­Տաս­նեակ տա­րի­ներ շա­րու­նա­կուող մի­ջազ­գա­յին մե­կու­սա­ցումն ու պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րը Ի­րան յաղ­թա­հա­րեց 2015ի Յու­լի­սին` Վեց­նեա­կի հետ ստո­րագ­րե­լով պատ­մա­կան հա­մա­ձայ­նա­գիր: Սա կա­րե­լի է հա­մա­րել տա­րո­ւայ ա­մե­նա­լաւ լու­րե­րից մէ­կը ինչ­պէս Հա­յաս­տա­նի, այն­պէս էլ հայ-ի­րա­նա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­

նե­րի հա­մար:

Ի­րա­նի ա­պաշր­ջա­փա­կու­մը կա­րող է նոր ո­րակ հա­ղոր­դել ոչ միայն Ե­րե­ւան-­Թեհ­րան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեա­նը, այ­լեւ` փո­խել ողջ տա­րա­ծաշր­ջա­նի պատ­կե­րը: Ի­րա­նը ա­ռա­ջի­կայ տա­րի­նե­րին լիո­վին հա­մար­կո­ւե­լու է հա­մաշ­խար­հա­յին տնտե­սու­թեա­նը: Ե­թէ Հա­յաս­տա­նը կա­րո­ղա­նայ ճիշտ օգ­տո­ւել փո­փո­խո­ւող ի­րա­վի­ճա­կից, ա­պա տնտե­սա­կան եւ քա­ղա­քա­կան լուրջ օ­գուտ­ներ կը քա­ղի:

Ա­ւե­լի՛ն. այս նոր ի­րա­վի­ճա­կում Հա­յաս­տան-Ի­րան եր­կա­թու­ղու եւ հայ-ի­րա­նա­կան հա­մա­տեղ խո­շոր տնտե­սա­կան նա­խագ­ծե­րի հա­մար, ինչ­պի­սին է, օ­րի­նակ, Ա­րաքս գե­տի վրայ հա­մա­տեղ ջրաե­լեկտ­րա­կա­յան­նե­րի կա­ռու­ցու­մը, կա­րող են բա­ցո­ւել նոր հնա­րա­ւո­րու­թիւն­ներ ու ֆի­նան­սա­ւոր­ման նոր աղ­բիւր­ներ:

2008ի աշ­նա­նը Սերժ Սարգ­սեա­նը յայ­տա­րա­րեց ե­րեք խո­շոր նա­խագ­ծե­րի մեկ­նար­կի մա­սին, ո­րոն­ցից մէ­կը Ի­րան-­Հա­յաս­տան եր­կա­թու­ղին է: Խոս­տու­մից յե­տոյ ան­ցել է ա­ւե­լի քան եօ­թը տա­րի, սա­կայն այդ ուղ­ղու­թեամբ ո­րե­ւէ նշա­նա­կա­լի քայլ չի կա­տա­րո­ւել: Եր­կա­թու­ղու կա­ռու­ցու­մը շա­րու­նա­կում է մնալ մշու­շոտ: Ե­թէ ան­գամ անհ­րա­ժեշտ գու­մար­նե­րը հայ­թայ­թո­ւեն, ա­պա միան­շա­նակ չէ այդ նա­խագ­ծի տնտե­սա­կան նպա­տա­կա­յար­մա­րու­թիւ­նը` հա­շո­ւի առ­նե­լով Ի­րան-­Հա­յաս­տան ապ­րան­քաշր­ջա­նա­ռու­թեան ոչ-էա­կան ծա­ւալ­նե­րը: Ան­շուշտ պէտք է հա­շո­ւի առ­նել, որ Ի­րան-­Հա­յաս­տան եր­կաթգ­ծի կա­ռու­ցու­մը նշա­նա­կում է նաեւ եր­կա­թու­ղա­յին կապ Ի­րա­նի եւ Վ­րաս­տա­նի, ինչ­պէս նաեւ` Պար­սից ծո­ցի եւ Սեւ ծո­վի մի­ջեւ` Հա­յաս­տա­նի հա­մար դրան­ցից բխող հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րով: Տա­րո­ւայ ըն­թաց­քում Հա­յաս­տա­նի ո­րե­ւէ բարձ­րաս­տի­ճան պաշ­տօ­նեայ` նա­խա­գահ, խորհր­դա­րա­նի նա­խա­գահ, վար­չա­պետ կամ ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րար, չայ­ցե­լեց Ի­րան: Փո­խա­րէ­նը, Ե­րե­ւան այ­ցե­լե­ցին Ի­րա­նի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րա­րը՝ եր­կու ան­գամ, ու­ժա­նիւ­թի նա­խա­րա­րը եւ նա­խա­գա­հի տե­ղա­կա­լը, որ փաս­տօ­րէն կա­տա­րում է այդ երկ­րի վար­չա­պե­տի լիա­զօ­րու­թիւն­նե­րը: Վար­չա­պետ Էս­հաղ Ճա­հան­կի­րիի այ­ցի ըն­թաց­քում կա­յա­ցաւ հայ-ի­րա­նա­կան գոր­ծա­րար հա­մա­ժո­ղով, ո­րին մաս­նակ­ցում էր 300ից ա­ւե­լի գոր­ծա­րար Հա­յաս­տա­նից եւ շուրջ ութ տաս­նեակ` Ի­րա­նից:

