­Այս տա­րո­ւայ Ապ­րիլն ու­րիշ էր: ­Հուժ­կու էր ա­մէն ինչ, նոյ­նիսկ` ապ­րիլք­սան­չոր­սեան անձ­րե­ւը:

­Կար­ծես բո­լո­րը, խօսք­նե­րը մէկ ա­րած, հա­րո­ւա­ծում էին:

Ե­թէ հան­դի­սա­վա­րից կամ ո­րե­ւէ մի­ջո­ցառ­ման կազ­մա­կերպ­չից լսում ես, թէ սպաս­ւում են ա­նակն­կալ­ներ, եւ պատ­րաստ­ւում ես դրանց, այս դէպ­քում, ա­ռանց սպա­սե­լու, ա­ռանց յու­շա­րա­րու­թեան, ա­ռանց նախ­նա­կան պայ­մա­նա­ւո­րո­ւա­ծու­թեան, ա­նակն­կալ­ներն այն­քան յա­ճա­խա­կի էին եւ անս­պա­սե­լի, որ չէինք հասց­նում մէ­կի ազ­դե­ցու­թիւ­նից դուրս գալ, յայտն­ւում էինք միւ­սի ներ­քոյ:

­Մին­չեւ Ապ­րի­լի 24ն­ ար­դէն ե­րա­կում ա­րիւ­նը ե­ռում էր, եւ այդ ե­ռը օ­րըս­տօ­րէ նոր ո­րակ էր ստա­նում` կանգ­նեց­նե­լով մեզ նոր ի­րա­վի­ճա­կի ա­ռաջ:

2015ի գար­նան երկ­րորդ ա­մի­սը յա­ւակ­նում էր դառ­նալ շրջա­դար­ձա­յին` մեր իղ­ձե­րի, ե­րազ­նե­րի, պա­հանջ­նե­րի ա­ռու­մով, եւ ար­ժա­նի նա­խոր­դո­ղը` յաղ­թա­նակ­նե­րի ­Մա­յի­սին:

­Հա­րիւր տա­րի անց Ապ­րի­լը, հա­յու­թեան հա­մար վե­րա­ծո­ւե­լով ապ­րե­լու Ապ­րի­լի, դա­դա­րեց ող­բի ա­միս լի­նե­լուց:

Եւ դա դար­ձաւ ա­մե­նա­մեծ ա­նակն­կա­լը:

­Սա` որ­պէս նա­խա­բան:

Ես լրագ­րող եմ: Ես պար­տա­ւոր եմ լրագ­րո­ղի մաս­նա­գի­տա­կան աչ­քով դի­տար­կե­լու, գնա­հա­տե­լու ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րը, նկա­տե­լու բաց­թո­ղում­նե­րը, սխալ­նե­րը եւ բարձ­րա­ձայ­նե­լու դրանց մա­սին:

­Կա՛րգն է այդ­պի­սին:

­Սա­կայն այ­սօր, հա­կա­ռա­կո­ւե­լով իմ հա­մոզ­մուն­քին, ստիպուած եմ ար­ձա­նագ­րե­լու, որ ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100րդ ­տա­րե­լի­ցին նո­ւի­րո­ւած մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը հա­մա­կար­գող պե­տա­կան յանձ­նա­ժո­ղո­վի կող­մից նա­խա­տե­սո­ւած ձեռ­նարկ­նե­րի ողջ փա­թե­թը (ծրա­րը) ի­րա­կա­նա­ցո­ւեց ան­թե­րի: ­Սա թե­րեւս ա­մե­նա­մեծ ա­նակն­կալն էր, ո­րով­հե­տեւ ան­կա­խու­թեան 25 տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում չէր ե­ղել հա­մա­պե­տա­կան մի մի­ջո­ցա­ռում, ո­րի հա­մար ստեղ­ծո­ւած պե­տա­կան բա­զում յանձ­նա­ժո­ղով­նե­րը խնդրին մօ­տե­նա­յին այս­պի­սի սրտա­ցա­ւու­թեամբ, պատ­րաս­տա­կա­մու­թեամբ, դե­ղա­տան կշիռ­քի ճշգրտու­թեամբ: ­Թուր­քիա­յի հիմ­նա­կան մտա­վա­խու­թիւ­նը` «հայ­կա­կան ցու­նա­մին», ստա­ցո­ւեց: Այն մեզ տե­ղա­փո­խեց քա­ղա­քա­կան նոր ի­րա­վի­ճակ եւ պար­տադ­րում է հե­տե­ւո­ղա­կան լի­նել ու չընկր­կել հիւ­սիս-հա­րա­ւեան քա­մի­նե­րի ազ­դե­ցու­թիւ­նից:

­Սա, ի­րօք, նոր եւ պար­տա­ւո­րեց­նող ի­րա­վի­ճակ է, ո­րին տէր կանգ­նե­լու հա­մար ահ­ռե­լի ջան­քեր է անհ­րա­ժեշտ ներդ­նել:

Ու­նե՞նք այդ կամ­քը, կա­րո­ղու­թիւ­նը:

­Գաղտ­նիք չէ, որ ցան­կու­թիւն ու­նե­նա­լը դեռ գոր­ծի սկիզբն է, իսկ կամքն ու կա­րո­ղու­թիւ­նը` գործն ա­ւար­տա­կան հանգրուա­նին հասց­նե­լու հիմ­նա­կան պայ­մա­նը:

Ակն­յայտ է, որ ա­ռանց ազ­գա­յին միաս­նու­թեան առ­կա­յու­թեան հնա­րա­ւոր չէ հաս­նել յաղ­թա­նա­կի:

­Բայց այս դէպ­քում մեր միաս­նու­թիւնն ամ­րագ­րո­ւեց նաեւ հա­մաշ­խար­հա­յին հան­րու­թեան ա­ջակ­ցու­թեամբ:

Աշ­խարհն արթ­նա­ցաւ թմբի­րից` ­Հայ­կա­կան ­Հար­ցը դարձը­նե­լով հա­մայն մարդ­կու­թեան ար­ժա­նա­պա­տո­ւու­թեան հար­ցը: ­Բազ­մա­թիւ հայ­կա­կան գաղ­թօ­ճախ­նե­րում տե­ղի ու­նե­ցած բազ­մա­հա­զա­րա­նոց ցոյ­ցե­րը դրա վառ ա­պա­ցոյցն են: ­Բայց այդ ցոյ­ցե­րը նո­ւազ ար­ժէք կ­՛ու­նե­նա­յին, ե­թէ դրանց թի­կուն­քում կանգ­նած չլի­նէր ­Հա­յաս­տան պե­տու­թիւ­նը:

­Միայն մէկ հա­մե­մա­տա­կան փաստ, որ ներ­կայ ի­րա­վի­ճա­կի լա­ւա­գոյն ցու­ցիչն է: ­Վեր­ջին ան­գամ ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րում նման բազ­մա­հա­զա­րա­նոց ցոյց տե­ղի էր ու­նե­ցել 1963ին` ­Մար­թին ­Լու­թեր ­Քին­կի կազ­մա­կեր­պած «­Դէ­պի Ո­ւա­շինկ­թըն երթ»ի ժա­մա­նակ, սե­ւա­մորթ­նե­րին քա­ղա­քա­ցիա­կան ի­րա­ւունք­ներ շնոր­հե­լու պա­հան­ջով: ­Հարկ չկայ յի­շեց­նե­լու ­Մար­թին ­Լու­թեր ­Քին­կի սկսած շարժ­ման յաղ­թա­կան ա­ւար­տի մա­սին, բո­լո­րին է յայտ­նի:

Այդ­պէս է` չկայ յաղ­թա­նակ, ե­թէ չկայ պայ­քար:

­Մեր պայ­քա­րը հանգ­րո­ւա­նա­յին է, եւ այն միս ու ա­րիւն ստա­ցաւ 20րդ ­դա­րի սկզբին` 1918թ. ­Մա­յիս 28ին, ­Սար­դա­րա­պա­տի ճա­կա­տա­մար­տով:

­Դա­րեր շա­րու­նակ պե­տա­կա­նու­թեան բա­ցա­կա­յու­թիւ­նը չէր կա­րող չյան­գեց­նել ա­ղէ­տա­լի հե­տե­ւանք­նե­րի, բայց ա­ղէ­տից ըն­դա­մէ­նը ե­րեք տա­րի յե­տոյ կա­րո­ղա­նալ ոտ­քի կանգ­նել եւ ստեղ­ծել պե­տա­կա­նու­թիւն, ցան­կու­թիւն եւ ան­դա­դար պայ­քա­րի կամք ու­նե­նա­լու առ­կա­յու­թիւնն էր:

­Հա­րիւ­րա­մեակ­ներ յե­տոյ` 1918 թո­ւա­կա­նին, մենք յայտ­նո­ւե­ցինք քա­ղա­քա­կան ի­րա­վի­ճա­կում: ­Սա 20րդ ­դա­րում մեր պայ­քա­րի ա­ռա­ջին հանգ­րո­ւանն էր: Երկ­րոր­դը` դա­րա­վեր­ջի Ար­ցա­խեան ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րը, ո­րը եւս ա­ւար­տո­ւեց հա­յու­թեան յաղ­թա­նա­կով եւ մեզ տե­ղա­փո­խեց քա­ղա­քա­կան նոր հանգ­րո­ւան: Եր­կու դէպ­քում էլ յաղ­թա­նակ­նե­րի հիմ­քում ազ­գա­յին միաս­նու­թիւնն էր, ա­ռանց ո­րի` հնա­րա­ւոր չէր լի­նի յա­ջո­ղու­թեան ակն­կա­լիք ու­նե­նալ: 21րդ ­դա­րը մեզ տե­ղա­փո­խեց նոր քա­ղա­քա­կան հանգ­րո­ւան: Այդ նոր հանգ­րո­ւա­նում մենք յայտ­նո­ւե­ցինք Ապ­րի­լի 24ին, եւ դար­ձեալ՝ ազ­գա­յին միաս­նու­թեան շնոր­հիւ:

Այս եր­րորդ հանգ­րո­ւա­նը թէ՛ հա­յու­թեան նե­րու­ժը անմ­նա­ցորդ օգ­տա­գոր­ծե­լու պար­տադ­րանք է, թէ՛ պար­տա­ւո­րեց­նում է: ­Յետ­քայ­լի կամ յա­պա­ղե­լու, շունչ առ­նե­լու ժա­մա­նակ չի տրո­ւած:

­Մեր առ­ջեւ դրո­ւած է «կա՛մ-կա՛մ»ի տար­բե­րա­կը. կա՛մ կ­՛ապ­րենք նո­րո­վի, կա՛մ կրկին կ­՛ար­ժա­նա­նանք լու­սանց­քում յայտ­նո­ւե­լու ճա­կա­տագ­րին:

Ա­մէն ինչ պայ­մա­նա­ւո­րո­ւած է մե­զա­նով: Այն բո­լոր դրա­կան լից­քե­րը, ու­ղերձ­նե­րը, որ ստա­ցանք աշ­խար­հից, պէտք է ճիշդ օգ­տա­գոր­ծել:

Իսկ ճիշդ եւ թի­րա­խա­յին օգ­տա­գոր­ծե­լու միակ պայ­մա­նը հզօր, մար­տու­նակ, ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան աշ­խար­հի հետ հա­մա­քայլ շար­ժո­ւող պե­տու­թիւն ու­նե­նալն է:

­Պէտք է խոս­տո­վա­նենք, որ այս­տեղ ա­ռայժմ կա­ղում ենք: ­Նոր ի­րա­վի­ճա­կը, ո­րում ինչ-որ ա­ռու­մով նաեւ ա­նակն­կալ ենք յայտնուել, պա­հան­ջում է եւ պար­տա­ւո­րեց­նում նոր մօ­տե­ցում­ներ:

Իսկ դրանց հաս­նե­լու հա­մար կայ մէկ մար­տա­վա­րու­թեամբ եր­կու ճա­նա­պարհ:

­Մար­տա­վա­րու­թիւ­նը յե­ղա­փո­խու­թիւնն է, ճա­նա­պարհ­նե­րը` ա­րիւ­նոտ եւ ա­նա­րիւն` թաւ­շեայ:

Ա­ռա­ջի­նի դէպ­քում` մեր կար­գի երկ­րի հա­մար դա ա­նըն­դու­նե­լի է եւ կոր­ծա­նա­րար, երկ­րոր­դը` պար­տա­դիր:

Այ­լա­պէս պե­տու­թիւ­նը կը ցամ­քի եւ կը վեր­ջա­նայ տի­րող ա­նար­դա­րու­թիւն­նե­րի, կա­շա­ռա­կե­րու­թեան եւ հիմ­նա­կա­նում դրա­նից բխող ար­տա­գաղ­թի ճի­րան­նե­րում:

Երկ­րոր­դի նա­խա­ձեռ­նողն ու ի­րա­կա­նաց­նող­նե­րը պէտք է լի­նեն իշ­խա­նու­թիւն-հա­սա­րա­կու­թիւն դա­շին­քը: Ո՛չ մէ­կը, ո՛չ էլ միւ­սը ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին ի վի­ճա­կի չեն դա ի­րա­կա­նացնել, բայց մի տար­բե­րու­թեամբ` հա­սա­րա­կու­թեան մօտ առ­կայ` փո­փո­խու­թիւն­նե­րի ահ­ռե­լի ցան­կու­թիւ­նը կա­րող է յան­գեց­նել ոչ-ցան­կա­լի ի­րա­վի­ճա­կի, ո­րի ար­դիւն­քում ա­ռա­ջին հեր­թին կը տու­ժի հէնց հա­սա­րա­կու­թիւ­նը, ին­չը եւ կը կա­սեց­նի մեր հանգ­րո­ւա­նա­յին եր­թը:

Ել­քը մէկն է` պէտք է լի­նի յե­ղա­փո­խու­թիւն, բայց այն պէտք է լի­նի մտքի յե­ղա­փո­խու­թիւն: Այդ յե­ղա­փո­խու­թեան նա­խա­ձեռ­նու­թիւնն իր ձեռ­քը պէտք է վերց­նի իշ­խա­նու­թիւ­նը:

Այս­տեղ, ի հար­կէ, վի­ճա­կը բար­դա­նում է, բայց իշ­խա­նու­թեան ա­մե­նա­վեր­նա­խա­ւը պէտք է ու­նե­նայ այդ կամ­քը եւ ա­ռա­ջին հեր­թին պար­տադ­րի իր են­թա­կա­նե­րին` հրա­ժարուե­լու քծնան­քից, օ­տա­րա­մո­լու­թիւ­նից, զզո­ւան­քի աս­տի­ճա­նի հա­սած կեղ­ծա­ւո­րու­թիւ­նից, քաղ­քե­նիու­թիւ­նից:

­Նոր ­Հա­յաս­տա­նը ե­կել է, եւ այն պէտք չէ հեր­թա­կան ան­գամ ան­տե­սո­ւի միայն նրա հա­մար, որ մենք պատ­րաստ չենք:

­Ժո­ղո­վուր­դը պատ­րաստ է… ­Հեր­թը քա­ղա­քա­կան ա­ռաջ­նորդ­նե­րինն է:

­Չէի ու­զե­նայ` այս ա­մէ­նը մնար ա­նար­դիւնք եւ, մե­զա­նից խռո­ված, հե­ռա­նար պատ­մու­թեան գիր­կը:

Ապ­րիլք­սան­չոր­սեան «ցու­նա­մին» մեզ հպար­տու­թիւն բե­րեց: Այ­սօր շա­տերն են հպարտ: Ես, օ­րի­նակ, հպարտ եմ, որ 100 տա­րի յե­տոյ մենք պե­տա­կա­նու­թիւն ու­նենք, Ար­ցա­խով միա­ցեալ ­Հա­յաս­տան ու­նենք, բա­նակ ու­նենք, ա­ռիւ­ծա­սիրտ տղերք ու­նենք, որ այս պա­հին կանգ­նած են երկ­րի սահ­ման­նե­րին: Մ­տա­հոգ եմ, բայց նաեւ հպարտ` բա­նակ ճա­նա­պար­հե­լու եր­կու զա­ւակ ու­նեմ: Կ­՛ու­զէի այ­սու­հետ ա­մէն օր արթ­նա­նալ այ­սօ­րո­ւայ ­Հա­յաս­տա­նում:

Ոչ թէ ե­րէ­կո­ւայ, այլ` այ­սօ­րո­ւայ:

­Մենք աշ­խար­հին էլ ա­պա­ցու­ցե­լու բան չու­նենք, մենք մեզ պէտք է ա­պա­ցու­ցենք, որ կա­րող ենք, որ ի վի­ճա­կի ենք կա­ռու­ցե­լու բնա­կան եր­կիր, ըն­կե­րա­յին ար­դա­րու­թեան եր­կիր, քա­ղա­քա­ցուն յար­գող, իշ­խա­նու­թիւն ընտ­րող օ­րէն­քի եր­կիր:

Մս­խել այս ամ­բող­ջը եւ ճիշդ չօգ­տա­գոր­ծել հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը` ա­մե­նա­սոս­կա­լի յան­ցա­գոր­ծու­թիւ­նը կա­րող է լի­նել ար­դէն 21րդ ­դա­րում:

Յօ­դո­ւա­ծը գրո­ւած է ­Մա­յի­սին

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