­Մ.Ա.Կ.էն բարձ­րաս­տի­ճան անձ­նա­ւո­րու­թիւն­ներ ա­տե­նէ մը ի վեր կը նշեն, թէ Մ.Ա.Կ.ի մար­դա­սի­րա­կան գոր­ծա­կա­լու­թիւն­նե­րը կը գտնո­ւին սնան­կաց­ման եզ­րին եւ թէ - Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի, Ափ­րի­կէի եւ Եւ­րո­պա­յի մէջ տե­ղա­հա­նո­ւած­նե­րու ճգնա­ժա­մի տա­րո­ղու­թեան պատ­ճա­ռով - ան­կա­րող են հո­գա­լու մի­լիո­նա­ւոր մար­դոց հիմ­նա­կան կա­րիք­նե­րը։

Իբ­րեւ շրջա­նա­յին հիւ­րըն­կալ եր­կի­րի՝ Հա­յաս­տան հիւ­րըն­կա­լած է Սու­րիա­յէն տե­ղա­հա­նո­ւած­նե­րու նկա­տա­ռե­լի թիւ մը։ «­Հա­յաս­տա­նի Եւ­րո­պա­ցի Ըն­կեր­ներ»ը վեր­ջերս հրա­պա­րա­կեց զե­կոյց մը, որ կը վեր­լու­ծէ սու­րիա­ցի տե­ղա­հա­նո­ւած­նե­րու ճգնա­ժա­մին նկատ­մամբ Եւ­րո­պա­կան Միու­թեան, Հա­յաս­տա­նի եւ մի­ջին-ա­րե­ւե­լեան եր­կիր­նե­րու հա­կազ­դե­ցու­թիւ­նը։ Ըստ ու­սում­նա­սի­րու­թեան, տե­ղա­հա­նո­ւած­նե­րու հիւ­րըն­կալ­ման ա­ռու­մով՝ եւ­րա­սիա­կան եր­կիր­նե­րու շար­քին Հա­յաս­տան կը գտնո­ւի ա­ռա­ջին դիր­քի վրայ։ Ա­նի­կա իւ­րա­քան­չիւր 1000 բնա­կի­չի դի­մաց կը հիւ­րըն­կա­լէ սու­րիա­ցի 6 տե­ղա­հա­նո­ւած, ինչ որ ա­ւե­լի բարձր է քան շատ մը ա­ւե­լի հա­րուստ եւ­րո­պա­կան եր­կիր­նե­րու ցու­ցա­նի­շը։ Հա­յաս­տանն ու հոն գտնո­ւող մար­դա­սի­րա­կան գոր­ծա­կա­լու­թիւն­նե­րը խու­սա­փած են տե­ղա­հա­նո­ւած­նե­րը ճամ­բար­նե­րու մէջ բնա­կեց­նե­լէ եւ մին­չեւ օրս, այլ հիւ­րըն­կալ եր­կիր­նե­րու նման, ան­տուն գաղ­թա­կան­նե­րու հարց չէ դի­մագ­րա­ւած։ Ա­սի­կա հո­յա­կապ լուր է՝ Հա­յաս­տա­նի (եւ ընդ­հան­րա­պէս հա­յե­րու) մարդ­կա­յին հա­մաշ­խար­հա­յին ար­ժէք­նե­րու հի­մամբ գոր­ծե­լուն ա­ռու­մով։

Բայ­ցե­ւայն­պէս, Սու­րիոյ հա­կա­մար­տու­թե­նէն հինգ տա­րի ետք, երկ­րին բնակ­չու­թեան 50 առ հա­րիւ­րը (շուրջ 11 մի­լիոն) կա՛մ ներ­քին ա­ռու­մով տե­ղա­հա­նո­ւած է, կա՛մ ալ երկ­րէն փա­խուստ տո­ւած է։ Հա­յաս­տանն ու սփիւռ­քը, այլ եր­կիր­նե­րու, ցա­մա­քա­մա­սե­րու եւ Եւ­րո­պա­կան Միու­թեան նման, կը թո­ւէին պատ­րաստ չըլ­լալ՝ ի տես տագ­նա­պին տա­րո­ղու­թեան եւ մար­դոց տե­ղա­շար­ժին, որ Հա­մաշ­խար­հա­յին Բ. Պա­տե­րազ­մէն ի վեր մե­ծա­գոյնն է։ Հայ­կա­կան աշ­խար­հի ներ­կայ ղե­կա­վար­նե­րէն ոչ ոք, վեր­ջին քա­ռորդ դա­րու ըն­թաց­քին, մեր ազ­գին այս­պի­սի տա­րո­ղու­թեամբ ճգնա­ժա­մի մը ա­կա­նա­տես ե­ղած է։

