24 տա­րի է ան­ցել մեր վե­րան­կա­խա­ցու­մից եւ այս տա­րի­նե­րի վեր­լու­ծում-խորհր­դա­ծու­թիւն­նե­րով ու­զում եմ իմ սրտի գո­հու­նա­կու­թիւնն էլ խառ­նել մի­լիո­նա­ւոր մեր ժո­ղովր­դի ձայ­նին: Շա­տե­րի հետ ես էլ ու­զում եմ կենտ­րո­նա­նալ միայն մեր ձեռք­բե­րում­նե­րի վրայ եւ բո­լո­րի հետ միա­սին նշել, մե­ծա­րել այս տա­րի­նե­րի հունձ­քը ու բա­ւա­րա­րո­ւել դրա­նով:

­Բայց նոյն պա­հին մի թուրք երգ­չու­հի խառ­նում է իմ մտքե­րը եւ ինձ տա­նում բո­լո­րո­վին այլ ճա­նա­պար­հով եւ ինքս ինձ չկա­րո­ղա­նա­լով յաղ­թա­հա­րել` շեղ­ւում եմ իմ ո­րո­շու­մից: Նա ամ­բողջ հո­գով եր­գում է «քէ­լէ լաօ, քէ­լէ էր­թանք մեր էր­կիր», ա­րիւնս պղտոր­ւում է, ա­կանջ­ներս մեր­ժում են լսել:  Մեր եր­գով իր ա­նա­պատ­նե­րի՞ն է ձգտում վե­րա­դառ­նալ, իր հայ­րե­րի տա­փաս­տան­նե­րի կա­րօ՞տն է արթ­նաց­րել իր մէջ այդ եր­գը, թէ՞ մեր կո­րուս­տով ի­րենց յաղ­թա­նակն է է՛լ ա­ւե­լի ընդգ­ծում, մտա­ծում եմ ես: Հն­չիւն­նե­րը եւ բա­ռե­րի ար­տա­բե­րու­մը յստակ է, գու­ցէ եւ հայ է, բայց ես մեր­ժում եմ ըն­դու­նել նոյ­նիսկ հայ լի­նե­լու հա­ւա­նա­կա­նու­թեամբ նրան լսե­լը: Ե­թէ հայ է, ին­չո՞ւ է մեր կա­րօ­տի կսկի­ծը եր­գում մեր կա­րօտ­նե­րը ոչն­չաց­րած երկ­րում: Ի՞նչ է հի­մա էլ փոր­ձում ենք եր­գով մեր դա­հիճ­նե­րի թոռ­նե­րի գու­թը շար­ժել, նրանց հաս­տա­տել, որ դուրս են նե­տել մեզ մեր հո­ղից: Իսկ ե­թէ թուրք է, ո՞ւմ կա­րօ­տի հա­մար է եր­գում: Պարզ է, եր­կու դէպ­քում էլ դրա­մի հա­մար է եր­գում:  Դեռ որ­քա՞ն կա­րե­լի է մեր կո­րուստ­նե­րի ծո­ւէն­նե­րը շա­հոյթ դարձ­նել, որ­քա՞ն կա­րե­լի է ազ­գա­յին կո­րուստ­նե­րը միայն զգա­ցում դարձ­րած սերն­դէ սե­րունդ փո­խան­ցել ու բա­ւա­րա­րո­ւել միայն եր­գե­րի ան­մի­ջա­կա­նօ­րէն տե­ղա­շար­ժող զգա­ցում­նե­րով:

­Դեռ քա­նի՞ սե­րունդ­նե­րի պի­տի փո­խան­ցենք մեր ապ­րած ող­բեր­գու­թիւ­նից ծնունդ ա­ռած, հայ­րե­նի հո­ղի ու ազ­գա­յին տեն­չե­րի այս հո­գի մա­շող կա­րօ­տա­խանձ եր­գե­րը միայն: Դեռ քա­նի՞ սե­րունդ­նե­րի պի­տի օ­րօ­րենք մեր ան­կա­տար թե­ւա­բեկ ե­րազ­նե­րով: Չէ՞ որ ան­կա­խա­ցած եր­կիր ենք, պե­տա­կա­նու­թիւն եւ ծա­ծա­նո­ւող, ամ­բողջ հա­յու­թեան յոյս ու յաղ­թա­նակ պար­գե­ւած դրօշ ու խորհր­դա­նիշ ու­նենք: Չէ՞ որ մեր այս նոյն պե­տա­կա­նու­թեամբ աշ­խար­հին պար­զե­ցինք մեր չարչր­կո­ւած, մեր շա­հա­գոր­ծո­ւած կո­րուստ­նե­րի հա­րիւ­րա­մեայ յի­շա­տա­կը: Այս­քա­նից յե­տոյ ին­չո՞ւ թշնա­մու բե­րա­նով ար­տա­բե­րո­ւած իմ կո­ղոպ­տո­ւած ժո­ղովր­դի կա­րօ­տա­տենչ եր­գը այս­քան տակն ու վրայ է ա­նում ինձ, մին­չեւ իսկ` շե­ղում մտա­ծում­նե­րիս ու­ղին: Ու­րեմն ինչ-որ բան այն­քան էլ դեռ գո­վեր­գու­մի ար­ժա­նի չէ, այն­քան էլ ճիշդ ու ամ­բող­ջա­ցած չէ մեր վե­րան­կա­խա­ցած պե­տա­կա­նու­թիւ­նում: Ու ես յի­շում եմ հա­մայ­նա­վա­րու­թեան 70 տա­րի­նե­րի մեր կեղծ գո­վեր­գում-փա­ռա­բա­նում­նե­րը, ո­րով ոչ միայն թաքց­րե­ցինք աշ­խար­հից երկ­րի ներ­սում պե­տա­կա­նօ­րէն կա­տա­րո­ւող ա­նօ­րէն կեղ­ծիք­ներն ու բռնու­թիւն­նե­րը, այլ ձե­ւա­փո­խե­ցինք մեր ժո­ղովր­դի բնա­ւո­րու­թիւ­նը, հո­գե­բա­նու­թիւնն ու մտա­ծո­ղու­թիւ­նը, մեր ժո­ղովըր­դին տրա­մադ­րե­ցինք մի­մեանց դէմ, ո­րը մին­չեւ օրս չենք կա­րո­ղա­նում ուղ­ղել: Ար­դէն վա­ղուց ո­րո­շել եմ չդառ­նալ նրան­ցից մէ­կը, չկրկնել հին սխա­լը, ո­րո­շում եմ հա­ւա­տա­րիմ իմ հին սկզբուն­քին` այ­սօր էլ խօ­սել մեր պե­տա­կա­նու­թեան կա­րե­ւոր բաց­թո­ղում­նե­րի մա­սին, ո­րոնք կա­պո­ւած են յատ­կա­պէս մեր ազ­գա­յին պա­հանջ­նե­րին:  Չէ՞ որ սա պի­տի լի­նէր մեր ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան հիմ­քը` մեր ազ­գա­յին պա­հանջ­նե­րը:

Իմ մտա­ծում­նե­րի կծի­կը քան­դում է ա­ւե­լի մօ­տիկ, ըն­դա­մէ­նը մի քա­նի ա­միս ա­ռաջ տե­ղի ու­նե­ցած դէպ­քերն ու կրկին կենտ­րո­նաց­նում է ինձ հա­րիւ­րա­մեա­կի ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րին, չէ՞ որ դա այս 24 տա­րի­նե­րի ա­մե­նա­մեծ յա­ջո­ղու­թիւնն է  եւ մնա­յուն տեղ է գտնե­լու մեր պե­տա­կա­նու­թեան պատ­մու­թեան մէջ:

­Թէեւ վա­ղուց են լռել ու յուշ դար­ձել այդ ի­րա­դար­ձու­թեան ար­ձա­գանգ­նե­րը, սա­կայն մեզ ցա­ւակ­ցած ու մեր ող­բեր­գու­թիւ­նը ըն­դու­նած պե­տու­թիւն­նե­րը վա­ղուց ար­դէն ետ ի­րենց քա­ղա­քա­կան թնճու­կի մէջ են խրո­ւել, աշ­խար­հում նոր հար­ցեր են ծա­գել, պե­տու­թիւն­ներն ու ժո­ղո­վուրդ­նե­րը նոր դժո­ւար կա­ցու­թեան ա­ռաջ են յայտ­նո­ւել, իսկ մենք դեռ ո­գե­ւո­րո­ւած մեր հին երգն ենք եր­գում`դեռ գո­հու­նա­կու­թիւն ենք ապ­րում լսե­լով ա­մէն մի նոր պե­տու­թեան, կամ նշա­նա­ւոր ան­ձի կող­մից մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ըն­դու­նու­մը, կամ դրա յիշատա­կու­մը, ան­գամ` այդ բա­ռի օգ­տա­գոր­ծու­մը:

Ինձ թւում էր այս հա­րիւ­րա­մեայ տա­րե­լի­ցի շու­քը ա­ռա­ջըն­թա­ցի դուռ էր բա­նա­լու պե­տու­թեան հա­մար, նոր թռիչք էր տա­լու մեր ան­կա­տար իղ­ձե­րին, մեր չամ­բող­ջա­ցած, չլրա­ցո­ւած ազ­գա­յին ծրագ­րե­րին, յատ­կա­պէս` վա­յե­լե­լով, տես­նե­լով, զգա­լով աշ­խար­հի արթ­նա­ցու­մը մեր դէմ կա­տա­րո­ւած ոճ­րի եւ մեր դի­մաց­կու­նու­թեան հան­դէպ:

Թ­ւում էր` ազ­գո­վին քննու­թեան կ­՛են­թար­կէինք 100ա­մեա­կի ըն­ձե­ռած յար­մար ի­րա­վի­ճակ­նե­րի  ըն­թաց­քին մեր բաց­թո­ղում­նե­րը, մեր սայ­թա­քում­նե­րը, մեր սխալ­նե­րը եւ ա­րա­գօ­րէն կ­՛անց­նէինք դրանք ուղ­ղե­լու գոր­ծի: Որ` այս 100ա­մեա­կը կը դարձ­նէինք մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թեան հիմ­նա­քա­րը: Չէ՞ որ այն­քան էլ եր­կար ինք­նու­րոյն պե­տա­կա­նու­թիւն չու­նե­ցող մի երկ­րի հա­մար, ինչ­պի­սին մենք ենք, կա­րե­ւոր էր այդ բաց­թո­ղում-վեր­լու­ծում­նե­րի ուղ­ղու­մը` մեր հե­տա­գայ գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ա­ւե­լի ճիշդ ու ա­մուր հիմ­քե­րի վրայ դնե­լու եւ ժո­ղովր­դի գա­լիք ա­պա­գան ա­պա­հո­վե­լու հա­մար:

Դ­րա փո­խա­րէն ա­միս­նե­րով ան­վերջ շե­փո­րա­հա­րե­ցինք ա­ւար­տո­ւած  մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րը:

Ոչ մէկս չենք թե­րագ­նա­հա­տում կա­տա­րո­ւած մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի  յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րը, սա­կայն մեր նման ան­կա­տար պա­հանջ­նե­րով ազ­գի հա­մար  կա­տա­րուած յա­ջո­ղու­թեամբ չեն վեր­ջա­նում մեր ա­նե­լիք­նե­րը:  Այդ յա­ջո­ղու­թեամբ ապ­րե­լը  ոչ մէկ օգ­տա­կա­րու­թիւն է բե­րում մեզ:  Այն ա­ւե­լի է ընդգ­ծում ա­պա­գան կեր­տե­լու մեր ան­տար­բեր ան­կա­րո­ղու­թիւ­նը:

Այ­սօր բա­ցա­յայ­տօ­րէն աշ­խար­հի մի շարք «անհ­նա­զանդ» երկր­ներ մեծ պե­տու­թիւն­նե­րի կամ­քով քար­տէ­սա­յին նոր մաս­նատ­ման են են­թարկ­ւում: Ժո­ղովրդ­նե­րի ար­տա­գաղ­թը այ­լեւս դար­ձել է 21րդ դա­րի դի­մա­գի­ծը, սո­վո­րա­կան մի ե­րե­ւոյթ, որն այ­լեւս իր թշո­ւա­ռու­թեամբ, մա­հե­րով, մղոն­ներ ձգո­ւող ան­յայտ ճա­կա­տագ­րին մատ­նո­ւած մարդ­կա­յին շա­րա­սիւ­նով, ա­մէ­նու­րեք օ­րէ օր ա­ճող ճամ­բար­նե­րի գո­յու­թիւ­նով ոչ մէ­կին է յու­զում, ոչ մէկ պե­տու­թիւն փոր­ձում է կա­սեց­նել մարդ­կա­յին թշո­ւա­ռու­թեան, մարդ­կա­յին ի­րա­ւուն­քի ոտ­նա­հար­ման այս վի­ճա­կը:

Այն յի­շեց­նում է 100 տա­րո­ւայ ա­ռաջուայ մեր վի­ճա­կը եւ մեր հան­դէպ աշ­խար­հի նոյն ան­տար­բե­րու­թիւ­նը:

­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի հնա­մեայ մի հաս­տա­տուն հո­ղա­տա­րածք փո­շու է վե­րած­ւում, աշ­խար­հին տի­րած Եւ­րո­պա­յի դի­մա­գիծն է փոխ­ւում, ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ստեղ­ծած հարս­տու­թիւն­նե­րի տէ­րերն են փոխ­ւում, լե­զու­ներն ու ա­ւան­դոյթ­ներն են ոտ­նա­տակ մաշ­ւում:

Ո՞ւր ենք մենք այս ա­մե­հի թո­հու­բո­հի մէջ..., ո՞ւր ենք գնում..., ո՞ւր ենք տա­նում մեր սե­րունդ­նե­րին, ի՞նչ ծրագ­րով է դի­մա­կա­յում մեր պե­տու­թիւ­նը մեր այս հար­ցե­րին:

Այս հար­ցե­րի մրճա­հա­րու­մը հան­գիստ չի տա­լիս, չի թող­նում ա­զատ շնչել, չի թող­նում աչք փա­կել, չի թող­նում ապ­րել...

