Մեծ ճի­գե­րի հա­մադ­րու­մով, միաս­նա­կան եւ նպա­տա­կաս­լաց աշ­խա­տան­քով կա­րո­ղա­ցանք ի­րա­կա­նաց­նել Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100ա­մեա­կի նշու­մը: Հիմք դրե­ցինք հա­րիւ­րա­մեա­կից ան­դին մեր ազ­գա­յին նպա­տակ­նե­րի ի­րա­գործ­ման հա­մար մղո­ւող պայ­քա­րից ծնո­ւած բազ­մա­թիւ հար­ցադ­րում­նե­րի, նաեւ վերջ­նա­կէտ՝ ա­ռաջ­նոր­դող ու­ղի­նե­րի յստա­կաց­ման:

Այ­սօր, այս­տեղ է մեր ու­շադ­րու­թեան եւ աշ­խա­տան­քի ծան­րու­թեան կենտ­րո­նը, ո­րը չի նշա­նա­կում ստո­ւե­րում թող­նել ազ­գա­յին կա­րե­ւո­րու­թիւն ներ­կա­յաց­նող այլ հար­ցեր:

Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցը հա­մաշ­խար­հա­յին տա­րո­ղու­թեամբ եւ լայ­նօ­րէն ար­ձա­գանգ գտաւ, ու­ղի հար­թե­լով ա­պա­գա­յի մե­ծա­ծա­ւալ գոր­ծու­նէու­թեան հա­մար:

Սա­կայն առ այ­սօր, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ամ­բող­ջա­կան փա­թե­թին (ծրա­րին) հարկ ե­ղած չա­փով չենք անդ­րա­դար­ձել, ինչ­պէս՝ դա­րե­րի ըն­թաց­քում ի­րա­կա­նա­ցո­ւած ման­կա­հա­ւաք­ներ, տե­ղա­նուն­նե­րի եւ անձ­նա­նուն­նե­րի թրքա­ցում եւ լե­զո­ւաս­պա­նու­թիւն: Կար­ծում ենք, ազ­գի ֆի­զի­կա­կան ոչն­չաց­ման փաս­տի ար­ծարծ­ման զու­գըն­թաց, պէտք է շեշ­տադ­րում կա­տա­րենք լե­զո­ւի նկատ­մամբ կա­տա­րո­ւած ո­ճի­րին, այն է՝ լե­զո­ւաս­պա­նու­թեան վրայ, ո­րով­հե­տեւ լե­զուն ին­քը ժո­ղո­վուրդն է:

Նաեւ՝ մեր հա­մազ­գա­յին գի­տակ­ցու­թեան մէջ չենք ար­մա­տա­ւո­րել այն ճշմար­տու­թիւ­նը, թէ մեր ժո­ղովըր­դի դէմ ի­րա­կա­նա­ցո­ւող իւ­րա­քան­չիւր ոտնձգու­թեան զու­գա­հեռ՝ տե­ղի է ու­նե­նում լե­զո­ւի վրայ ուղ­ղա­կի կամ ա­նուղ­ղա­կի յար­ձա­կում:

Բա­ւա­կան է յի­շել մի­ջին դա­րե­րում յու­նա­րէ­նի եւ պարս­կե­րէ­նի՝ դէ­պի Հա­յաս­տան փոր­ձե­րի, թուր­քե­րի կող­մից հա­յե­րէ­նը ար­գե­լե­լու հե­տե­ւո­ղա­կան քայ­լե­րի մա­սին, երբ մարդ­կանց լե­զուն կտրե­լու եւ սար­սափ տա­րա­ծե­լու մի­ջո­ցով կա­րե­լի ե­ղաւ հա­յու­թեան մի ստուար հա­տո­ւա­ծի դարձ­նել թրքա­խօս, ուս­տի եւ ինչ որ տեղ թուր­քի պէս մտա­ծող:

Ե­րե­ւան ե­կաւ հա­յա­տառ թուր­քե­րէ­նը:

Յի­շենք նաեւ ցա­րա­կան Ռու­սաս­տա­նի կող­մից հայ­կա­կան դպրոց­նե­րը փա­կե­լու հրա­մա­նի մա­սին այն ժա­մա­նակ, երբ Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագր­ման խնդիրն էր դրո­ւած: Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան եւ Հա­յաս­տա­նի խորհըր­դայ­նաց­ման հե­տե­ւեց լե­զուն սպան­նե­լու խո­շոր մի քայլ, որն ի­րա­կա­նա­ցաւ Մես­րո­պեան ուղ­ղագ­րու­թեան խարխլման մի­տող հա­կա­հայ ու հա­կա­գի­տա­կան «ուղ­ղագ­րու­թիւն» որ­դեգ­րելով 1922 թո­ւա­կա­նին, ա­պա ռու­սա­կան դպրոց­նե­րի լայն ցան­ցի ստեղ­ծու­մով, ո­րոնց վնա­սա­կար հե­տե­ւանք­նե­րից չենք կա­րո­ղա­նում ձեր­բա­զա­տո­ւել առ այ­սօր:

Այլ խօս­քով, ազ­գի դէմ կա­տա­րուող ո­րե­ւէ ոտնձ­գու­թիւն չի շրջան­ցում լեզուին:

Եր­բե՛ք:

Եւ քա­նի որ այդ մէ­կը ճշմար­տու­թիւն է, ա­պա մեզ պէտք է ան­հանգս­տաց­նի հա­յոց լե­զո­ւի վի­ճա­կը ոչ միայն Ս­փիւռ­քում, այ­լեւ Հա­յաս­տա­նում:

Աս­տի­ճա­նա­բար ա­ճող սրու­թեամբ դրւում է հա­յոց ի­րա­ւունք­նե­րի վե­րա­կանգն­ման ու բա­ւա­րար­ման հար­ցը, ո­րը ոչ միայն կողմ­նա­կից, այ­լեւ, բնա­կա­նա­բար, թշնա­մա­կան ու­ժե­րի գոր­ծու­նէու­թեան սաստ­կա­ցում է են­թադ­րում:

Այս լոյ­սի տակ, հա­ւա­նա­բար, պէտք է դի­տել թէ՛ Ս­փիւռ­քում եւ թէ Հա­յաս­տա­նում հա­յոց լե­զո­ւի շա­րու­նա­կո­ւող նա­հան­ջը:

Ար­տերկ­րում այն ար­տա­յայտ­ւում է հա­յե­րէ­նի եւ տե­ղա­կան լե­զո­ւի միա­ցու­մով ա­ռա­ջա­ցած եւ լայ­նօ­րէն գոր­ծածո­ւող խառ­նակ մի լե­զո­ւի գոր­ծա­ծու­թեամբ, իսկ երկ­րում՝ Հա­յաս­տա­նում, ո­րի կո­չումն է հա­յոց լե­զո­ւի միջ­նա­բեր­դը լի­նել, կի­սա­բար­բա­ռա­յին հա­յե­րէ­նի հա­մա­տա­րած գոր­ծա­ծու­թեամբ, փո­ղո­ցից սկսած մին­չեւ պե­տա­կան բարձ­րա­գոյն հաս­տա­տու­թիւն­ներ:

Այս տե­սան­կիւ­նից կա­րե­ւոր է, որ Հա­յաս­տան այ­ցե­լող­ներս քննա­կան հա­յեաց­քով դի­տենք եր­կի­րը եւ մաս­նա­կից դառ­նանք բա­րե­փո­խում­ներ կա­տա­րե­լու գոր­ծըն­թաց­նե­րին:

Հա­յաս­տան այ­ցե­լող իւ­րա­քան­չիւ­րի հա­մար ակն­բախ ե­րե­ւոյթ է հա­յոց լեզուի ստո­րա­դաս եւ ա­նըն­դու­նե­լի վի­ճա­կը: Մայ­րա­քա­ղաք Ե­րե­ւա­նը ո­ղողուած է հա­յա­տառ անգ­լե­րէն ցու­ցա­նակ­նե­րով, որ յի­շեց­նում է օս­մա­նեան Թուր­քիա­յում հա­յա­տառ թուր­քե­րէ­նի մա­սին, եւ այս պա­րա­գա­յում ոչ մէկ տար­բե­րու­թիւն կայ թուր­քե­րէ­նի եւ անգ­լե­րէ­նի մի­ջեւ:

Բե­րենք մի քա­նի օ­րի­նակ, ո­րոնք ոչ միայն հա­յե­րէ­նին են դէմ, այ­լեւ լե­զո­ւա­բա­նու­թեան օ­րէնք­նե­րին:

Թուր­քե­րէ­նի, անգ­լե­րէ­նի, թէ ո­րե­ւէ այլ լե­զո­ւի ներ­խու­ժու­մը հա­յե­րէ­նի մէջ, նշա­նա­կում է հա­յե­րէն լե­զո­ւամ­տա­ծողու­թեան կո­րուստ, ո­րով­հե­տեւ լե­զուն ոչ միայն խօ­սե­լու, այ­լեւ մտա­ծե­լու գոր­ծիք է:

Ա­հա դրան­ցից մի քա­նի­սը.- Կա­զան­ճեան ո­ւոթ­չիզ, Պա­պա­գա­լօ, Պի­քակ, Նաի­րի Ին­շու­րանս, Բիւ­թի Սա­լոն, Նայս Շուզ, Սու­պեր­մար­կետ, Բ­լիւ­բե­րի, Թ­րա­ւել Սեր­վիս։

Ճա­շա­ցու­ցակ­նե­րում՝ Պապ Կորն, Օմ­լետ, Իչ­լի Քեօֆ­տա եւ ու­րիշ­ներ, փո­խա­նակ՝ Ա­տի-­Բու­տիի, Ձո­ւա­ծե­ղի, Մի­ջու­կով Քիւֆ­տա­յի:

Ընդ ո­րում՝ յա­ճա­խա­կի են այն դէպ­քե­րը, երբ վե­րե­ւում անգ­լե­րէն վեր­տա­ռու­թիւնն է, իսկ ներ­քե­ւում՝ հա­յե­րէ­նը, մինչ­դեռ հա­կա­ռա­կը պէտք է լի­նի:

Մեր աչ­քե­րի առ­ջեւ պար­զո­ւած ե­րե­ւոյ­թը ազ­դա­րա­րում է, որ լե­զո­ւի հետ վտանգ է դի­մագ­րա­ւում նաեւ ազ­գը: Լեզո­ւի դէմ ար­շա­ւանք կազ­մա­կեր­պե­լով՝ փոր­ձում են կոտ­րել ազ­գի ո­գին: Զար­մա­նա­լին, սա­կայն, Ե­րե­ւա­նի քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նի, Լե­զո­ւի Տես­չու­թեան, Լե­զո­ւի Ինս­տի­տու­տի, այն էլ Հ­րա­չեա՜յ Ա­ճա­ռեա­նի ա­նու­նը կրող, պատ­կան մար­մին­նե­րի, կա­մայ թէ ա­կա­մայ, հան­դուր­ժո­ղա­կան պահուածքն է:

Ինչ­պի­սին էլ որ լի­նեն մեր ա­ռաջ­նա­հերթ խնդիր­ներն այ­սօր, եր­բեք թոյ­լատ­րո­ւած չէ աչ­քա­թող ա­նել լե­զուն, որ մշտա­պէս ա­ռանձ­նա­կի ու­շադ­րու­թեան կա­րիք ու­նի:

Այն վիթ­խա­րի ե­րե­ւոյթ է եւ ոյժ, ո­րին պէտք չէ շփո­թել մշա­կոյ­թի մէկ այլ մա­սի հետ: Եւ ո­րով­հե­տեւ, ինչ­պէս մեծ գրող Կոս­տան Զա­րեանն է յի­շեց­նում, եւ ո­րը սոյն յօ­դո­ւա­ծի խո­րա­գիր է ընտրո­ւած՝

ԼԵԶՈՒՆ ԱԶԳԻ ՈԳԻՆ Է:

ԿԱՏԻԱ ՔՈՒՇԵՐԵԱՆ - «Աս­պա­րէզ»