Սա­կայն Սու­րիա­կան Հա­կա­մար­տու­թիւ­նը պար­զա­պէս տե­ղա­կան կամ սու­րիա­հա­յե­րու յա­տուկ ճգնա­ժամ չէ։ Ա­նի­կա այ­սօր հա­մաշ­խար­հա­յին ճգնա­ժամ մըն է, որ կ’ազ­դէ մեծ եր­կիր­նե­րու, շրջան­նե­րու եւ ցա­մա­քա­մա­սե­րու վրայ։ Մար­դա­սի­րա­կան դի­տան­կիւ­նէն՝ Սու­րիա­կան Հա­կա­մար­տու­թիւ­նը մեր ժա­մա­նակ­նե­րուն մար­դա­սի­րու­թեան քննու­թիւն մըն է։

Մենք՝ Հայ­կա­կան Ռետ­վուտ Ծ­րա­գի­րին մէջ (Armenian Redwood Project), միշտ ալ ջա­տա­գո­ված ենք այն գա­ղա­փա­րը, որ այս խնդի­րին հայ­կա­կան հա­կազ­դե­ցու­թիւ­նը պէտք է ըլ­լար միա­ցեալ, կամ՝ միաս­նա­բար պէտք էր գոր­ծել սփիւռ­քա­հայ կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րուն եւ Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան հետ։ Մինչ Հա­յաս­տա­նը (մի­ջազ­գա­յին գոր­ծա­կա­լու­թեանց եւ սփիւռ­քի օ­ժան­դա­կու­թեամբ) կրցած է գաղ­թա­կան­նե­րուն տրա­մադ­րել ծա­ռա­յու­թիւն­ներ, ինչ­պէս՝ բժշկա­կան խնամք, կրթու­թիւն, ա­ռող­ջա­պա­հու­թիւն եւ ո­րոշ ըն­կե­րատն­տե­սա­կան ծա­ռա­յու­թիւն, ո­րուն պա­հանջ­քը, ըստ մեր տո­ւեալ­նե­րուն, տրա­մադ­րո­ւած ներդ­րու­մէն շատ ա­ւե­լի է։ Ա­ւե­լի՛ն, տե­ղա­հան սու­րիա­հա­յե­րուն մե­ծա­մաս­նու­թիւ­նը Հա­յաս­տա­նի մէջ տե­ղա­ւո­րո­ւած չէ, այլ ցրո­ւած է Լի­բա­նա­նի եւ կամ Սու­րիոյ տա­րած­քին։ Դժ­բախ­տա­բար, Հա­յաս­տա­նէն եւ Լի­բա­նա­նէն ու­նե­ցած մեր նո­րա­գոյն տո­ւեալ­նե­րը ցոյց կու տան, որ Սու­րիոյ մէջ մնա­ցող­նե­րը ընդ­հան­րա­պէս աղ­քատ­ներն են։ Իսկ գաղ­թա­կան­նե­րուն մե­ծա­մաս­նու­թիւ­նը հիւ­րըն­կալ վայ­րեր կը հաս­նին ա­ռանց դրա­մի, ինչ որ յու­սա­բե­կում կ’ա­ռա­ջաց­նէ թէ՛ տո­ւեալ սու­րիա­հա­յե­րուն, թէ՛ հիւ­րըն­կալ ժո­ղո­վուր­դին մօտ։ Սու­րիա­հա­յե­րէն ո­մանք ալ, այլ գաղ­թա­կան­նե­րու նման, Մի­ջերկ­րա­կա­նը կտրել փոր­ձե­լու ըն­թաց­քին խեղ­դո­ւած են։