Վեր­ջին 25 տա­րի­նե­րին, Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թիւն նո­ւա­ճե­լուց յե­տոյ, հայ-ի­րա­նա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րում պահ­պա­նո­ւել է կա­յուն բա­րի-դրա­ցիու­թիւն, որն ար­տա­յայ­տո­ւել է նաեւ երկ­կողմ բարձ­րաս­տի­ճան բազ­մա­թիւ այ­ցե­րով: Հա­յաս­տա­նի ե­րեք նա­խա­գահ­նե­րը` Լե­ւոն Տէր-­Պետ­րո­սեան, Ռո­պէրթ Քո­չա­րեան եւ Սերժ Սարգ­սեան, ընդ­հա­նուր առ­մամբ ութ ան­գամ, այ­ցե­լել են Ի­րան: Այդ ժա­մա­նա­կա­հա­տո­ւա­ծում Ի­րա­նի նախ­կին նա­խա­գահ­նե­րից Մո­հա­մետ Խա­թա­մին եւ Մահ­մուտ Ահ­մա­տի­նե­ժա­տը Հա­յաս­տան այ­ցե­լել են չորս ան­գամ:

Հայ-ի­րա­նա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րում հե­ռան­կա­րա­յին են ա­ռա­ջին հեր­թին ու­ժա­նիւ­թը եւ զբօ­սաշր­ջու­թիւ­նը: Հա­յաս­տան-Ի­րան եր­րորդ բարձ­րա­վոլթ ե­լեկտ­րա­կան գծի կա­ռու­ցու­մը, ինչ­պէս յայ­տա­րա­րո­ւեց Ի­րա­նի վար­չա­պե­տի այ­ցի ըն­թաց­քում, կ­՛ա­ւար­տո­ւի եր­կու տա­րո­ւայ ըն­թաց­քում: Ծ­րագ­րի նպա­տակն է միաց­նել ոչ միայն հայ­կա­կան եւ ի­րա­նա­կան, այ­լեւ հայ­կա­կան եւ վրա­ցա­կան ու­ժա­նիւ­թի հա­մա­կար­գե­րը: Այս­պի­սով, ստեղ­ծուե­լու է Վ­րաս­տան-­Հա­յաս­տան-Իրան ու­ժա­նիւ­թա­յին հա­մա­կարգ, որ­տեղ կա­պող օ­ղա­կը լի­նե­լու է Հա­յաս­տա­նը:

Ե­լեկտ­րա­հա­ղորդ­ման եր­րորդ գծի կա­ռու­ցու­մը հնա­րա­ւո­րու­թիւն կը տայ Հա­յաս­տա­նին 2018ից ա­ւե­լաց­նե­լու կազ-ելեկտ­րուժ փո­խա­նակ­ման ծա­ւա­լը: Ի­րան-­Հա­յաս­տան կա­զա­խո­ղո­վա­կա­շա­րով Հա­յաս­տան մղո­ւող կա­զը վե­րած­ւում է ե­լեկտ­րա­կան հո­սան­քի եւ բարձ­րա­վոլթ գծե­րով յետ ու­ղարկ­ւում Ի­րան:

Եր­րորդ բարձ­րա­վոլթ ե­լեկտ­րագ­ծի կա­ռու­ցու­մը ինք­նին բե­րե­լու է նրան, որ Հա­յաս­տա­նը ա­ւե­լի մեծ ծա­ւալ­նե­րով է կազ ներ­մու­ծե­լու Ի­րա­նից, քա­նի որ ի­րա­նա­կան կա­զը, Ե­րե­ւա­նի ջեր­մաե­լեկտ­րա­կա­յա­նում վե­րա­ծո­ւե­լով ե­լեկտ­րա­կան հո­սան­քի, վե­րա­դառ­նում է Ի­րան: Սա­կայն ժա­մա­նակն է, որ­պէս­զի Ի­րան-­Հայաս­տան կա­զա­տա­րը օգ­տա­գոր­ծո­ւի իր ողջ թո­ղու­նա­կու­թեամբ: Ի­րա­նի կա­զի ար­տա­հան­ման ազ­գա­յին ըն­կե­րու­թեան գոր­ծա­դիր տնօ­րէ­նը յայ­տա­րա­րեց, որ Թեհ­րա­նը պատ­րաստ է ա­ւե­լաց­նե­լու Հա­յաս­տա­նին մա­տա­կա­րա­րո­ւող կա­զի ծա­ւալ­նե­րը եւ դրանք հասց­նե­լու տա­րե­կան 2,3 մի­լիառ խո­րա­նարդ մեթ­րի` օգ­տա­գոր­ծե­լով եր­կու երկր­նե­րի մի­ջեւ առ­կայ կա­զա­տա­րի տա­րո­ղու­նա­կու­թիւ­նը: Ի­րան-­Հա­յաս­տան կա­զա­տարն ու­նի օ­րա­կան 6 մի­լիոն խո­րա­նարդ մեթր կազ մա­տա­կա­րա­րե­լու տա­րո­ղու­նա­կու­թիւն, մինչ­դեռ ներ­կա­յում մա­տա­կա­րար­ւում է միայն 1 մի­լիոն, այ­սինքն` վեց ան­գամ պա­կաս:

Ե­թէ ի­րա­ւամբ ի­րա­նա­կան կա­զը կա­րող է մրցա­կից լի­նել ռու­սա­կա­նին, ա­պա Ի­րա­նից Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քով կա­րող է կազ գնել նաեւ Վ­րաս­տա­նը, ին­չը ա­րել է ժա­մա­նա­կին, բայց` Ատր­պէյ­ճա­նի տա­րած­քով: Ի դէպ, մի քա­նի օր ա­ռաջ յայ­տա­րա­րո­ւեց, որ Թիֆ­լիսն Թեհ­րա­նի հետ բա­նակ­ցում է Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քով Վ­րաս­տան կազ մա­տա­կա­րա­րե­լու շուրջ: Ի­րա­նի կա­զի ազ­գա­յին ըն­կե­րու­թեան ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը նշեց, որ պայ­մա­նա­ւո­րո­ւա­ծու­թեան հա­մա­ձայն, Ի­րա­նը պէտք է կա­զը հասց­նի մին­չեւ Հա­յաս­տա­նի սահ­ման, իսկ Վ­րաս­տա­նը այն ստա­նայ հայ-վրա­ցա­կան սահ­մա­նին:

Հայ-ի­րա­նա­կան երկ­կողմ այ­ցե­րի ըն­թաց­քում շատ է խօս­ւում տնտե­սա­կան բա­ղադ­րի­չը ու­ժե­ղաց­նե­լու մա­սին, սա­կայն, ի­րա­կա­նում, բազ­մա­թիւ նա­խագծեր մնում են լոկ բա­րի մտադ­րու­թիւն­ներ: Հայ-ի­րա­նա­կան վեր­ջին մեծ նա­խա­գի­ծը Ի­րան-­Հա­յաս­տան կա­զա­տարն էր, որ կա­ռու­ցո­ւեց 2007ին: Ու­շագրաւ էր, որ այս նա­խա­գի­ծը կեան­քի կո­չո­ւեց այն տա­րի­նե­րին, երբ Ի­րա­նի նկատ­մամբ ա­րեւմ­տեան պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րը ա­ւե­լա­նում էին` պայ­մա­նա­ւո­րո­ւած նաեւ նախ­կին նա­խա­գահ Մահ­մուտ Ահ­մա­տի­նե­ժա­տի քա­ղա­քա­կա­նու­թեամբ:

Հա­յաս­տան-Ի­րան ա­ռեւտ­րատն­տե­սա­կան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թիւ­նը խո­չըն­դո­տող գլխա­ւոր պատ­ճառ­նե­րից է Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քում աւ­տո­ճա­նա­պարհ­նե­րի խիստ ա­նո­րակ վի­ճա­կը: Հա­յաս­տա­նը նման ճա­նա­պարհ­նե­րով եր­բեք պէտք չէ ակն­կա­լի, թէ կա­րող է դառ­նալ տա­րան­ցիկ պե­տու­թիւն Ի­րա­նի եւ Վ­րաս­տա­նի մի­ջեւ: Հիւ­սիս-հա­րաւ մայ­րու­ղու կա­ռու­ցու­մը, որ ձգձգւում է տա­րի­նե­րով, կա­րող է էա­պէս փո­խել ի­րա­վի­ճա­կը` դրա­կա­նօրէն ազ­դե­լով ե՛ւ երկ­կողմ ա­ռեւտրատն­տե­սա­կան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեան, ե՛ւ տա­րանց­ման հա­մար:

Իր հեր­թին, Ի­րա­նը պէտք է Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­ցի­նե­րի հա­մար ա­ռա­ւել դիւ­րաց­նի ինք­նա­շարժ­նե­րով մուտ­քը իր տա­րածք, ինչ­պէս դա ա­նում է հայ­կա­կան կող­մը: Ե­թէ ի­րան­ցի­նե­րը ա­ռանց դժո­ւա­րու­թեան կա­րող են ի­րենց ինք­նա­շարժ­նե­րով այ­ցե­լել Հա­յաս­տան, ին­չը տե­սա­նե­լի է նաեւ շար­քա­յին քա­ղա­քա­ցի­նե­րի հա­մար, ա­պա նոյ­նը չեն կա­րող ա­նել հա­յաս­տան­ցի­նե­րը, քա­նի որ Ի­րան մուտք գոր­ծե­լու հա­մար պէտք է մաք­սա­տա­նը թող­նել ե­րաշ­խի­քա­յին մեծ գու­մար: Սա լուրջ խո­չըն­դոտ է զբօ­սաշր­ջու­թեան զար­գաց­ման եւ եր­կու ժո­ղո­վուրդ­նե­րի` փո­խա­դարձ ճա­նա­չո­ղու­թեան հա­մար:

Անհ­րա­ժեշտ է յստա­կու­թիւն մտցնել այն նա­խագ­ծե­րում, ո­րոնք տա­րի­նե­րով մնում են օ­րա­կար­գում, սա­կայն ա­ռաջ չեն շարժ­ւում: Ե­թէ Ի­րան-­Հա­յաս­տան եր­կա­թու­ղու եւ Ա­րաք­սի ջրաե­լեկտ­րա­կա­յան­նե­րի կա­ռու­ցու­մը ա­նի­րա­տե­սա­կան է ան­կախ հան­գա­մանք­նե­րից, ա­պա պէտք է կեդ­րո­նա­նալ հա­մա­տեղ կամ տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին այլ նա­խագ­ծե­րի վրայ` նկա­տի ու­նե­նա­լով այն նոր հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք բաց­ւում են Ի­րա­նի առ­ջեւ պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րի վե­րա­ցու­մից յե­տոյ:

Պայ­մա­նա­ւո­րո­ւած պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րով` Հա­յաս­տա­նում Ի­րա­նի ներդ­րում­նե­րի ծա­ւա­լը ե­ղել է անն­շան: Այ­սօր, երբ ֆի­նանս­ներ են հո­սե­լու դէ­պի Ի­րան, երբ Ի­րա­նը կա­րո­ղա­նա­լու է օգ­տա­գոր­ծել ա­րեւմ­տեան դրա­մատ­նե­րում տա­րի­ներ ար­գե­լա­փա­կո­ւած իր տաս­նեակ մի­լիա­ռա­ւոր տո­լար­նե­րը, Հա­յաս­տա­նը պէտք է ա­նի ա­ռա­ւե­լա­գոյ­նը` երկ­րում ի­րա­նա­կան ուղ­ղա­կի ներդ­րում­նե­րը խթա­նե­լու հա­մար: Հա­յաս­տան-Ի­րան ապ­րան­քաշրջա­նա­ռու­թիւ­նը կազ­մում է մօ­տա­ւո­րա­պէս այն­քան, որ­քան Հա­յաս­տան-­Թուր­քիայ ապ­րան­քաշր­ջա­նա­ռու­թիւ­նը, ո­րը, պայ­մա­նա­ւո­րո­ւած փակ սահ­ման­նե­րի ի­րո­ղու­թեամբ, ի­րա­կա­նաց­ւում է եր­րորդ երկր­նե­րով: Հա­յաս­տա­նի ար­տա­քին ա­ռեւտ­րի մէջ Ի­րա­նի մաս­նա­բա­ժի­նը կազ­մում է ըն­դա­մէ­նը 6 տո­կոս: Հա­յաս­տան-Ի­րան ապ­րան­քաշր­ջա­նա­ռու­թիւ­նը 2015ի 11 ա­միս­նե­րին կազ­մեց 250 մի­լիոն դո­լար, ո­րից ար­տա­հա­նու­մը դէ­պի Ի­րան 71 մի­լիոն տո­լար, ներ­մու­ծու­մը` 179 մի­լիոն:

ԹԱԹՈՒԼ ՅԱԿՈԲԵԱՆ