­Բա­րե­կա՞մ երկր­ներ են Թուր­քիան եւ Ռու­սաս­տա­նը, թէ՞ թշնա­մի:

Դա­րա­ւոր սէ՞ր է նրանց մի­ջեւ, թէ՞ դա­րա­ւոր ա­տե­լու­թիւն:

Սա մի հարց է, ո­րին չի կա­րո­ղա­նում եւ չի կա­րո­ղա­ցել սառ­նա­սիրտ անդ­րա­դառ­նալ ե­րե­ւի ոչ մի հայ: Ո­րով­հե­տեւ ա­մէն հայ (ան­գամ կո­մու­նիստ­նե­րը), լաւ գի­տեն, թէ ի՞նչ է ար­ժե­ցել մեզ հա­մար այդ բա­րե­կա­մու­թիւ­նը:

19 եւ 20րդ դա­րում տե­ղի ու­նե­ցած ռուս-թուր­քա­կան ե­րեք պա­տե­րազմ­նե­րի (1828-1829, 1877-1878, 1914-1918) հե­տե­ւան­քում, գրե­թէ ամ­բող­ջո­վին տե­ղա­հա­նո­ւեց Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նը եւ տե­ղի ու­նե­ցաւ հա­յոց մեծ ող­բեր­գութ­յու­նը: Ընդ ո­րում, որ­պէս օ­րի­նա­չա­փու­թիւն, ե­րեք այս պա­տե­րազմ­նե­րում էլ ռուս­նե­րը յաղ­թե­ցին թուր­քե­րին, ա­զա­տագ­րե­ցին Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի մեծ մա­սը, սա­կայն յե­տոյ կրկին զի­ջե­ցին այն թուր­քե­րին, բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րի սե­ղա­նի շուրջ կամ բնա­կա­վայ­րե­րում հա­յու­թեան շա­հերն ու անվ­տան­գու­թիւ­նը պաշտ­պա­նե­լու փո­խա­րէն:

Այս ա­մէնն այն պա­րա­գա­յում, երբ բո­լոր այդ պա­տե­րազմ­նե­րի ժա­մա­նակ հա­յու­թիւ­նը ռուս­նե­րի հան­դէպ ցու­ցա­բե­րեց ա­մէն տե­սա­կի օգ­նու­թիւն, ընդ­հուպ մին­չեւ կռո­ւող­նե­րի ա­ռա­ջին շար­քե­րում ռազ­մա­կան յա­ջո­ղու­թիւն­ներն ա­պա­հո­վե­լը: Յի­շենք նաեւ այն պայ­մա­նագ­րե­րը, որ ռուս-թուր­քա­կան գոր­ծարք­նե­րի ար­դիւն­քում պար­տադ­րո­ւե­ցին հա­յու­թեա­նը, ձե­ւա­ւո­րե­լով այն սահ­ման­նե­րը, ո­րոնք ներ­կա­յումս գո­յու­թիւն ու­նեն:

Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիւ վե­րա­դառ­նանք հիմ­նա­կան հար­ցին՝ բա­րե­կամ­նե՞ր են թուր­քերն ու ռուս­նե­րը, թէ՞ թշնա­մի­ներ:

Այս եր­կու երկր­նե­րի մի­ջեւ տե­ղի է ու­նե­ցել 17 պա­տե­րազմ, ո­րոնք բո­լորն էլ ա­ւարտ­վել են ռուս­նե­րի յաղ­թա­նա­կով: Եւ չնա­յած պար­բե­րա­բար բռնկո­ւող ռազ­մա­կան այդ բա­խում­նե­րին, առ­կայ են նրանց «սրտա­ռուչ» բա­րե­կա­մու­թեան փաս­տե­րը, ո­րոնք յա­ճախ ար­ձա­նագ­րո­ւել են հէնց ա­րիւ­նա­լի պա­տե­րազմ­նե­րից յե­տոյ:

Ին­չը, օ­րի­նակ, տե­ղի ու­նե­ցաւ Ա­ռա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին Պա­տե­րազ­մում կրած պար­տու­թիւ­նից յե­տոյ, երբ Թուր­քիան յայտ­նո­ւել էր ոչ միայն կայս­րութեան, այ­լեւ բուն մետ­րո­պո­լիա­յի քայ­քայ­ման փաս­տի առ­ջեւ, բայց մաս­նա­ւո­րա­պէս Ռու­սաս­տա­նի ցու­ցա­բե­րած բազ­մա­կող­մա­նի ա­ջակ­ցու­թեան շնոր­հիւ (զօրք, զէնք-զի­նամ­թերք, մե­ծա­քա­նակ ոս­կի եւ այլն)՝ կա­րո­ղա­ցաւ խու­սա­փել կոր­ծա­նու­մից: Այդ բա­րե­կա­մու­թիւ­նը շա­րու­նա­կո­ւեց Ա­թա­թուր­քի ժա­մա­նակ եւ նրա­նից յե­տոյ, թէեւ Թուր­քիան մշտա­պէս հա­կո­ւած ե­ղաւ Ռու­սաս­տա­նի հա­կա­ռա­կորդ ա­րեւ­մուտ­քի կող­մը:

Խորհր­դա­յին ժա­մա­նակ­նե­րից ցայ­սօր ՆԱՏՕի ան­դամ Թուր­քիա­յի տա­րած­քից թուր­քա­կան ու ՆԱՏՕա­կան թնդա­նօթ­ներն ուղ­ղո­ւած են նախ­կին խորհր­դա­յին եւ ներ­կայ՝ ռու­սա­կան զօր­քե­րի կող­մից հսկո­ւող, Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րի կող­մը:

Ան­կա­խա­ցու­մից յե­տոյ, երբ Ռու­սաս­տա­նում իշ­խում էր «ել­ցի­նեան» քաո­սը, Թուր­քիա­յին թո­ւաց, թէ հա­սու­նա­ցել է նպաս­տա­ւոր ժա­մա­նա­կը դա­րա­ւոր ե­րա­զանքն ի­րա­կա­նաց­նե­լու՝ Կով­կա­սում հաս­տա­տո­ւե­լու հա­մար, սա­կայն թշնա­մի-բա­րե­կա­մի մօտ, ի­րա­վի­ճա­կի կա­յու­նաց­ման ու Անդր­կով­կաս վե­րա­դար­ձի հետ, այդ յոյ­սե­րը ի դե­րեւ ե­ղան:

Ե­րա­զանք­նե­րի ա­ռու­մով՝ ի­րա­վի­ճա­կը շատ ա­ւե­լի բա­րեն­պաստ էր Ղ­րի­մի պա­րա­գա­յում: Օգ­տո­ւե­լով Ուկ­րաի­նա­յի ի­րա­րա­յա­ջորդ իշ­խա­նու­թիւն­նե­րի «ժո­ղովր­դա­վար» եւ հա­կա­ռուս բնոյ­թից՝ տե­ղի թա­թար­նե­րը լրջօ­րէն ամ­րապնդում էին դիր­քե­րը՝ ու­ժե­ղաց­նե­լով ազ­դե­ցու­թիւ­նը իշ­խա­նու­թեան թե­ւե­րում, ամ­րապնդ­ւում էին հա­սա­րա­կա­կան մշա­կու­թա­յին ու տնտե­սա­կան ա­ռում­նե­րով: Այս ա­մէնն ի­հար­կէ ոչ ա­ռանց ղրի­մեան իր ան­ցեա­լը չմո­ռա­ցած Թուր­քիա­յի ա­ջակ­ցու­թեան: Ռու­սաս­տա­նի կող­մից Ղ­րի­մի վե­րա­տի­րա­ցու­մից յե­տոյ, թե­րակղ­զու ժո­ղո­վուրդ­նե­րի եղ­բայ­րու­թեան մա­սին կար­գա­խօ­սե­րի ներ­քոյ ջու­րը լցո­ւեց թա­թար ազ­գայ­նա­կան­նե­րի եւ նրանց հո­վա­նա­ւոր­նե­րի՝ եր­կու­սու­կէս տաս­նա­մեա­կի աշ­խա­տան­քը:

Թուր­քիա­յի հա­մար ի­հար­կէ հեշտ չէր այս­պի­սի կո­րուս­տի հետ հաշ­տո­ւե­լը եւ պե­տու­թեան բարձ­րա­գոյն պաշ­տօ­նեա­նե­րի կող­մից հնչե­ցին յայ­տա­րա­րու­թիւն­ներ, թէ Թուր­քիան շա­րու­նա­կե­լու է Ղ­րի­մը հա­մա­րել Ուկ­րաի­նա­յի ան­բա­ժա­նե­լի մա­սը, որ Թուր­քիան եր­բեք չի ճա­նա­չի Ղրի­մի հան­րա­քո­ւէի ար­դիւնք­նե­րը եւ այլն:

Թուր­քե­րի վայ­նա­սու­նը պայ­մա­նա­ւո­րո­ւած էր ի­հար­կէ ոչ միայն Ղ­րի­մի խա­ղաղ նո­ւաճ­ման ձա­խող­մամբ, այ­լեւ՝ նրա­նով, որ ռու­սա­կան գեր-ժա­մա­նա­կա­կից ռազ­մա­կան տեխ­նի­կա­յի վե­րա­դար­ձով իր պատ­մա­կան կա­րե­ւո­րա­գոյն ծո­վա­յին ֆոր­պոստ՝ գրե­թէ ամ­բող­ջո­վին ար­ժեզրկ­ւում էր Սեւ ծո­վի վրայ ու­նե­ցած թուր­քա­կան ռազ­մու­ժի ազ­դե­ցու­թիւ­նը:

Ի դէպ վե­րա­դառ­նա­լով թա­թար ազ­գայ­նա­կա­նու­թեա­նը՝ հպան­ցիկ անդրա­դառ­նանք վեր­ջի­նիս հետ կա­պո­ւած թե­րեւս միակ շօ­շա­փե­լի դրսե­ւոր­մա­նը, նշո­ւած ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րից յե­տոյ:

2014 թո­ւա­կա­նի Ապ­րի­լի 16ին տա­րա­ծո­ւած լու­րի հա­մա­ձայն, Թուր­քիա­յի Նա­խա­գահ Աբ­դուլ­լահ Գ­յու­լը «­Հան­րա­պե­տու­թեան» շքան­շան էր յանձ­նել Ղ­րի­մի թա­թար­նե­րի ա­ռաջ­նորդ, Ուկ­րաի­նա­յի խորհր­դա­րա­նի պատ­գա­մա­ւոր Մուս­թա­ֆա Աբ­դուլ­ջե­միլ Քը­րը­մօղ­լո­ւի՝ յայ­տա­րա­րե­լով, թէ նա ամ­բողջ կեան­քը նո­ւի­րել է Ղ­րի­մի թա­թար­նե­րի ա­զա­տու­թեա­նը եւ ար­ժա­նի է ա­մե­նա­բարձր շքան­շա­նի: Գ­յու­լը ա­ւե­լաց­րել էր նաեւ, թէ ի­րենց թա­թար եղ­բայր­նե­րի հայ­րե­նի­քը հա­մա­րո­ւող Ղ­րի­մը թուր­քե­րի սրտում կա­րե­ւոր տեղ ու­նի, որ 13րդ դա­րից սկսած թա­թար­ներն այդ հո­ղե­րում խա­ղա­ղու­թեան եւ հանգս­տու­թեան մէջ են ապ­րել:

Միայն թէ Թուր­քիա­յում պա­տիւ­նե­րի ար­ժա­նա­ցած թա­թար ա­ռաջ­նոր­դին, դրա­նից յե­տոյ, ռու­սա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը թոյլ չտո­ւե­ցին մուտք գոր­ծել Ղ­րիմ:

Յա­ջորդ ան­գամ ռուս-թուր­քա­կան շա­հե­րը բա­խո­ւե­ցին, ինչ­պէս յայտ­նի է, Սի­րիա­յի հար­ցում: Ռազ­մա­կան հա­կա­մար­տու­թեան բռնկման օ­րե­րին խան­դա­վա­ռո­ւած թուր­քե­րը ցան­կա­նում էին յայտ­նո­ւել Թուր­քիա­յին սահ­մա­նա­կից սի­րիա­կան տա­րածք­նե­րում եւ ստեղ­ծել այն­տեղ, այս­պէս կո­չո­ւած, անվ­տան­գու­թեան գօ­տի՝ ի­րենց եղ­բայ­րա­կից թուրք­մէն­նե­րի եւ սե­փա­կան սահ­ման­նե­րի պաշտ­պա­նու­թեան պատ­րո­ւա­կով: Ըստ այդ ժա­մա­նակ տա­րա­ծո­ւած լու­րի, Վ­լա­դի­միր Պու­տի­նը Թուր­քիա­յի իշ­խա­նու­թեա­նը զգու­շաց­րել էր, որ ե­թէ այդ երկ­րի զօր­քը յայտ­նո­ւի Սի­րիա­յում, ի­րենք կը հա­մա­րեն նոյ­նը, թէ այդ զօր­քը Մոս­կո­ւա է մտել: Հե­տա­գա­յում եւս դրսե­ւո­րո­ւե­ցին ռու­սա­կան զսպիչ անդ­րա­դարձ­նե­րը թուր­քա­կան յաւակ­նու­թիւն­նե­րի հան­դէպ:

Նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան այս նոյն ժա­մա­նա­կա­հա­տո­ւա­ծում ար­դիւ­նա­ւէ­տօ­րէն զար­գա­ցել են ռուս-թուր­քա­կան տնտե­սա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը: Գեր­մա­նիա­յից յե­տոյ Ռու­սաս­տա­նը Թուր­քիա­յի երկ­րորդ ա­ռեւտրա­յին գոր­ծըն­կերն է եւ նրանց մի­ջեւ ա­ռեւտրաշրջա­նա­ռու­թիւ­նը կազ­մում է ա­ւե­լի քան 30 մի­լիարդ դո­լար:

2014 թո­ւա­կա­նի Դեկ­տեմ­բե­րի սկզբին, Թուր­քիա կա­տա­րած պե­տա­կան այ­ցի ժա­մա­նակ, Ռու­սաս­տա­նի նա­խա­գա­հը եւ Թուր­քիա­յի վար­չա­պե­տը յայ­տա­րա­րե­ցին, որ ընդ­լայ­նե­լով ա­ռեւտ­րատն­տե­սա­կան յա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը, մին­չեւ 2020 թո­ւա­կա­նը, դրանց ծա­ւա­լը պէտք է հաս­ցո­ւի 100 մի­լիար­դի: Այս այ­ցի ըն­թաց­քում ձեռք բե­րո­ւեց նաեւ պայ­մա­նա­ւո­րո­ւա­ծու­թիւն փո­խե­լու դէ­պի Եւ­րո­պա ձգո­ւող ռու­սա­կան գա­զա­մու­ղի ճա­նա­պար­հը, Ուկ­րաի­նա­յի փո­խա­րէն այն անց­կաց­նե­լով Թուր­քիա­յի տա­րած­քով:

Բ­նա­կա­նա­բար, այս­պի­սի հսկա­յա­կան տնտե­սա­կան հե­ռան­կար­նե­րը չեն կա­րող չու­նե­նալ հա­մա­պա­տաս­խան ար­տա­ցո­լում քա­ղա­քա­կան աս­պա­րէ­զում: Ի­րա­պէս էլ եր­կու երկր­նե­րի ղե­կա­վար­նե­րը ա­ռի­թը բաց չեն թող­նում հա­ւաս­տե­լու ռուս-թուր­քա­կան դա­րա­ւոր բա­րե­կա­մու­թեան մա­սին:

Եւ ա­հա պայ­թեց սկան­դա­լը՝ թուր­քա­կան կոր­ծա­նի­չի կող­մից սի­րիա­կան ա­հա­բե­կիչ­նե­րին ռմբա­կո­ծող ռու­սա­կան ինք­նա­թի­ռը խո­ցե­լու ա­ռի­թով:

Ի­հար­կէ թուր­քերն այն­քան յի­մար չէին, որ ա­ռանց մտա­ծե­լու դի­մէին նման ա­րար­քի եւ թե­րեւս խիստ անհ­րա­ժեշ­տու­թիւնն էր դրդել գնա­լու ար­կա­ծախնդ­րու­թեան: Վեր­ջին շրջա­նում հրա­պա­րակ­ւում էին տե­ղե­կու­թիւն­ներ, որ ռու­սա­կան օ­դա­նա­ւե­րը ոչն­չաց­նում են իս­լա­միստ­նե­րի տնօ­րի­նած նաւ­թա­յին պա­հուստ­նե­րը: Ն­րանք ռմբա­կո­ծում էին նաեւ թան­կար­ժէք վա­ռե­լի­քը Թուր­քիա տե­ղա­փո­խող բեռ­նա­տար­նե­րը, սրա­նով նախ կտրե­լով ծայ­րա­յե­ղա­կան­նե­րի ֆի­նան­սա­կան աղ­բիւր­նե­րը, միւս կող­մից զրկե­լով Թուր­քիա­յին, ի մաս­նա­ւո­րի նրա ա­ռաջ­նոր­դին, ե­կամ­տա­բեր բիզ­նե­սից: Ռմ­բա­կոծ­ւում էին նաեւ թուրք­մէն­նե­րի բնա­կու­թեան տա­րածք­նե­րը, որ նոյն­պէս ծայ­րա­յե­ղա­կա­նու­թեան օ­ջա­խի էին վե­րա­ծո­ւել:

Խօ­սե­լով թի­կուն­քին հասց­րած հարուա­ծի մա­սին՝ Պու­տինն ա­սաց, որ ի­րենք Թուր­քիա­յին հա­մա­րել են ոչ միայն հա­րե­ւան, այ­լեւ՝ բա­րե­կամ:

Այդ բա­րե­կա­մի դէմ ար­դէն իսկ ձեռ­նար­կո­ւել են տնտե­սա­կան պատ­ժա­մի­ջոց­ներ, նրա հա­ւա­նա­կան նոր ոտնձը­գու­թիւն­նե­րը կան­խե­լու նպա­տա­կով՝ սի­րիա­կան սահ­ման են տե­ղա­փո­խո­ւել հա­կաօ­դա­յին պաշտ­պա­նու­թեան գեր-ժա­մա­նա­կա­կից մի­ջոց­ներ, իսկ ռու­սա­կան ինք­նա­թի­ռի հետ տե­ղի ու­նե­ցա­ծից մէկ օր անց՝ ռմբա­կո­ծո­ւել է սի­րիա­կան տա­րածք մուտք գոր­ծած եւ իբ­րեւ թէ հու­մա­նի­տար օգ­նու­թիւն տե­ղա­փո­խող թուր­քա­կան ավ­տօ-շա­րա­սիւ­նը. կան բազ­մա­թիւ զո­հեր եւ վի­րա­ւոր­ներ:

Կա­րե­լի է ա­սել սա­կայն, որ «իս­կա­կան պա­տե­րազ­մը» սկսո­ւել է ռու­սա­կան քա­րոզ­չա­մի­ջոց­նե­րով: Այս­տեղ ար­դէն ջրի ե­րես դուրս ե­կան բո­լոր այն նեն­գու­թիւն­նե­րը, որ ոչ միայն ներ­կա­յումս, այ­լեւ պատ­մա­կան ան­ցեա­լում ի­րա­կա­նաց­րել է Թուր­քիան: Ընդ ո­րում ոչ միայն ռուս­նե­րի, այ­լեւ այլ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի եւ մաս­նա­ւո­րա­պէս հա­յե­րի նկատ­մամբ: Յիշ­վեց Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը, իսկ «Ար­դար Ռու­սաս­տան» կու­սակ­ցու­թեան ա­ռաջ­նորդ Սեր­գէյ Մի­րո­նո­վը, իր թո­ւիթե­րեան է­ջում, Նո­յեմ­բե­րի 25ին գրել է, թէ ի­րենք դու­մա­յի օ­րա­կարգ են մտցրել օ­րէն­քի նա­խա­գիծ՝ Թուր­քիա­յի կող­մից 1915ին ի­րա­կա­նա­ցո­ւած Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նութ­եան ժխտման հա­մար պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան կան­չե­լու մա­սին:

Նա­խորդ օ­րե­րի թէժ քննար­կում­նե­րի ժա­մա­նակ ա­սո­ւեց ան­գամ, թէ կա­րե­լի է հա­յե­րին դրդել եւ նրանք Ա­րեւմ­տեան Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագր­ման հա­մար կը պա­տե­րազ­մեն Թուր­քիա­յի հետ: Ինչ­պէս որ կը պա­տե­րազ­մեն քրդե­րը: Այլ փոր­ձա­գէտ­ներ խօ­սում են այն մա­սին, թէ հար­կա­ւոր է ար­դիա­կա­նաց­նել ու ա­ռա­ւել հզօ­րաց­նել հայ-թուր­քա­կան սահ­մա­նը: Ի դէպ յի­շո­ւեց նաեւ, որ վեր­ջերս թուր­քա­կան ուղ­ղա­թիռ­նե­րը եր­կու ան­գամ խախ­տել են հայ-թուր­քա­կան սահ­մա­նը (իսկ մենք կար­ծում էինք, թէ մե­զա­նից բա­ցի ոչ ոք այդ մա­սին տե­ղեակ չէ):

Մենք ի­հար­կէ չենք պա­տե­րազ­մի Թուր­քիա­յի հետ, բայց օ­րի­նակ ե­թէ մե­ծա­ցո­ւէր Հա­յաս­տա­նի ռազ­մա­կան նե­րու­ժը՝ դէմ չէինք լի­նի:

Ընդ­հան­րաց­նե­լով ա­սենք, որ ռու­սա­կան քա­րոզ­չա­մի­ջոց­նե­րով ծա­ւա­լո­ւող թէժ քննար­կում­նե­րի ժա­մա­նակ, ո­մանք ա­ռա­ջար­կում են ռազ­մա­կան լուրջ դաս տալ Թուր­քիա­յին, իսկ ու­րիշ­նե­րը յի­շեց­նում են ռազ­մա­վա­րա­կան շա­հե­րի՝ այդ թւում տնտե­սա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի լուրջ հա­շո­ւեկշ­ռի մա­սին:

Այս դէպ­քում, գլխա­ւոր հար­ցը մնում է նոյ­նը. բա­րե­կա՞մ երկր­ներ են Թուր­քիան եւ Ռու­սաս­տա­նը, թէ՞ թշնա­մի:

Ճշ­մար­տու­թիւ­նը վա­ղուց յայտ­նի է, թէեւ յա­ճախ մո­ռաց­վում է: Քա­ղա­քա­կան կեան­քում սի­րոյ եւ ա­տե­լու­թեան մի­ջեւ գո­յու­թիւն ու­նի մի ա­ւե­լի մեծ զգա­ցում՝ շա­հի զգա­ցու­մը:

Ով չի հա­ւա­տում, թող կրկին յի­շի պատ­մու­թիւ­նը:

ԱՐՏԱՇԷՍ ՇԱՀԲԱԶԵԱՆ
«Դ­րօ­շակ»