Կը թո­ւի, թէ անց­նող քա­նի մը տա­րի­նե­րուն կարգ մը կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րու կող­մէ փոր­ձեր կա­տա­րո­ւած են Հա­լէ­պի, Լի­բա­նա­նի, Հա­յաս­տա­նի մէջ եւ այ­լուր, սու­րիա­հա­յե­րուն օ­ժան­դա­կու­թեան տե­ղա­կան միա­ցեալ ջան­քե­րը հա­մա­կար­գե­լու։ Դժ­բախ­տա­բար, ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քին այս ջան­քե­րը մաս­նա­տո­ւած են, եւ այդ­պի­սով մար­դա­սի­րա­կան ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րը սահ­մա­նա­փա­կո­ւած են։ Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը Ս­փիւռ­քի նա­խա­րա­րու­թեան ճամ­բով փոր­ձած է քայլ պա­հել դէպ­քե­րուն հետ, սա­կայն կը թո­ւի, թէ ան­կա­րող ե­ղաւ աշ­խար­հաս­փիւռ հա­յու­թեան մեծ նե­րու­ժը միաց­նե­լու եւ զօ­րա­շար­ժի են­թար­կե­լու պատ­մա­կան ա­ռի­թը օգ­տա­գոր­ծե­լու, եւ այդ­պի­սով հարկ ե­ղած մար­դա­սի­րա­կան օ­ժան­դա­կու­թիւ­նը դարձ­նե­լու կա­նո­նա­ւոր ու շա­րու­նա­կա­կան։ Հա­մա­հայ­կա­կան ֆոն­տը եւս ան­կա­րող ե­ղած է վեր­ջին 5 տա­րո­ւան ըն­թաց­քին այս մար­տահ­րա­ւէ­րը դի­մագ­րա­ւե­լու։

Ա­ւե­լին, կրնանք ան­կեղ­ծօ­րէն վկա­յել, որ սփիւռ­քա­հայ կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րու մե­ծա­մաս­նու­թիւ­նը կը թո­ւի կորսն­ցու­ցած ըլ­լալ իր աշ­խու­ժու­թիւ­նը, զոր ցու­ցա­բե­րած էր 1988ին, Հա­յաս­տա­նի երկ­րա­շար­ժի օ­րե­րուն։ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100ա­մեա­կի նա­խօ­րեա­կին, հայ­կա­կան միա­ցեալ ջան­քե­րով ի­րա­գոր­ծո­ւած զօ­րա­շար­ժին հա­մա­զօր Սու­րիոյ մէջ մար­դա­սի­րա­կան ճգնա­ժա­մի տա­րո­ղու­թեան դի­մաց ձա­խո­ղու­թիւ­նը (եւ եր­բեմն ան­տար­բե­րու­թիւ­նը), ան­կեղ­ծօ­րէն ցնցիչ է։

Պատ­մու­թիւ­նը ան­պայ­մա­նօ­րէն պի­տի ար­ձա­նագ­րէ սու­րիա­կան հա­կա­մար­տու­թեան դի­մաց աշ­խար­հի ղե­կա­վար­նե­րուն ար­ձա­նագ­րած ձա­խո­ղու­թիւ­նը։

Պատ­մու­թիւ­նը նաեւ ար­ժե­ւո­րու­մը պի­տի կա­տա­րէ հայ ղե­կա­վար­նե­րուն եւ սփիւռ­քեան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րուն, ո­րոնք ի­րենք ի­րենց ար­տօ­նե­ցին տա­րո­ւե­լու Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100ա­մեա­կի ո­գե­կո­չում­նե­րով՝ ի վնաս սու­րիա­կան-հայ­կա­կան ճգնա­ժա­մին։ Մենք՝ ARPի (Armenian Redwood Project) մէջ շա­տե­րու յի­շե­ցու­ցած ենք, որ ե­թէ ար­ժա­նա­ւոր ազգ ենք, չենք կրնար այս ա­ղէ­տը դի­մագ­րա­ւել ե­րես դարձ­նե­լով եւ պար­զա­պէս յու­սա­լով, որ դէ­պի Հա­յաս­տան եւ Ա­րեւ­մուտք գաղ­թը պի­տի լու­ծէ խնդի­րը։

Ան­ցեա­լի ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­նե­րէն, քա­ղա­քա­ցիա­կան պա­տե­րազմ­նե­րէն, 1988ի երկ­րա­շար­ժի ա­ղէտ­նե­րէն քա­ղո­ւած դա­սե­րէն մեկ­նե­լով՝ պէտք է մար­դուժ ու նե­րուժ զօ­րա­շար­ժի են­թար­կէինք ոչ միայն նախ­նա­կան ան­մի­ջա­կան հա­կազ­դե­ցու­թեան վրայ, այլ եր­կա­րա­տեւ ռազ­մա­վա­րու­թեան մը վրայ, ո­րուն նպա­տա­կը սու­րիա­հայ հա­մայն­քի ա­պա­հո­վու­թեան ու անվ­տան­գու­թեան ա­պա­հո­վումն է։ Այն, ինչ որ մին­չեւ հի­մա կա­տա­րած ենք, ան­բա­ւա­րար է։

