1910ին, երբ մեծ մայրս Սիր­վար­դը ծներ է Ա­րաբ­կի­րի Տաս­քու­սա գիւ­ղը, չէր գի­տեր, որ հինգ տա­րի ետք պի­տի կորսնց­նէր քոյր-եղ­բայր­նե­րը՝ մա­հո­ւան ճամ­բա­նե­րուն վրայ, ա­նա­պա­տին մէջ: Ոչ ալ իր մայ­րը՝ Հայ­կա­նու­շը, հարս ե­կած՝ հե­ռա­ւոր Ակն քա­ղա­քէն, միտ­քէն կ­՛ան­ցը­նէ՞ր, որ պի­տի կորսնց­նէր քոյր-եղ­բայր­նե­րը եւ նոյն ձե­ւով

մայրն ու հայ­րը: Մեծ պապս՝ Թով­մա­սը, երբ ջու­թակ կը նո­ւա­գէր տօ­նե­րուն՝ Ա­րաբ­կի­րի մայր ե­կե­ղե­ցիին մէջ, նոյն­պէս չէր մտա­ծեր, որ 15 Սեպ­տեմ­բեր 1957ին, քա­ղա­քա­պե­տու­թիւ­նը ու­ժա­նա­կով պի­տի պայ­թեց­նէր 13րդ դա­րու կա­ռոյց այդ տա­ճա­րը: Ին­ծի կ­՛ը­սէր.- «­Մեր ե­կե­ղե­ցին 3000 հո­գի կրնար ըն­դու­նիլ: Մեծ մօրդ մկրտու­թեան՝ շուր­ջի գիւ­ղե­րէն ալ ժո­ղո­վուրդ հա­ւա­քո­ւե­ցաւ. այն ա­տեն Ա­րաբ­կի­րը 11.000էն ա­ւե­լի հա­յու­թիւն կը հա­շո­ւէր»:

Տէր Զօ­րի այ­րող ա­ւազ­նե­րուն մէջ ան­յայտ ու ան­հետ կոր­սո­ւած ազ­գա­կան­ներ, կոր­սո­ւած քոյր-եղ­բայր­ներ. հա­սա՞ն ո­րե­ւէ տեղ, ո՞ղջ են. ե­թէ փրկո­ւե­ցան՝ ո՞ւր են...: Մե­ռա՞ն. ո՞ր հո­ղը ծած­կեց զի­րենք... ո՞ւր վա­ռես մոմ մը ի­րենց հո­գիին...: Հար­ցում­ներ՝ ա­սոնք, պա­հուած հա­րա­զատ­նե­րուս հո­գիին խո­րը, ա­նոնց՝ ո­րոնք յա­ջո­ղե­ցան բո­պիկ եւ սո­վա­հար հաս­նիլ Պո­լիս, Գում-­Գա­բո­ւի Հա­յոց Պատ­րիար­քա­րա­նը, գա­ւառ­նե­րէն փրկո­ւած ան­հա­մար գաղ­թա­կան­նե­րու այդ ա­պաս­տա­նա­րա­նը:

Հոն, Գում-­Գա­բո­ւի ա­պաս­տա­նեալ­նե­րը կը գտնէին զի­րենք պաշտ­պա­նող եր­դիք մը եւ կտոր մը հաց - ա­ռա­ջին դար­ման մը ի­րենց տա­ռա­պան­քին:

Քիչ ժա­մա­նակ ետք, որ­բե­րուն համ­րան­քը կ­՛ա­ճէր՝ հա­զար­նե­րով: Հայ­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րը կը բա­նա­յին խո­հա­նոց­ներ՝ զա­նոնք կե­րակ­րե­լու հա­մար. կը հայ­թայ­թէին հա­գուս­տե­ղէն: «Ի՜նչ որբ...,- կը կան­չէր Հայ­կա­նուշ մա­միկս,- մեր աղ­ջիկ­ներն են, մեր որ­դի­ներն են, մե՛ր զա­ւակ­նե­րը»: Այս­պէ՛ս, ա­մէն Կի­րա­կի, ամ­բողջ տա­րի մը, կե­րա­կուր­ներ կ­՛եր­թա­յին ի­րենց­մէ՝ Պոլ­սոյ որ­բա­նոց­նե­րուն:

1917ի սկիզ­բը, ա՛լ ձու­լո­ւած Գում-­Գա­բո­ւի հա­մայն­քին, մե­րին­նե­րը կը մաս­նակ­ցէին «ա­նա­պա­տի որ­բե­րուն հա­մար» կազ­մա­կեր­պո­ւող հան­գա­նա­կու­թիւն­նե­րուն: Ի­րենց զրկան­քին մէջ, ա­նոնք կը հա­ւա­քէին ինչ որ կրնա­յին՝ ի­րենց «զա­ւակ­նե­րուն» հա­մար: Այդ օ­րե­րէն միակ յի­շա­տակ, փրկո­ւած՝ գրքի մը մէջ պա­հո­ւե­լով, թուղ­թէ կրծքան­շան մըն է, 98 տա­րե­կան, պարզ վեր­նագ­րով մը՝

«ՓՐԿԵՑԷ՛Ք ԱՆԱՊԱՏԻ ՈՐԲԵՐԸ»

Մեծ մայրս կ­՛ը­սէր.- «Երբ ժո­ղո­վուրդ մը չ­՛ու­զեր մեռ­նիլ, չի մեռ­նիր»: Կրծ­քան­շա­նը, մեծ պա­պիս օ­ձի­քէն, ան­ցեր է իր որ­դիին՝ Գառ­նի­կի ձեռ­քը, որ ծներ է Գում-­Գա­բու՝ 1922ի շուրջ, եւ յե­տոյ՝ իր ձեռ­քէն՝ հա­սեր է իմ ձեռքս: Իր մա­հէն քա­նի մը տա­րի ա­ռաջ, Գառ­նիկ պապս զիս կան­չեց՝ ին­ծի յանձ­նե­լու հա­մար ըն­տա­նե­կան ա­ւանդ­նե­րը: Ո՛չ ոս­կի լի­րա­ներ, ո՛չ զար­դե­ղէն ու ա­դա­մանդ. այլ՝ հին լու­սան­կար­ներ, հին գրու­թիւն­ներ:

«­Մեր ժա­ռան­գու­թիւ­նը,- ը­սաւ ին­ծի,- մեր պատ­մու­թիւնն է»:

Իսկ Սիր­վարդ մեծ մայրս կը շա­րու­նա­կէր.- «­Թէ մայրդ ան­գամ մտքէդ հա­նես, քու մայր լե­զուդ չմոռ­նաս»:

*   *  *

Այ­սօր, «Ա­զատ Օր»ի օգ­նու­թեամբ, կրծքան­շա­նը հա­սած է եւ կը ցու­ցադ­րո­ւի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան թան­գա­րա­նը, Հա­յաս­տան: Ջու­րը իր ճամ­բան գտաւ:  

Նո­ւէրս թո՛ղ ըլ­լայ ի յի­շա­տակ Սիր­վար­դին, Ա­րու­սին եւ Գառ­նի­կին՝ Հայ­կա­նու­շի եւ Թով­մա­սի զա­ւակ­նե­րուն. ազ­գա­կան­նե­րուս՝ ո­րոնք փրկո­ւե­ցան, որ­պէս­զի ես ծնիմ եւ ըլ­լամ...:

ՀԵՐԱ ԾՈՒՐՈՒ