­Մեր օ­րէ օր ա­ճող, բազ­մա­ցող բաց­թո­ղում-թե­րա­ցում­նե­րը, մեր ծոյլ հո­գե­բա­նու­թիւ­նը եւ, ա­մէ­նից ա­ւե­լին, այս մար­դա­կուլ աշ­խար­հի ո­ղոր­մա­ծու­թեա­նը դեռ մեր ա­պա­ւի­նե­լը այ­լեւս զայ­րա­ցու­ցիչ է:

­Կա­րիք կա՞յ յի­շեց­նե­լու, որ մեր նման ոչ ամ­բող­ջա­կան մի պե­տու­թիւն, ո­րի ժո­ղո­վուր­դի իր տա­րածք­նե­րից կտրո­ւած մի հսկա­յա­կան հա­տո­ւած, դեռ աշ­խար­հում թա­փա­ռե­լով հան­դերձ, ե՛ւ պան­ծաց­նում է իր պե­տա­կա­նու­թիւ­նը, ե՛ւ միեւ­նոյն ժա­մա­նակ փոր­ձում է միայ­նակ պա­հան­ջա­տի­րու­թեան կրա­կը թէժ պա­հել:  Մէկ այլ հա­տո­ւած, իր ան­կա­խու­թեամբ նոյ­նիսկ իր երկ­րից չճա­նա­չո­ւած, ա­մէ­նօ­րեայ իր զա­ւակ­նե­րի ա­րիւ­նով վաս­տա­կած խա­ղա­ղու­թիւ­նը պա­հե­լու դժո­ւա­րին կա­ցու­թեան ա­ռաջ է կանգ­նած այս պա­հին:  Մէկ ու­րիշ հա­տո­ւած, ի­րեն չվե­րա­բե­րող պա­տե­րազ­մի մէջ ա­նուղ­ղա­կիօ­րէն ներ­քա­շո­ւած, փոր­ձում է նոյ­նիսկ կո­րուստ­նե­րի գնով կան­գուն մնալ: Երկ­րի ներ­սում ժո­ղո­վուր­դը խե­լա­յե­ղօ­րէն հե­ռա­նում է իր վե­րան­կա­խա­ցած երկ­րից: Սա է մեր այ­սօ­րո­ւայ ան­կա­խու­թեան ի­րա­կան պատ­կե­րը դեռ ա­ռանց թա­փան­ցե­լու ներ­քին` տնտե­սա­կան, ըն­կե­րա­յին ի­րա­վի­ճակ­նե­րին:

­Դեռ այ­սօր էլ, երբ դա­տար­կա­ձեռն ենք մեր ազ­գա­յին ի­րա­ւունք­նե­րում, մեր ամ­բողջ ու­շադ­րու­թիւնն ու ջան­քը շա­րու­նա­կում ենք կենտ­րո­նաց­նել թուր­քե­րի նոր սե­րուն­դին արթ­նաց­նե­լու գոր­ծին` հի­մա էլ նրան­ցից սպա­սե­լով մեր հար­ցի լու­ծու­մը: Ե­րե­խա­յի միամ­տու­թեամբ հա­ւա­տում ենք, որ այդ նոր սե­րուն­դին ի­րենց պատ­մու­թեան բաց­թո­ղում­նե­րով կրթե­լով` մեր պա­հանջ­նե­րին գո­հա­ցում են տա­լու:  Դեռ շա­րու­նա­կում ենք թոյլ տալ, որ շա­հա­գոր­ծեն մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ըն­դուն­ման հար­ցը, դեռ տա­րո­ւած ենք միայն այդ բա­ռի ըն­դուն­ման աշ­խա­տան­քով:  Դեռ շա­րու­նա­կում ենք կազ­մա­կեր­պել ու մաս­նակ­ցել միայն մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը ըն­դու­նող հեր­թա­կան գի­տա­ժո­ղով­նե­րին:

Այս Ապ­րի­լին զե­կու­ցու­մով ես էլ մաս­նա­կից էի Պել­ճի­քա­յի Լու­վե­նի հա­մալ­սա­րա­նի պատ­մա­գի­տու­թեան ճիւ­ղի մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան նո­ւի­րո­ւած գի­տա­ժո­ղո­վին, որն ան­շուշտ Եւ­րո­պա­յի Հայ դա­տի աշ­խա­տան­քի ար­դիւնքն էր:  Մէ­կօ­րեայ լուրջ եւ ծանր այդ գի­տա­ժո­ղո­վին մաս­նակ­ցում էին տար­բեր երկր­նե­րի պատ­մա­բան­ներ, մի­ջազ­գա­յին փաս­տա­բան­ներ, հե­տա­զօ­տող­ներ:  Ամ­բողջ օ­րո­ւայ զե­կու­ցում­նե­րը լսե­լով` ես ե­կայ այն հա­մոզ­ման, որ «­Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը» այ­լեւս սո­վո­րա­կան նիւթ է, մի­ջոց` թե­զեր պաշտ­պա­նե­լու, ին­չո՞ւ չէ, նաեւ կո­չում­ներ ստա­նա­լու, դա­սա­խօ­սու­թիւն­նե­րի հրա­ւի­րո­ւե­լու, ի­րենց աշ­խա­տու­թիւն­նե­րը մի­մեանց ծա­նօ­թաց­նե­լու, տա­րա­ծե­լու հա­մար:  Ու­րիշ ո՛չ մէկ հար­ցադ­րում, ո՛չ մէկ նո­րու­թիւն, ո՛չ մէկ գործ­նա­կան քայ­լի են դի­մում, երբ փաս­տե­րի եւ վկա­յագ­րու­թիւն­նե­րի նո­րա­նոր ա­լի­քը պար­տադ­րում է մեզ նոր ըն­թացք, նոր ուղ­ղու­թիւն տա­լու այդ ա­մէ­նին: Ա­նա­սե­լի դժո­ւար է հայ լի­նել ու այդ գի­տա­ժո­ղով­նե­րում նստել ի­րենց ա­մուլ փաս­տարկ­նե­րը լսել, սահ­մա­նա­փա­կո­ւել դրա­նով, շնոր­հա­կալ ու գո­հա­ցած հե­ռա­նալ, որ քննարկ­ւում է մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը: Ո՛չ մէկ խօսք, ո՛չ մէկ քննար­կում` բռնագ­րա­ւո­ւած մեր տա­րածք­նե­րի, մեր ու­նե­ցո­ւածք­նե­րի, մեր փո­շիա­ցող-ան­հե­տա­ցող հարս­տու­թիւն­նե­րի պա­հանջ­նե­րի կամ հա­տուց­ման մա­սին:

Ան­շուշտ սա մեր ան­կա­խա­ցած պե­տու­թեան մեղքն է, մեր մե­ծա­գոյն բաց­թո­ղու­մը, որ մին­չեւ օրս դեռ թոյլ ենք տա­լիս մեր ի­րա­ւունք­նե­րը հի­մա էլ այս­պէս շա­հա­գոր­ծե­լու: Ա­ռաջ հա­մայ­նա­վար­ներն էին ան­տար­բե­րու­թեան մատ­նել մեր ազ­գա­յին այս կա­րե­ւո­րա­գոյն հար­ցը, հի­մա էլ մեր ար­դէն ան­կա­խա­ցած պե­տու­թիւնն է շա­րու­նա­կում նրանց քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը:

Ես ար­տա­յայ­տում եմ իմ զայ­րոյ­թը, որ մենք չենք կա­րող միայն գի­տա­ժո­ղով­նե­րով բա­ւա­րա­րո­ւել, մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնն այ­լեւս յոգ­նած է «ծե­ծո­ւե­լուց», պէտք է բո­լոր փաս­տարկ­նե­րը ոչ թէ ի­րար հրամց­նենք, այլ ո­րո­շա­կի գոր­ծըն­թա­ցի մի­ջոց դարձ­նենք:

­Մենք չենք կա­րող 100 տա­րի նոյն` Ցե­ղաս­պա­նու­թեան, հար­ցի վրայ միայն կանգ առ­նել ու շա­րու­նա­կել պայ­քա­րել միայն այդ ահ­ռե­լի ե­ղե­լու­թեան ե­րե­ւոյ­թի ըն­դուն­ման հա­մար:  Այդ ե­րե­ւոյ­թը պատ­ճառ ու հե­տե­ւանք­ներ ու­նի եւ ծանր ու դա­տա­պար­տե­լի պատ­ճառ ու հե­տե­ւանք: Չէ՞ որ այդ պատ­ճա­ռը` մեր հո­ղա­տա­րածք­նե­րին տի­րա­նա­լը` «­Հա­յաս­տա­նը ա­ռանց հա­յի», այս օ­րի­նա­գի­ծը մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը դարձ­նում է ե­զա­կի, իր տե­սա­կով, իր հե­տե­ւան­քով միա­կը Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն կրած ժո­ղո­վուրդ­նե­րի պատ­մու­թեան մէջ:

­Մենք մեզ մխի­թա­րում ենք, որ 100 տա­րին ո­չինչ է պատ­մու­թեան հա­մար, ա­ռանց անդ­րա­դառ­նա­լու, որ ժամ առ ժամ ոչ միայն ջնջւում է մեր դրոշ­մը մեր տա­րածք­նե­րից, մեր հո­գե­բա­նու­թիւ­նից, պա­հան­ջա­տի­րու­թեան օ­րէնք դառ­նա­լու ի­րա­ւուն­քից, այլ աշ­խար­հի քար­տէ­սա­յին պատ­կերն է փոխ­ւում: Յե­տոյ պե­ղում­նե­րով ան­գամ պի­տի չկա­րո­ղա­նանք հաս­տա­տել մեր տա­րածք­նե­րի գո­յու­թիւ­նը:

Այ­սօր ազ­գո­վին ու­րա­խա­նում ենք, որ Սի­սի կա­թո­ղի­կո­սու­թեան պա­հանջն ենք ներ­կա­յաց­րել: Դեռ շա­րու­նա­կում ենք մեր բռնագ­րա­ւած տա­րածք­նե­րը միայն ե­կե­ղե­ցա­կան պատ­կա­նե­լիու­թիւն նկա­տել եւ ե­կե­ղե­ցու մի­ջո­ցով ենք ու­զում լու­ծել մեր սե­րունդ­նե­րի ա­մե­նա­կա­րե­ւոր քա­ղա­քա­կան ի­րա­ւունք­նե­րը: Իսկ այդ հո­ղե­րը, այն տա­րածք­նե­րը, ո­րոնց վրայ բարձ­րա­ցել են այդ հաս­տա­տու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք հայ ժո­ղո­վուր­դի սե­փա­կա­նու­թիւնն ու ի­րա­ւունքն են, ո՞վ է պա­հան­ջե­լու:

­Սա ինձ յի­շեց­նում է 100 եւ ա­ւե­լի տա­րի­ներ ա­ռաջ «­Բարձր Դուռ» մեր Պատ­րիարք­նե­րի ա­ղեր­սագ­րեր ներ­կա­յաց­նե­լը, ո­րի ար­դիւն­քին ազ­գո­վին սպա­սում էինք: Մենք կրկին ներ­կա­յա­նում ենք որ­պէս կրօ­նա­կան հա­մայնք եւ ոչ թէ պե­տա­կա­նու­թիւն ու­նե­ցող պա­հան­ջա­տէր այն դէպ­քում, երբ պե­տու­թիւն ու­նենք:  Թոյլ տո­ւինք, որ աշ­խար­հը իր շա­հե­րի հա­մար որ­պէս Թուր­քիա­յում ապ­րող կրօ­նա­կան հա­մայնք  ներ­կա­յաց­նի մեզ, որ կո­տո­րո­ւե­ցինք իբ­րեւ ազ­գա­յին փոք­րա­մաս­նու­թիւն մեր կրօ­նի հա­մար, ստո­ւե­րում թող­նե­լով նոյ­նիսկ թուր­քե­րի բա­ցա­յայտ հրա­պա­րա­կում­նե­րը` «­Հա­յաս­տա­նը ա­ռանց հա­յի» ծրա­գի­րը:

­Դա դեռ բա­ւա­կան չէ, պե­տա­կա­նու­թիւն ու­նե­նա­լով հան­դերձ, գոր­ծում ենք ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին, ե­կե­ղե­ցին իր ա­նու­նից, տաս­նեակ կազ­մա­կեր­պու­թիւն­ներ ի­րենց կող­մից, իւ­րա­քան­չիւ­րը իր ծրագ­րե­րով: Եւ այս մաս­նա­տո­ւած ծրագ­րե­րով յայտ ենք ներ­կա­յաց­նում դա­րե­րի փոր­ձա­ռու­թիւն ու­նե­ցող մի պե­տու­թեան:

­Միւս կող­մից` մեր կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը վա­ղուց իր ձեռ­քե­րը լո­ւա­ցել ու ի­րե­նից հե­ռաց­րել է երկ­րի պա­հան­ջա­տի­րու­թեան հար­ցը` բազ­միցս յայ­տա­րա­րե­լով, որ դա յա­ջորդ սե­րուն­դի ա­նե­լիքն է:  Իսկ ե­թէ յա­ջորդ սե­րուն­դի ա­նե­լիքն է, ին­չո՞ւ իր գա­հը չի զի­ջում այդ յա­ջորդ սե­րուն­դին:

Այ­սօր իր վստա­հած այդ սե­րուն­դը ոտ­քի է ե­լել հէնց իր դէմ, երկ­րում տի­րող կո­ղո­պու­տին ու ա­նար­դա­րու­թեա­նը վերջ դնե­լու պա­հան­ջով: Եւ սա մեր ան­կա­խու­թեան 24րդ տա­րին ամ­բող­ջաց­նե­լու ա­միս­նե­րին:

Այն պա­հին, երբ բարձր ամ­բիոն­նե­րից նա­խա­գա­հը իր պար­տա­կա­նու­թիւ­նը նե­տում էր այ­սօ­րո­ւայ ե­րի­տա­սար­դու­թեան ու­սե­րին, նրան­ցից ծպտուն ան­գամ չե­լաւ, ոչ մէ­կը ար­ձա­գան­գեց, որ յանձ­նիր մեզ նա­խա­գա­հու­թիւ­նը, որ մենք ի­րա­գոր­ծենք մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւ­նը:  Այդ նոյն ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը ոտ­քի է ե­լել երկ­րում ար­դա­րու­թիւն սահ­մա­նե­լու պա­հան­ջով, բայց աչ­քա­թող է ա­րել ա­մե­նա­կա­րե­ւոր ա­նար­դա­րու­թիւ­նը` իր ի­րա­ւունք­նե­րի ազ­գա­յին պա­հան­ջա­տի­րու­թեան ոտ­նա­հա­րում-զի­ջու­մը:

­Գու­ցէ այդ դէպ­քում նա­խա­գա­հը սթա­փո­ւէր, որ իր առ­ջեւ մի սե­րունդ է հա­սակ առ­նում, ո­րը իր պա­հանջ­նե­րի ու իր երկ­րի տէրն է եւ այ­սօր ի­րեն ներ­կա­յա­ցո­ւող նրանց պա­հան­ջին ա­ւե­լի լուրջ ու ազ­նո­ւօ­րէն վե­րա­բե­րո­ւէր: Մեր ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը կո­ղո­պու­տին վերջ դնե­լու յայտ է ներ­կա­յաց­նում իր պե­տու­թեան, իսկ պե­տու­թիւ­նը ար­հա­մար­հում է իր երկ­րի նո­րոգ ու­ժե­րի պա­հան­ջը, ո­րը իր երկ­րի տէրն է եւ այ­սօր, եւ վա­ղը:  Ի­րենք ի­րենց կո­տո­րող այդ ե­րի­տա­սար­դու­թեան հսկայ թա­փօ­րը ա­մէ­նից ա­ռաջ իր քա­ղա­քա­ցի­ներն են եւ նրանց պա­հան­ջը պա­հան­ջա­տի­րու­թիւ­նը չէ այս ան­գամ, որ ար­հա­մար­հում է մեր երկ­րի ղե­կա­վա­րը, այլ ըն­դա­մէ­նը մար­դա­վա­յել, ար­ժա­նա­պա­տո­ւօ­րէն ապ­րե­լու պա­հանջ:

Ի՞նչ պատ­մու­թիւն ենք թող­նե­լու մեր վե­րան­կա­խաց­ման այս տա­րի­նե­րը ներ­կա­յաց­նող: Որ` հին խորհր­դա­յին կո­ղո­պու­տին փո­խա­րի­նեց ան­կա­խա­ցած կո­ղո­պու­տը:

Որ ե­թէ նա­խա-ան­կա­խաց­ման տա­րի­նե­րին եր­կի­րը լքե­լը ար­գի­լո­ւած էր եւ դա­ւա­ճա­նու­թիւն էր հա­մար­ւում, վե­րան­կա­խաց­ման տա­րի­նե­րին պե­տու­թիւնն ինքն է օ­ժան­դա­կում դրա ա­ճող չա­փե­րին եւ այ­լեւս ոչ մէ­կին է ան­հանգս­տաց­նում այն:

Որ երկ­րում օ­րէ օր ա­ճող ա­ռօ­րեայ ըն­կե­րա­յին պա­հանջ­նե­րին կուլ է գնում ա­մե­նա­հիմ­նա­կա­նը` մեր սե­րունդ­նե­րի ի­րա­ւուն­քը:

­Մեր նման մի եր­կիր, ո­րի դա­րե­րով ստեղ­ծա­ծը, բռնագ­րա­ւո­ւած, ոչնչացուած է, պար­տա­ւոր է դո­ղալ երկրի ա­մէն մի թիզ հարս­տու­թեան համար: Իսկ մենք ոչ միայն մեր սա­կաւ անհ­րա­ժեշտ հարստու­թիւն­ներն ենք յանձ­նել օ­տար­նե­րին, այլ նաեւ` մեր ճակա­տա­գի­րը: Երկ­րից դուրս բնա­կա­նոն է այդ ե­րե­ւոյ­թը, իսկ երկ­րի ներ­սում ին­չո՞ւ տէր չենք կանգ­նում մեր ճա­կա­տագ­րին:

­Մեղք է մեր ազ­գը, մեր սե­րունդ­նե­րը: Մենք տո­կուն, ստեղ­ծա­րար ժո­ղո­վուրդ ենք: Մենք ի­րա­ւունք չու­նենք այս­չափ ան­տար­բեր մօ­տե­նա­լու մեր երկ­րի եւ ժո­ղովր­դի ա­պա­գա­յին:

­Սու­րիա­հայ մի հսկայ հա­տո­ւած, հա­րիւր եւ ա­ւե­լի տա­րի­ներ, ա­նա­սե­լի փոր­ձու­թիւն­նե­րից ան­ցած, հա­յի ամ­րա­գոյն յատ­կու­թիւն­նե­րը պա­հած, ոչն­չից ազ­գա­յին ար­ժէք­ներ ստեղ­ծած, այ­սօր ցիր ու ցան ե­ղած` տա­րա­ծո­ւե­լով լու­ծո­ւե­լու, կոր­չե­լու է աշ­խար­հի ճա­նա­պարհ­նե­րին: Մեր ան­կա­խա­ցած եր­կի­րը եւ ժո­ղո­վուր­դը չկա­րո­ղա­ցաւ ժա­մա­նա­կին ան­մի­ջա­պէս տէր կանգ­նել իր կոր­ծա­նո­ւող զա­ւակ­նե­րին:

Այ­սօր օ­տար երկր­ներ պատս­պա­րում են ի­րենց հետ կապ չու­նե­ցող, բո­լո­րո­վին օ­տար ազ­գե­րի, իսկ մենք գո­հա­նում ենք միայն մի քա­նի հա­զար ըն­տա­նիք­ներ փրկած լի­նե­լու աշ­խա­տան­քով, զլա­նում ենք օ­րէ օր պար­պո­ւող մեր տա­րածք­նե­րը մեր հայ­րե­նա­կա­րօտ ամ­բողջ հա­տո­ւա­ծին տրա­մադ­րե­լու:  Մեր այդ հա­տո­ւա­ծը մեծ փոր­ձա­ռու­թիւն ու­նի ոչըն­չից ոտ­քի կանգ­նե­լու, տնտե­սա­կան մեծ ցանց ստեղ­ծե­լու եւ ա­մե­նա­կա­րե­ւո­րը` հո­գե­ւոր Հա­յաս­տա­նի հա­րուստ պա­շար փո­խան­ցե­լու երկ­րի ներ­սում ապ­րող­նե­րին, որն այն­քան անհ­րա­ժեշտ է այ­սօ­րո­ւայ մեր հայ­րե­նի­քին հո­ղե­ղէն Հա­յաս­տա­նի ամ­րապնդ­ման հա­մար: Մեր այդ հո­գե­ւոր Հա­յաս­տա­նի զար­թօն­քը մեզ վե­րան­կա­խաց­ման ար­ժա­նաց­րեց, Ար­ցա­խը ա­զա­տագ­րեց եւ դրա գո­յու­թեամբ միայն կա­րող ենք մեր կո­րուստ­նե­րին տի­րա­նալ: Հո­գե­ւոր Հա­յաս­տա­նի զգա­ցու­մը հայ­րե­նի ժո­ղովր­դի ա­ռօ­րեայ կա­րիք­նե­րին զոհ դառ­նա­լով` վե­րա­ցել է, դրա նե­րար­կու­մը սփիւռ­քա­հայ այն­պի­սի հա­մայն­քից ինչ­պի­սին է սու­րիա­հա­յու­թիւ­նը, հրա­տապ անհ­րա­ժեշ­տու­թիւն է: Հ­րա­տապ անհ­րա­ժեշ­տու­թիւն է նաեւ տէր կանգ­նել ու հա­յաց­նել բռնի մահ­մե­տա­կա­նա­ցած, ի­րա­ւազր­կո­ւած, ­Թուր­քիոյ տա­րած­քում ապ­րող, բայց իր ար­մատ­նե­րին ձգտող հա­տո­ւա­ծին:

Ար­տա­քին եւ ներ­քին հրա­տապ հար­ցե­րին ա­ւե­լա­նում են նաեւ տա­րա­ծաշըր­ջա­նի գա­լիք փո­փո­խու­թիւն­նե­րը:

Երկ­րի ներ­սում այն­քան անս­պառ են ա­նե­լիք­նե­րը, որ մենք մո­ռա­նում ենք ար­տա­քին աշ­խար­հի հետ մեր յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք հա­զա­րա­պա­տիկ լրջու­թիւն ու ճկու­նու­թիւն են պար­տադ­րում մեր պե­տու­թեան:

­Կը կա­րո­ղա­նա՞յ ար­դեօք մեր պե­տու­թիւ­նը լրջօ­րէն քննար­կել այս տա­րի­նե­րի բաց­թո­ղում­նե­րը եւ ուղ­ղել դրանք:

Ա­կան­ջա­լուր կը լի­նի՞ երկ­րի ու իր ժո­ղովր­դի ցա­ւե­րին, նրանց պա­հանջ­նե­րին որ­քա­նո՞վ գո­հա­ցում կը տայ:

­Կը մտա­ծի՞ երկ­րի օ­րի­նա­գիծ դարձ­նել իր երկ­րի ա­մե­նա­կա­րե­ւոր հար­ցը` իր սե­րունդ­նե­րի ի­րա­ւունք­նե­րի վե­րա­դար­ձը:

­Կը կա­րո­ղա­նա՞յ երկ­րին ծա­ռա­յել եւ ոչ թէ իշ­խել:

­Չէ՞ որ ան­կա­խա­ցու­մը քա­րե­րի ու ար­ձան­նե­րի հա­մար չէ, այն շնչող ու ար­տադ­րող մարդ­կա­յին զան­գո­ւա­ծի, մի ողջ ժո­ղովր­դի կեան­քի նա­խա­պայ­ման է, նրա վա­ղո­ւայ օ­րո­ւայ եւ ե­կող դա­րե­րի գրա­ւա­կա­նը:

­Մաղ­թենք, որ վե­րան­կա­խա­ցած մեր պե­տու­թեան այ­սօ­րո­ւայ ղե­կա­վար­նե­րը լսեն ողջ հա­յու­թեան պա­հանջ­նե­րի ձայ­նը եւ գոր­ծեն ոչ թէ ի­րենց, այլ ժո­ղովր­դի եւ երկ­րի ա­պա­գա­յի ա­ռա­ջըն­թա­ցի հա­մար:

ԴՈԿՏ. ՄԱՐԻ ՌՈԶ ԱՊՈՒՍԷՖԵԱՆ