Բա­ւա­րար չէ, ո­րով­հե­տեւ միայն քա­նի մը մի­լիոն տո­լար հա­ւա­քե­ցինք, փո­խան հարկ ե­ղած տաս­նեակ մի­լիո­նա­ւոր տո­լար­նե­րու։ Բա­ւա­րար չէ, ո­րով­հե­տեւ մեր հա­կազ­դե­ցու­թիւ­նը չէր նմա­ներ Near East Reliefի ճամ­բով Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան նկատ­մամբ Ա­մե­րի­կա­յի պատ­մա­կան հա­կազ­դե­ցու­թեան։ Բա­ւա­րար չէ, ո­րով­հե­տեւ մեր սո­վո­րա­կան աշ­խա­տանք­նե­րը շա­րու­նա­կե­ցինք, մինչ աղ­քա­տա­ցած հա­յե­րը լքո­ւե­ցան։

Մինչ մուտք կը գոր­ծենք 2016՝ մեր ազ­գը Սու­րիա­յէն տե­ղա­հա­նո­ւած ա­ւե­լի քան 30.000 գաղ­թա­կան ու­նի, ու­րիշ­ներ տե­ղա­հա­նո­ւած են Սու­րիոյ մէջ, եւ հա­զա­րա­ւոր­ներ Հա­լէ­պի եւ Դա­մաս­կո­սի մէջ կ’ապ­րին դժո­ւար պայ­ման­նե­րու տակ։ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100ա­մեա­կը ա­ւար­տե­ցաւ, սա­կայն տա­րագ­րու­թիւ­նը՝ ոչ։ Տա­կա­ւին ուշ չէ մեր հա­ւա­քա­կան հա­կազ­դե­ցու­թիւ­նը ա­ւե­լի լաւ կազ­մա­կեր­պե­լու եւ հա­մաշ­խար­հա­յին մար­դա­սի­րա­կան ար­ժե­չա­փե­րը յար­գե­լու։

Լայն շրջա­նա­ռու­թիւն գտած «Why Nations Fail» գիր­քին մէջ, աշ­խար­հահռչակ տնտե­սա­գէտ Տա­րօն Ա­ճե­մօղ­լու կը խօ­սի պատ­շաճ հաս­տա­տու­թեանց մա­սին, իբ­րեւ ազ­գա­կեր­տու­մի անհ­րա­ժեշտ մի­ջոց։ 2016ին հա­յե­րը կրնան սու­րիա­կան գաղ­թա­կան­նե­րու ճգնա­ժա­մը նկա­տել ա­ռիթ մը, պատ­մա­կան պահ մը, որ Հա­յաս­տան ներ­մու­ծէ նոր մար­դուժ՝ այն­պի­սի պա­հու մը, երբ դադ­րինք հե­ռա­ւոր ա­ղէ­տի մը զո­հե­րը ըլ­լա­լէ եւ ոտ­քի կանգ­նինք՝ փրկե­լու մեր հա­րա­զատ­ներն ու ու­րիշ­ներ, փոր­ձա­ռու­թիւն մը, որ մեր կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րուն կրնայ սոր­վեց­նել միաս­նա­բար գոր­ծել եւ ազ­գա­կեր­տու­մի կա­ռոյց­ներ հաս­տա­տել. պահ մը, երբ 100 տա­րի ետք, վա­րո­ւինք այն­պէս, թէ կար­ծէք պէտք չունինք մեր ազ­գի փրկու­թեան հա­մար՝ յու­սա­հատա­բար կա­խեալ ըլ­լա­լու մար­դա­սի­րա­կան օ­ժան­դա­կու­թեան գոր­ծա­կա­լու­թիւն­նե­րէ։

Երբ Մ.Ա.Կ.ի հա­մա­կար­գը եւ այլ եր­կիր­ներ ան­կա­րող են սու­րիա­ցի տե­ղա­հա­նո­ւած­նե­րուն օ­ժան­դա­կու­թիւն տրա­մադ­րե­լու, միամ­տու­թիւն է տա­կա­ւին հա­ւա­տալ, թէ հայ­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րու ի­րար­մէ ան­ջատ փոր­ձե­րը կրնան հարկ ե­ղած օ­ժան­դա­կու­թիւ­նը տրա­մադ­րել։ Ս­փիւռ­քը ա­ռիթ մը ու­նի ինք­զինք կազ­մա­կեր­պե­լու կա­ռու­ցո­ղա­կան գետ­նի վրայ՝ մի­ջազ­գա­յին օ­ժան­դա­կու­թեան գոր­ծա­կա­լու­թեանց հա­մա­հունչ եւ հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեամբ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան նա­խա­րա­րու­թիւն­նե­րուն։ Կա­րի­քը չկայ տկար միանձ­նեայ փոր­ձե­րու, այլ՝ ար­հես­տա­վարժ բե­մա­հար­թակ­ներ պէտք են, ո­րոնք կազ­մա­կեր­պո­ւած ըլ­լան մի­ջամ­տու­թեան կա­րիք ու­նե­ցող շրջան­նե­րուն կող­մէ։

