­Լ.Ղ.Հ. հիւ­սիս-ա­րե­ւե­լեան ուղ­ղու­թեամբ ադր­բե­ջա­նա­կան զի­նու­ժի ի­րա­կա­նաց­րած ար­կա­կո­ծու­թեան հե­տե­ւան­քով՝ հայ­կա­կան բա­նա­կը մարդ­կա­յին կո­րուստ­ներ ու­նե­ցաւ: Բե­կո­րա­յին վնա­սո­ւածք­նե­րից զո­հո­ւեց 4 զին­ծա­ռա­յող, 16ը վի­րա­ւո­րո­ւե­ցին: Ն­ման ծանր կո­րուստ­ներն ար­ձա­նագ­րո­ւել են հրթի­ռահ­րե­տա­նա­յին TR 107 կա­յանք­նե­րով զօ­րա­մա­սե­րից մէ­կի պահ­պա­նու­թեան տե­ղա­մա­սի ար­կա­կոծ­ման հե­տե­ւան­քով: Զո­հե­րի եւ վի­րա­ւոր­նե­րի ան­նա­խա­դէպ քա­նա­կից դա­տե­լով պարզ էր, որ ար­կերն ըն­կել են ոչ թէ դիր­քե­րի վրայ, ո­րոնք զգա­լիօ­րէն պաշտ­պա­նո­ւած են, այլ թի­կուն­քում գտնո­ւող զօ­րա­մա­սի կամ դրա ա­ռան­ձին ստո­րա­բա­ժան­ման վրայ, ին­չին հրա­մա­նա­տա­րա­կան կազ­մը եւ զին­ծա­ռա­յող­նե­րը չեն սպա­սել եւ պատ­րաստ չեն ե­ղել:

Ա­ւե­լի ուշ Հ.Հ. նա­խա­գա­հի խօս­քե­րից պարզ դար­ձաւ, որ հէնց այդ­պէս էլ ե­ղել է: Հ­րա­դա­դա­րի կնքու­մից յե­տոյ 21 տա­րո­ւայ ըն­թաց­քում ա­ռա­ջին ան­գամ հա­կա­ռա­կոր­դը կի­րա­ռել է նաեւ 122մմ Դ-30 (հաու­բից) տի­պի հրե­տա­նա­յին հա­մա­կարգ: Այս­պի­սով ադր­բե­ջա­նա­կան կողմն ան­ցել է մի հո­գե­բա­նա­կան սահ­մա­նա­գիծ, ո­րը ռազ­մա­կան փոր­ձա­գէտ­նե­րի գնա­հատ­մամբ նշա­նա­կում է ան­ցում ի­րա­կան պա­տե­րազ­մա­կան վի­ճա­կի: Փաս­տա­ցի դրան պա­կա­սում է միայն տան­կե­րի մաս­սա­յա­կան կիա­ռու­մը: Ըստ ա­մե­նայ­նի տես­նե­լով, որ հայ­կա­կան դիր­քե­րի շա­րու­նա­կա­կան գնդա­կո­ծումն ու հրե­տա­կո­ծու­մը վնա­սի ի­մաս­տով չի տա­լիս ցան­կա­լի ար­դիւնք, փո­խա­րէ­նը հայ­կա­կան ու­ժե­րի պա­տաս­խան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րից զգա­լի կո­րուստ­ներ են ու­նե­նում, Ադր­բե­ջա­նը դի­մել է ա­նակն­կա­լի բե­րե­լու մար­տա­վա­րու­թեան եւ հա­րո­ւած­ներն ուղ­ղել թի­կուն­քա­յին այն օբ­յեկտ­նե­րին, ո­րոնք հա­մա­րո­ւել են ա­ռաջ­նա­յին ռիս­կի գօ­տուց դուրս: Բայց դա ոչ թէ ի­րա­վի­ճա­կը լրջաց­նե­լու պատ­ճառն է, այլ, կա­րե­լի է ա­սել, հե­տե­ւան­քը:

Ի­րա­կան ա­ռա­ջին պատ­ճա­ռը հայ­կա­կան կող­մին պա­տե­րազ­մի, առ­նո­ւազն լայ­նա­մասշ­տաբ գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի մէջ ներ­քա­շելն է, կար­գա­ւոր­ման գոր­ծըն­թա­ցը վերջ­նա­կա­նա­պէս բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րից տե­ղա­փո­խե­լով ռազ­մա­ճա­կատ:

Երկ­րորդ պատ­ճա­ռը բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րում ա­ռա­ջըն­թաց ա­պա­հո­վե­լու հար­ցում Ե.Ա.Հ.Կ. Մինս­կի Խմ­բի ե­ռա­նա­խա­գա­հու­թեան ան­զօ­րու­թիւ­նը հիմ­նա­ւո­րելն է՝ տա­պա­լե­լու բուն բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցը եւ այն տե­ղա­փո­խե­լու նոր ֆոր­մատ (ձե­ւա­չափ), գու­ցէ՝ ա­ռան­ձին վերց­րած երկր­նե­րի՝ Ռու­սաս­տա­նի եւ կամ Թուր­քիա­յի բա­ցա­ռիկ ի­րա­ւա­սու­թեան գօ­տի:

