­Հա­յաս­տա­նի աղն ես, Կիւմ­րի,
Դու խօս­քա­շէն, սրա­միտ,
Ճշ­մար­տու­թեան մաղն ես, Կիւմ­րի, Դու ի­մաս­տուն, միա­միտ։

Յով­հան­նէս Շի­րազ

Ա­րո­ւեստ­նե­րու եւ ար­հեստ­նե­րու քա­ղաք Կիւմ­րին պա­տա­հա­կան չէ, որ Հա­յաս­տա­նի ա­ղը կը կո­չեն։ Թե­րեւս կրնանք խօ­սիլ քա­ղա­քի պատ­մու­թեան մա­սին, աշ­խար­հագ­րա­կան դիր­քի եւ այլն, բայց այդ չէ, որ կը կեր­տէ Կիւմ­րիի ո­գու պատ­կե­րը ձեր մտքին մէջ։

Կ­՚ը­սեն, Կիւմ­րին Հա­յաս­տա­նի հայ­րա­քա­ղաքն է կամ ալ կա­տա­կի մայ­րա­քա­ղա­քը։ Կիւմ­րե­ցի­նե­րու կա­տակ­նե­րը չեն շրջան­ցեր ի­րենք զի­րենք ան­գամ։ Կա­տակ­ներ հիւ­սած են ի­րենց ա­նո­ւան շուրջ ալ։

Ըն­կե­րը ըն­կե­րո­ջը կ­՚ը­սէ.

-Կր­նա՞ս մեծ բա­նի մը ա­նու­նը տաս։

-­Ծով,- կը պա­տաս­խա­նէ ըն­կե­րը։

-Ա­ւե­լի մեծ։

-Ով­կիա­նոս։

-Ալ ա­ւե­լի մեծ։

-­Կիւմ­րե­ցիի բե­րան։

-­Հա՜, հա՜, հա՜, խօ չը­սինք այդ­քան մեծ։

Կ­՚ը­սեն, կիւմ­րե­ցի­նե­րը շատ գլուխ-գո­վան են։ Կիւմ­րե­ցիին որ հարց­նես, կ­՚ը­սէ՝ գլուխ ու­նիմ, գո­վում եմ։ Կիւմ­րե­ցի­նե­րը ի­րենց հպարտ ու ինչ որ տեղ մե­ծա­միտ պա­հո­ւած­քը կ­՚ար­դա­րաց­նեն այն տա­ղանդ­նե­րով, ո­րոնց ծնած է Շի­րա­կի հող­նու­ջու­րը, աշ­խար­հին յայտ­նի թո­ւա­բա­նա­գէտ ու տիե­զե­րա­գէտ Ա­նա­նիա Շի­րա­կա­ցին, հան­ճա­րեղ բա­նաս­տեղծ­ներ Ա­ւե­տիք Ի­սա­հա­կեանն ու Յով­հան­նէս Շի­րա­զը, մե­ծա­տա­ղանդ կոմ­պո­զի­տոր­ներ Նի­կո­ղա­յոս եւ Ար­մէն Տիգ­րա­նեան­նե­րը, ժո­ղովր­դա­կան մեծ գու­սան Շե­րա­մը (Գ­րի­գոր Տա­լեան), սի­րո­ւած ու մե­ծա­տա­ղանդ դե­րա­սան Մ­հեր Մկրտ­չեա­նը, ժո­ղովր­դա­կան նկա­րիչ Սեր­գէյ Մեր­կու­րո­վը, Ժո­ղովր­դա­կան Ար­տիստ Շա­րա Տա­լեա­նը, ա­կա­դե­մի­կոս Սեր­գէյ Համ­բար­ձում­եա­նը, փի­լի­սո­փա Գէոր­գի Կիւր­ճիե­ւը, օ­լիմ­պիա­կան խա­ղե­րի ա­խո­յան­ներ Եու­րի Վար­դա­նեա­նը, Լե­ւոն Ջուլ­ֆա­լա­կեանն եւ այլք Կիւմ­րիի մէջ ծնած են։

Այս ցան­կը այ­սօր ար­դէն հա­մալ­րե­լու ե­կած են ե­րի­տա­սարդ­ներ, ով­քեր չնա­յած Կիւմ­րիի մէջ տի­րող աղ­քա­տու­թեան ու գոր­ծազր­կու­թեան (­Շի­րա­կի մար­զը, ո­րի կեդ­րոնն է Կիւմ­րին, Հա­յաս­տա­նի ա­մե­նաաղ­քատ մարզն է), կը նո­ւա­ճեն աշ­խար­հի չեմ­պիո­նի տիտ­ղո­սը։ Ա­նոնց թո­ւին է Նա­զիկ Ավ­դա­լեա­նը, ով 2009ին դար­ձաւ ծան­րա­մար­տի աշ­խար­հի ա­խո­յեան։ Կ­՚ը­սեն, ծանր ու դժո­ւար կեան­քէն է, որ ե­րի­տա­սարդ­նե­րու հա­մար դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րը ա­մէ­նե­ւին էլ խո­չըն­դոտ չեն։