Մենք՝ ARPն, կա­րիք­նե­րու հսկա­յա­կան տա­րո­ղու­թեան գի­տակ­ցե­լով՝ Մ.Ա.Կ.ի մար­դա­սի­րա­կան օ­ժան­դա­կու­թեան գոր­ծա­կա­լու­թեան, Օքս­ֆա­մի եւ Սու­րիա­հա­յե­րու Օ­ժան­դա­կու­թեան Ֆոն­տին հետ գոր­ծակ­ցու­թեան հի­մը դրինք եւ տա­կա­ւին ու­րիշ­նե­րու հետ ալ կը գոր­ծակ­ցինք՝ մեր ու­շադ­րու­թեան կեդ­րո­նը դարձ­նե­լով յստակ թի­րախ մը՝ Հա­յաս­տա­նի մէջ մատ­չե­լի գի­նե­րով բնա­կա­րան­ներ ա­պա­հո­վել հայ գաղ­թա­կան­նե­րուն։

Այս միա­ցեալ ծրա­գի­րը խտրու­թիւն չի դներ ծա­գու­մով ի­րաք­ցի եւ սու­րիա­ցի հայ գաղ­թա­կան­նե­րուն կամ ա­նոնց քա­ղա­քա­կան ու կրօ­նա­կան պատ­կա­նե­լու­թեանց մի­ջեւ։ Ա­տի­կա կա­րի­քի վրայ կեդ­րո­նա­ցած ծրա­գիր մըն է, որ կը գոր­ծէ ըստ ըն­դու­նո­ւած ցու­ցա­նիշ­նե­րու եւ ձե­ւե­րու։ Այս թա­փան­ցիկ մօ­տե­ցու­մը, շու­տով պի­տի ու­նե­նայ նաեւ աշ­խա­տան­քա­յին խմբակ մը, ո­րուն մաս պի­տի կազ­մեն հայ­կա­կան եւ մի­ջազ­գա­յին տար­բեր, ոչ-կա­ռա­վա­րա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­ներ, ո­րոնք պի­տի սեր­տեն գաղ­թա­կան­նե­րու բնա­կեց­ման մար­զին մէջ ա­պա­գայ բա­րե­լա­ւում­նե­րու եւ յա­րա­տեւ բնոյ­թի լու­ծում­ներ։ Այս ջան­քը մէկ կա­րի­քի վրայ կեդ­րո­նա­նա­լուն կող­քին նաեւ օ­րի­նակ մըն է հա­մա­գոր­ծակ­ցա­կան եւ նե­րա­ռա­րա­կան ջան­քե­րու, ո­րոնք կրնան ա­ւե­լի նե­րուժ հա­ւա­քել մի­ջազ­գա­յին եւ հայ­կա­կան աղ­բիւր­նե­րէ։

2016ին չկայ պատ­ճառ մը, որ հայ­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րը չկա­րե­նան գոր­ծակ­ցիլ այն հար­ցե­րուն առն­չու­թեամբ, ո­րոնց շուրջ ամ­բող­ջա­կան հա­մա­ձայ­նու­թիւն գո­յու­թիւն ու­նի, ինչ­պէս՝ Հա­յաս­տա­նի մէջ եր­դիք փնտռող կա­րի­քա­ւոր գաղ­թա­կան­նե­րու հար­ցը։ Ընդ­հա­կա­ռա­կը, (ո­րե­ւէ պատ­ճա­ռով) միա­սին չգոր­ծե­լը ա­նար­դիւ­նա­ւէտ է։

