­Հայ ֆի­դա­յի­նե­րի սերն­դին պատ­կա­նող հե­րոս­նե­րից մէ­կի մա­սին է պատ­մում Ա­ղա­նիկ Հե­բո­յեա­նի «­Մօ­րուք Կա­րօ» գիր­քը, որ լոյս է տե­սել 2015ին, Ե­րե­ւա­նում, «­Վան Ա­րեան» հրա­տա­րակ­չու­թեան կող­մից: Գր­քի այս երկ­րորդ հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը ըն­ծայ­ւում է հայ­րե­նա­սէր հա­յու­հի, վա­ղա­մե­ռիկ Ա­նա­հիտ Բա­բա­յեա­նի յի­շա­տա­կին: Գր­քի հրա­տա­րակ­մա­ նը ա­ջակ­ցել են ա­մե­րի­կա­հայ բա­րե­րար­ներ Մկր­տիչ, Աս­քա­նազ եւ Ար­տա­ւազդ Բա­բա­յեան­նե­րը:

Գր­քի տիտ­ղո­սա­թեր­թի յե­տե­ւում կար­դում ենք հե­տե­ւեա­լը.- «Այս ինք­նա­տիպ գիր­քը նո­ւի­րո­ւած է ֆի­դա­յա­կան շարժ­ման նշա­նա­ւոր դէմ­քեր՝ Մօ­րուք Կա­րո­յին, Չո­լո­յին եւ շատ-շա­տե­րին: Տք­նա­ջան պրպտու­մով, պե­ղո­ւած փաս­տե­րով, բայց միա­ժա­մա­նակ ան­պա­ճոյճ ու զգաց­մուն­քա­յին շա­րադ­րան­քով շա­ղա­խո­ւած այս գիր­քը ըն­թեր­ցո­ղին տխրե­լու եւ ու­րա­խա­նա­լու ան­մո­ռա­նա­լի ու անկրկ­նե­լի շատ պա­հեր կը պար­գե­ւի»:

Հե­րո­սա­կան դրո­ւագ­նե­րով եւ ա­կա­նա­տե­սի վկա­յու­թիւն­նե­րով լի գիր­քը պատ­մում է 19րդ դա­րում սկիզբ ա­ռած հայ ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման ի­րենց կեան­քը նո­ւի­րա­բե­րած հայ­դուկ­նե­րի մա­սին: Ար­դէն պատ­մու­թեան ան­ցած դէպ­քե­րը ի­րա­կան են, ո­րոնց մի մա­սի ա­կա­նա­տեսն է ե­ղել գրքի հե­ղի­նակ Ա­ղա­նիկ Հե­բո­յեա­նը՝ Մօ­րուք Կա­րո­յի հա­րա­զատ եղ­բօ­րոր­դին: Մօ­րուք Կա­րօ եւ նրա ան­բա­ժան ըն­կեր Չո­լօ յի­շո­ւած են ի­րենց քա­ջա­գոր­ծու­թիւն­նե­րով. նրանք եր­կուսն էլ անվ­րէպ կրա­կող­ներ էին եւ կռո­ւել էն Անդ­րա­նի­կի, Գէորգ Չա­ւու­շի եւ Սե­րոբ Աղ­բիւ­րի հայ­դու­կա­յին խմբե­րում: Գր­քում նկա­րագ­րո­ւած յու­զա­ռատ դրո­ւագ­նե­րից է թուր­քա­կան երկ-հա­զա­րա­նոց զօր­քի դէմ 300 հայ ֆի­դա­յի­նե­րի հե­րո­սա­կան պայ­քա­րը Թա­լի­նի բեր­դի գրաւ­ման ժա­մա­նակ, ո­րին մաս­նակ­ցել են Մօ­րուք Կա­րօ եւ Չո­լօ: Հա­յե­րը տա­լիս են ըն­դա­մէ­նը 9 զոհ: Յաղ­թա­նա­կից յե­տոյ նրանք մաս­նակ­ցել են նաեւ Ա­րա­գա­ծի փէ­շե­րին գտնո­ւող հայ­կա­կան գիւ­ղե­րը թուր­քե­րից մաք­րա­գոր­ծե­լու աշ­խա­տան­քին, Մար­գա­րա­յի կա­մուր­ջի եւ Ան­դոկ սա­րի հա­մար մղո­ւող կռիւ­նե­րին: Թշ­նա­մու ան­հա­մե­մատ մեծ ու­ժե­րի դէմ պայ­քա­րում, օգ­տա­գոր­ծե­լով զէն­քի հետ վա­րո­ւե­լու հմտու­թիւնն ու ինք­նավս­տա­հու­թիւ­նը, հնա­րամ­տու­թիւնն ու խել­քը, հա­յե­րը մեծ մա­սամբ դուրս են ե­կել յաղ­թա­նա­կով:

Այդ մա­սին պատ­մում է գրքի հե­տե­ւեալ դրո­ւա­գը. Սաս­նոյ գիւ­ղե­րը շրջա­պա­տո­ւած են թշնա­մու զօր­քով. դրու­թիւ­նը ծանր է: Ծո­վա­սար գիւ­ղում ժո­ղո­վի են հա­ւա­քո­ւած ֆի­դա­յի­նե­րը՝ Փե­թա­րայ Մա­նուկ, Չո­լօ, Փե­թա­րայ Իս­րօ, Մօ­րուք Կա­րօ, Ար­խայ Զօ­րիկ: Իր ըն­կեր­նե­րին դի­մե­լով՝ Մօ­րուք Կա­րօ ա­սում է.- «­Մեր դի­մաց կանգ­նած է քսան­հա­զա­րա­նոց զօր­քը: Պէտք է կռո­ւենք մէ­կը քսա­նի, ե­րե­սու­նի դէմ: Բո­լոր գիւ­ղե­րից անհ­րա­ժեշտ է ժո­ղո­վուր­դը հա­ւա­քել մի տեղ, իմ կար­ծի­քով սա մեր վեր­ջին կռիւն է: Բայց այն­պէս պէտք է ա­նենք, որ ժո­ղո­վուր­դը չյու­սալքուի: Մենք հիմ­նա­կա­նում կռո­ւե­լու ենք քա­րե­րով: Պաշտ­պա­նո­ւե­լու հա­մար, Ան­դոկ սա­րը ա­մե­նա­յու­սա­լի վայրն է: Կա­նայք նոյն­պէս պէտք է օգ­նեն: Իւ­րա­քան­չիւր փամ­փուշտ իր նպա­տա­կին պէտք է ծա­ռա­յի: Ե­թէ կա­րո­ղա­նանք այս ծանր կա­ցու­թիւ­նից էլ դուրս գալ, ե­րե­ւի թէ մեր եր­կի­րը մեր ձեռ­քին մնայ»:

Հայ կնոջ մաս­նակ­ցու­թիւ­նը հա­յոց ազ­գա­յին-ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րում հե­րո­սա­կան շատ դրո­ւագ­ներ է պար­գե­ւել մեր պատ­մու­թեան է­ջե­րում, ո­րոնք ար­ժա­նա­նի են դրո­ւա­տան­քի: Գր­քում նշո­ւած է, որ Մօ­րուք Կա­րո­յի կի­նը՝ Մար­թա նոյն­պէս աչ­քի է ըն­կել իր քա­ջու­թեամբ. ստա­լի­նեան բռնա­պե­տու­թեան տա­րի­նե­րին, նա իր ե­րեք դուստ­րե­րի հետ վեց տան­ջա­լի տա­րի­ներ է անց­կաց­րել աք­սո­րա­վայ­րում:

Պատ­մու­թիւ­նից յայտ­նի է, որ ֆի­դա­յի­ներն ի­րենց գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ծա­ւա­լել են ա­ռաջ­նոր­դո­ւե­լով ի­րենց յա­տուկ սկզբունք­նե­րով՝ հայ­րե­նի­քի եւ ժո­ղովր­դի ա­զա­տագ­րու­թեան հա­մար զո­հո­ւե­լու պատ­րաս­տա­կա­մու­թիւն, լի­նել գաղտ­նա­պահ եւ ճշդա­խօս, բա­ւա­րա­րո­ւել հա­մեստ սննդով, անվ­րէպ կրա­կել, դի­մա­նալ ծանր պայ­ման­նե­րին, յար­գել ըն­կե­րո­ջը: Սաս­նոյ Գե­լիէ­գու­զան գիւ­ղում ծնո­ւած Մօ­րուք Կա­րօ մէկն էր այդ ֆե­դա­յի­նե­րից, ով իր մէջ խտաց­նում էր հայ ցե­ղի լա­ւա­գոյն յատ­կա­նիշ­նե­րը:

ՎԱՐԴՈՒՀԻ ՔՈՒՇԵՐԵԱՆ