Կիւմ­րի տո­ւած տա­ղանդ­նե­րէն զատ, այս­տեղ կրնաք հան­դի­պիլ այն­պի­սի իւ­րօ­րի­նակ ու յատ­կան­շա­կան ե­րե­ւոյթ­նե­րու, ինչ­պէս օ­րի­նակ Կիւմ­րո­ւայ ֆայ­տո­նը։

Ֆայ­տոնն որ մե­ռաւ, Կիւմ­րին կը մեռ­նի։

Ֆայ­տոնն, օ­ղուլ, պա­պից պապ կ՚ եր­թայ։

Ֆայ­տո­նի մա­հը ան վախ­տը կու գայ,

երբ աշ­խար­հիս մէջ էլ մարդ չմնայ։

«­Ֆայ­տոն Ա­լե­քը» Խ. Դաշ­տենց

Նախ­կին ժա­մա­նակ Կիւմ­րո­ւայ բո­լոր հար­սա­նե­կան զոյ­գե­րուն Ֆայ­տոն Ա­լե­քի կառ­քը տե­ղա­փո­խած է, պտոյտ­ներ տո­ւած քա­ղա­քի յայտ­նի ու կեդ­րո­նա­կան փո­ղոց­նե­րով։ Քա­ղա­քի մէջ յայտ­նի քա­նի մը ֆայ­տոն­չի­ներ ե­ղած են, ո­րոնք ի­րենց գոր­ծը վե­րա­ծել են ի­րա­կան ա­րո­ւես­տի այն­պէս, որ ֆայ­տո­նը այ­սու­հետ Կիւմ­րիի ան­բա­ժա­նե­լի մա­սե­րէն դար­ձած է։

Կիւմ­րիի մէջ մէկ այլ հե­տաքրք­րա­կան սո­վո­րու­թիւն ալ կայ մինչ այ­սօր պահ­պա­նո­ւած։ Եր­թու­ղա­յին փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րէն օգ­տո­ւե­լիս մար­դիկ սո­վո­րու­թիւն ու­նին վճա­րե­լո­ւ միւ­սի փո­խա­րէն։ Սա յար­գան­քի իւ­րա­տե­սակ դրսե­ւո­րում է, որ սերն­դէ սե­րունդ փո­խան­ցո­ւած է։ Վա­րոր­դը տրա­մադ­րում է այս­պէս կո­չո­ւած «տոմս», ո­րը ցոյց է տա­լիս, որ քո փո­խա­րեն մէկն ար­դէն իսկ վճա­րած է։ Այս մա­սին կիւմ­րե­ցի­նե­րը եւս կը կա­տա­կեն.

-­Ծա­ղիկ, տոմսդ ա­ռել եմ, ալ չառ­նես,- մէ­կը կ­՚ը­սէ հան­րա­կառ­քէն իջ­նե­լու ժա­մա­նակ։

Կան­գա­ռին քա­նի մը հո­գի կ­՚իջ­նէն ա­ռանց վճա­րե­լու։ Վա­րոր­դը կը ջղայ­նա­նայ թէ՝ Ծա­ղի­կի տոմս մը ա­ռան, ծաղ­կե­փուն­ջով ի­ջան։

Հ­պարտ կիւմ­րե­ցին աչ­քի կ­՚իյ­նայ իր հիւ­րա­սի­րու­թիւ­նով եւս։ Իր տան վեր­ջին դրա­մը կը ծախ­սէ, որ իր հիւ­րին պա­տո­ւով ըն­դու­նէ ու ճա­նա­պարհ դնէ։

Կիւմ­րին 20րդ դա­րի սկզբին եր­րորդ ա­մե­նա­մեծ ար­դիւ­նա­բե­րա­կան եւ մշա­կու­թա­յին կեդ­րո­նը ե­ղած է Թիֆ­լի­սէն ու Պա­քո­ւէն յե­տոյ։ Բայց 1988ի երկ­րա­շար­ժը ա­սես խո­ցող ա­ղեղ էր, որ կոտ­րեց ու հո­ղին հա­ւա­սա­րե­ցուց եր­բեմ­նի զար­գա­ցած ու հա­րուստ քա­ղա­քը։ Ան­ցեա­լի պատ­մու­թիւն­նե­րը, կիւմ­րե­ցի ա­ւագ­նե­րու հպարտ կե­ցո­ւածքն ու քա­ղա­քին տի­րող մթնո­լոր­տը նոյն յատ­կա­նիշ­նե­րը փո­խան­ցած են նոր սե­րուն­դին եւս։

Ու չնա­յած ար­տա­գաղ­թի ա­հագ­նա­ցող ըն­թաց­քին, կիւմ­րե­ցի­նե­րու մի ստո­ւար զան­գո­ւած կը շա­րու­նա­կէ ա­րա­րել ու մտա­ծել սի­րե­լի քա­ղա­քի զար­գաց­ման մա­սին՝ ան­խախտ հա­ւա­տով, լա­ւա­տե­սու­թեամբ եւ մե­ծա­հո­գու­թեամբ տո­գո­րո­ւա­ծ։

ՅԱՍՄԻԿ ՏՕՆԱՊԵՏԵԱՆ - «Ակօս»