Մեր գլխա­ւոր տե­սա­կէ­տը այն է, որ 21րդ դա­րուն այս մօ­տե­ցում­նե­րը կրնան նպաս­տել մեր ազ­գի տո­կու­նու­թեան եւ հա­մայնք­նե­րուն կրնան ա­պա­հո­վել ոչ միայն տագ­նա­պէն ետք դար­ձեալ ոտ­քի կանգ­նե­լու կա­րո­ղա­կա­նու­թիւն, այլ նաեւ յա­ռա­ջըն­թա­ցի բա­րե­լա­ւում ի նպաստ հե­ռան­կա­րա­յին եր­կա­րա­տեւ զար­գաց­ման։ Ե­թէ այս ճգնա­ժա­մին ՏՈԿՈՒՆՈՒԹԵԱՆ տե­սան­կիւ­նէն մօ­տե­նանք, կրնանք ոչ միայն վե­րապ­րիլ, այ­լեւ տագ­նա­պէն դուրս գալ ա­ւե­լի զօ­րա­ցած։ Սու­րիա­կան գաղ­թա­կան­նե­րու ճգնա­ժա­մը սոսկ մար­տահ­րա­ւէր նկա­տե­լու փո­խա­րէն, պէտք է որ­պէս ա­ռիթ նկա­տի ու­նե­նալ, որ­պէս­զի օգ­տո­ւինք ըն­կե­րա­յին, մշա­կու­թա­յին եւ տնտե­սա­կան նոր կա­րե­լիու­թիւն­նե­րէն, ո­րոնց մա­սին նա­խա­պէս եր­բեք չէինք մտա­ծած։

Այս պա­րու­նա­կին մէջ, մենք՝ ARPն, հայ ժո­ղո­վուր­դի յանձ­նա­ռու տար­րին կը յի­շեց­նենք, որ ղե­կա­վար­նե­րու եւ ազ­գա­յին կա­ռոյց­նե­րու մի­ջեւ հա­մա­կար­գո­ւած մօ­տե­ցում ու­նե­նա­լը, նե­րա­ռեալ գա­ղա­փար­նե­րու բաժ­նեկ­ցու­մը, միա­սին աշ­խա­տիլն ու հա­մա­կար­գո­ւած քայ­լե­րու դի­մե­լը՝ հրա­մա­յա­կան մըն է, ճիշդ Հա­րիւ­րա­մեա­կի Հա­մաշ­խար­հա­յին Յանձ­նա­խում­բի ջան­քե­րուն նման, զորս 2015ի նա­խօ­րեա­կին գոր­ծադ­րո­ւե­ցան, սա­կայն այս ան­գամ սու­րիա­հա­յե­րու հսկա­յա­կան տա­րո­ղու­թեամբ ճգնա­ժա­մին դի­մաց մեր ժո­ղո­վուր­դին դի­մադ­րա­կա­նու­թիւ­նը զար­գաց­նե­լու միակ նպա­տա­կին հա­մար։

Աշ­խար­հի տար­բեր վայ­րե­րուն մէջ գտնո­ւող հայ ղե­կա­վա­րու­թեանց կը դի­մեմ այն յոյ­սով, որ կը յա­ջո­ղիմ զի­րենք հա­մո­զել եւ ի­րենց մի­ջո­ցաւ՝ ու­րիշ­նե­րու, թէ այժմ ժա­մա­նակն է այս ճգնա­ժա­մը ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թիւն նկա­տե­լու եւ միաս­նա­կամ գոր­ծե­լու։

Սու­րիոյ մէջ մնա­ցած հա­յե­րը, գաղ­թա­կան դար­ձած հա­յե­րը կա­րի­քը ու­նին սփիւռ­քին ու հայ­րե­նի­քին, եւ վեր­ջին­ներս պէտք է ա­նոնց օգ­նեն։ Ե­թէ այդ մէ­կը յա­ջո­ղա­պէս կա­տա­րեն, մեր ժո­ղո­վուր­դը բա­րո­յա­կան եւ գո­յու­թե­նա­կան գետ­նի վրայ ինք­նա­բաւ պի­տի դառ­նայ, եւ թէ՛ հայ­րե­նի­քը, թէ՛ սփիւռ­քը պի­տի կա­րե­նան ի­րենց ճա­կա­տա­գի­րը ճշդող գոր­ծօն դե­րա­կա­տար­ներ դառ­նա­լու։ Ե­թէ ձա­խո­ղին՝ ա­նոնք ոչ միայն մեր կա­րի­քա­ւոր հայ­րե­նա­կից­նե­րուն օ­ժան­դա­կե­լու հար­ցով ձա­խո­ղած պի­տի ըլ­լան, այլ նաեւ մե­զի հան­դէպ, իբ­րեւ ազ­գ։

ՐԱՖՖԻ ԱՐՏՀԱԼՃԵԱՆ