Իսկ այս ա­մէ­նի վերջ­նան­պա­տա­կը նոր ստա­տուս քո­ւո­յի (հաս­տա­տո­ւած վի­ճա­կի) հաս­տա­տումն է՝ չի կա­րե­լի բա­ցա­ռել ներ­կա­յիս Լ.Ղ.Հ.ի մա­սը հա­մա­րո­ւող ո­րոշ տա­րածք­ներ ետ վե­րա­դարձ­նե­լուց յե­տոյ խա­ղա­ղա­պահ ու­ժե­րի տե­ղա­կայ­ման հիմ­քեր ստեղ­ծե­լը:

Ռազ­մա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի մասշ­տաբ­ներն ընդ­լայ­նե­լու Ադր­բե­ջա­նի մար­տա­վա­րու­թիւնն ա­նակն­կալ չէ: Դեռ նա­խորդ տա­րի Նո­յեմ­բե­րին ադր­բե­ջա­նա­կան հա­կաօ­դա­յին ու­ժե­րի կող­մից հայ­կա­կան ուղ­ղա­թի­ռը խո­ցե­լուց յե­տոյ, երբ Բա­քուն թոյլ չէր տա­լիս չէ­զոք գօ­տուց հա­նել օ­դա­չու­նե­րի դիակ­նե­րը, պարզ էր, նպա­տա­կը հայ­կա­կան կող­մին մասշ­տա­բա­յին գոր­ծո­ղու­թեան դի­մե­լուն սադ­րելն էր: Յե­տոյ Բա­քուն ան­ցաւ դի­ւեր­սիոն (խա­փա­նա­րա­րա­կան) յար­ձա­կում­նե­րին, ա­պա աս­տի­ճա­նա­բար սկսեց կի­րա­ռել ա­ւե­լի ու ա­ւե­լի մեծ տրա­մա­չա­փի եւ ա­ւե­լի մեծ հե­ռա­հա­րու­թեան զի­նա­տե­սակ­ներ, իսկ վեր­ջին շրջա­նում թի­րախ դարձ­րեց ար­դէն Հա­յաս­տա­նի սահ­մա­նա­մերձ բնա­կա­վայ­րերն ու խա­ղաղ բնակ­չու­թեա­նը՝ պատ­ճա­ռա­բա­նե­լով, թէ նպա­տա­կը բնա­կա­վայ­րե­րում իբր տե­ղա­կա­յո­ւած ռազ­մա­կան նշա­նա­կու­թեան շար­ժա­կան եւ ան­շարժ օբ­յեկտ­նե­րին հա­րո­ւա­ծելն է:

Այ­սինքն՝ չնա­յած մէկ տա­րի շա­րու­նակ Բա­քուն հե­տե­ւո­ղա­կա­նօ­րէն հայ­կա­կան կող­մի վզին է փա­թա­թում ի­րա­կան պա­տե­րազ­մը, Վա­շինգ­տո­նում ու Բ­րիւ­սե­լում յա­մա­ռօ­րէն հրա­ժար­ւում են դրան հա­ւա­տալ՝ այդ­պի­սով ա­ւե­լի ա­զա­տե­լով Բա­քո­ւի ձեռ­քե­րը:

Ար­դիւն­քում՝ ստեղ­ծո­ւել է մի ի­րա­վի­ճակ, երբ նոյ­նիսկ արտ­գործ­նա­խա­րար­նե­րի մա­կար­դա­կով բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րի ըն­թաց­քում, Ռու­սաս­տա­նի, Ա.Մ.Ն.ի եւ Ֆ­րան­սիա­յի լուռ հա­յեաց­քի ներ­քոյ՝ Բա­քու խո­ցում է սահ­մա­նագ­ծից բա­ւա­կա­նա­չափ հե­ռու գտնո­ւող զօ­րա­միա­ւո­րում­նե­րը:

Մինչ­դեռ չնա­յած այս ակն­յայտ մի­տում­նե­րին, հայ­կա­կան կող­մը, զգա­լով հան­դերձ վճռա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի անց­նե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը, շա­րու­նա­կում էր ընդգ­ծո­ւած զգու­շա­ւո­րու­թիւն պահ­պա­նել: Հ.Հ. Պ.Ն.ն­ ան­նա­խա­դէպ կոշտ մի յայ­տա­րա­րու­թեամբ է հան­դէս ե­կել, ո­րով մի կող­մից մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թեա­նը մե­ղադ­րում է ակն­յայտ ի­րո­ղու­թիւն­նե­րը խե­ղա­թիւ­րե­լով «ան­հաս­ցէ քննա­դա­տու­թիւն եւ մտա­հո­գու­թիւն­ներ» հնչեց­նե­լով բա­ւա­րա­րո­ւե­լու հա­մար, իսկ միւս կող­մից տե­ղեակ է պա­հում, որ «հա­կա­ռա­կոր­դին լռեց­նե­լու, նրա գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը կան­խար­գե­լե­լու եւ դրա­նով իսկ բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցին ա­ջակ­ցե­լու նպա­տա­կով»՝ այ­սու­հետ օգ­տա­գոր­ծե­լու է հրե­տա­նա­յին եւ հրթի­ռա­յին խոց­ման հա­մար­ժէք մի­ջոց­ներ՝ «մշտա­կան խոց­ման տակ պա­հե­լով ադր­բե­ջա­նա­կան զի­նո­ւած ու­ժե­րի ստո­րա­բա­ժա­նում­նե­րի տե­ղա­կայ­ման վայ­րե­րը, բո­լոր զօ­րա­շար­ժե­րը, զին­տեխ­նի­կան եւ կեն­դա­նի ու­ժը»:

Տ­պա­ւո­րու­թիւնն այն­պի­սին է, որ հայ­կա­կան բա­նակն ըն­դու­նում է Ադր­բե­ջա­նի մար­տահ­րա­ւէ­րը եւ անց­նե­լու է ի­րա­վի­ճակ փո­խե­լու յստակ մար­տա­վա­րու­թեան:

Մինչ­դեռ Հ.Հ. նա­խա­գահ Սերժ Սարգ­սեան, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100րդ տա­րե­լի­ցին նո­ւի­րո­ւած մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը հա­մա­կար­գող յանձ­նա­ժո­ղո­վի նիս­տին ու­նե­ցած ե­լոյ­թում, խօ­սել է ըն­դա­մէ­նը պատ­ժիչ գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի դի­մե­լու մա­սին: Թէեւ դրա­նում ո­րո­շա­կի սպառ­նա­լի­քի ե­լե­ւէջ­ներ առ­կայ էին, բայց նաեւ ակն­յայտ է, որ Հա­յաս­տան շա­րու­նա­կե­լու է հիմ­նա­կա­նում «հա­մար­ժէք» պա­տաս­խա­նո­ղի դե­րում հան­դէս գալ: Ընդ ո­րում՝ ո­րե­ւէ նա­խան­շան չկայ, որ գո­նէ այդ պա­րա­գա­յում ա­ռա­ջին պլա­նում հայ­կա­կան դի­ւա­նա­գի­տու­թիւնն է սկսե­լու ա­ւե­լի նա­խա­ձեռ­նող ու ագ­րե­սիւ լի­նել:

Այդ նա­խան­շան­նե­րը պէտք է դեռ Նիւ Եոր­քում տար արտ­գործ­նա­խա­րար Էդ­վարդ Նալ­բան­դեա­նը, ով, սա­կայն, ան­գամ թի­կուն­քում 4 զին­ծա­ռա­յո­ղի մա­հո­ւան մա­սին լուրն ի­մա­նա­լուց յե­տոյ Ադր­բե­ջա­նի արտ­գործ­նա­խա­րա­րի եւ բե­րան­նե­րը ջուր ա­ռած Մ.Խ. հա­մա­նա­խա­գահ­նե­րի հետ շա­րու­նա­կել է բա­նակ­ցել՝ ան­հաս­կա­նա­լի է ին­չի շուրջ:

Բանն այն է, որ ե­թէ Հ.Հ. Պ.Ն.ն հան­դէս է գա­լիս նման կոշտ յայ­տա­րա­րու­թիւն­նե­րով, հա­կա­ռա­կոր­դին պատ­ժե­լու զգու­շաց­մամբ, նշա­նա­կում է՝ Նիւ Եոր­քում ոչ մի հար­ցի շուրջ, ընդ­հուպ մի­ջա­դէ­պե­րի հե­տաքն­նու­թեան եւ վստա­հու­թեան վե­րա­կանգն­ման մե­խա­նիզմ­նե­րի ստեղծ­ման, հա­մա­ձայ­նու­թեան յան­գել կող­մե­րին չի յա­ջո­ղո­ւել:

Միակ տրա­մա­բա­նա­կան ո­րո­շումն այդ դէպ­քում, թե­րեւս, պէտք է լի­նէր հրա­դա­դա­րի ռե­ժի­մը խախ­տե­լու եւ մարդ­կա­յին կո­րուստ­նե­րի հար­ցում Ադր­բե­ջա­նի լիար­ժէք պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւնն ամ­րագ­րե­լու հա­մար միջ­նորդ­նե­րին վերջ­նա­գիր ներ­կա­յաց­նե­լը: Բայց ան­գամ այս­քանն ա­նե­լու հա­մար­ձա­կու­թիւ­նը չի դրսե­ւո­րո­ւել:

ԳԷՈՐԳ ԴԱՐԲԻՆԵԱՆ