­Թուր­քիոյ մէջ հա­մա­խո­հա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւն ձե­ւա­ւո­րե­լու սկզբնա­կան ճի­գե­րը ար­դէն իսկ կը բա­խին լուրջ խո­չըն­դոտ­նե­րու՝ ա­մէն օր ա­ւե­լի սրե­լով ­Թուր­քիոյ ներ­քին ճա­կա­տի կու­տա­կո­ւող հար­ցա­կան­նե­րը։

­Նա­խա­գահ Էր­տո­ղա­նի մե­ծա­մաս­նա­կան կու­սակ­ցու­թիւ­նը (AKP) կը շա­րու­նա­կէ խօ­սիլ ու­ժի դիր­քե­րէ՝ իր ձեռ­քին մէջ ու­նե­նա­լով եր­կու հզօր խա­ղա­քար­տեր։ Ըստ գոր­ծող սահ­մա­նադ­րու­թեան, ի­րենց կը պատ­կա­նի ա­ռա­ջին ի­րա­ւուն­քը հա­մա­խո­հա­կան (coalition) հո­ղի վրայ նոր կա­ռա­վա­րու­թիւն կազ­մե­լու։ Ե­թէ իշ­խող կու­սակ­ցու­թիւ­նը չկա­րո­ղա­նայ բազ­մա­կու­սակ­ցա­կան դահ­լիճ մը ստեղ­ծել, հան­րա­պե­տու­թեան նա­խա­գա­հը այդ գոր­ծը հար­կադ­րա­բար պի­տի վստա­հի ընդ­դի­մա­դիր կող­մին։ Իսկ ե­թէ միջ-կու­սակ­ցա­կան բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը առ­հա­սա­րակ ձա­խո­ղին, նա­խա­գահ Էր­տո­ղան ի­րա­ւունք ու­նի գոր­ծա­ծե­լու իր երկ­րորդ խա­ղա­քար­տը, որ Ազ­գա­յին ­Մեծ ­Ժո­ղո­վի լու­ծա­րումն է եւ նոր ընտ­րու­թիւն­նե­րու կա­յա­ցու­մը։

­Պէտք է հարց տալ, այս կէ­տին վրայ, թէ ո­րո՞նք են գո­յու­թիւն ու­նե­ցող «ան­հա­մա­տե­ղե­լի»նե­րը յա­ռա­ջի­կայ միջ-կու­սակ­ցա­կան բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րու սե­ղա­նին վրայ եւ ար­դեօ՞ք Ահ­մէտ ­Տա­ւու­թող­լու կրնայ այ­նո­ւա­մե­նայ­նիւ հա­կա­դիր ու­ժե­րու շա­հե­րը հա­մա­տե­ղել իր տրա­մադ­րու­թեան տակ գտնո­ւող քա­ղա­քա­կան զէն­քե­րով ու ծնունդ տալ թրքա­կան «հրաշք»ի մը...

­Փաս­տե­րը ցոյց կու տան, որ ե­րեք ընդ­դի­մա­դիր կու­սակ­ցու­թինն­ներն ալ անխտիր կանգ­նած են նա­խա­գահ Էր­տո­ղա­նի ի­րա­ւա­սու­թիւն­նե­րը զգա­լիօ­րէն կրճա­տե­լու դիր­քե­րուն վրայ։ ­Քի­լիճ­տա­րող­լու (CHP), ­Պահ­չե­լի (MHP) եւ ­Տե­միր­թաշ (HDP), իւ­րա­քան­չիւ­րը իր շա­հե­րէն ել­լե­լով (եւ յա­ճախ հա­կա­դի՛ր շա­հե­րէ), մեծ վտանգ մը կը տես­նեն իշ­խող կու­սակ­ցու­թեան եւ յատ­կա­պէս Էր­տո­ղա­նի մե­նա­տի­րա­կան յա­ւակ­նու­թիւն­նե­րուն մէջ, իսկ Էր­տո­ղան կը մնայ անդր­դո­ւե­լի ու ան­զի­ջող այս մար­զին մէջ։ Էր­տո­ղան և ­Տա­ւու­թող­լու, յա­նուն AKPի, պատ­րաստ են կար­ևոր նա­խա­րա­րու­թիւն­ներ զի­ջե­լու հա­կա­ռա­կորդ ու­ժե­րուն (գէթ CHPի կամ MHPի) նոյ­նիսկ նժա­րի վրայ դնե­լով խորհր­դա­րա­նի նա­խա­գա­հին հե­ղի­նա­կա­ւոր դիր­քը, բայց կը մեր­ժեն թիզ մը իսկ նա­հան­ջել նա­խա­գա­հի ի­րա­ւա­սու­թիւն­նե­րու ո­լոր­տին մէջ։ Ա­սի­կա այն փշոտ հարցն է, որ կրնայ ա­րա­գօ­րէն սա­ռեց­նել երկ­խօ­սու­թիւ­նը եւ ներ­կայ բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցը հրել դէ­պի փա­կու­ղի։

Երկ­րորդ խնդի­րը Քր­տա­կան ­Հարցն է։ 2012էն ի վեր, Էր­տո­ղան հե­տե­ւո­ղա­կա­նօ­րէն կը հե­տապն­դէ Քր­տա­կան ­Հար­ցը հա­կակշ­ռի տակ բե­րե­լու իր ա­ռա­ջադ­րու­թիւ­նը՝ ան­շուշտ իր մա­կա­նին տակ ու­նե­նա­լով PKKի մեծ կա­լա­նա­ւո­րը՝ Ապ­տուլ­լահ Օ­ճա­լան։ Ան նոյ­նիսկ յա­ջո­ղե­ցաւ տա­սը կէ­տե­րէ բաղ­կա­ցած նախ­նա­կան հա­մա­ձայ­նա­գիր մը ստո­րագ­րել քրտա­կան կող­մին հետ (ա­նո­ւա­նա­պէս HDPի) Քր­տա­կան ­Հար­ցը գործ­նա­կա­նօ­րէն կար­գա­ւո­րե­լու փո­խա­դարձ յանձ­նա­ռու­թեամբ։ Եւ սա­կայն ներ­կայ տա­րո­ւան ­Փետ­րո­ւա­րին, Էր­տո­ղան ա­նակն­կա­լօ­րէն ետ­դարձ կա­տա­րեց եւ կա­սե­ցուց բա­նակ­ցա­յին այս գոր­ծըն­թա­ցը...

­Հա­կա­ռակ այս քա­ղա­քա­կան խա­ղե­րուն, փաս­տը կը մնայ փաստ, որ AKP միակ կու­սակ­ցու­թիւնն է ներ­կա­յիս, որ քիւրտ ղե­կա­վա­րու­թեան հետ գոր­ծօն երկ­խօ­սու­թեան ձեռ­նար­կած ըլ­լա­լու ան­ցեա­լը ու­նի եւ այս պա­րա­գան կա­րե­ւոր հնչե­ղու­թիւն ու­նի ­Թուր­քիոյ քրտա­կան հա­մայն­քին մէջ։ Չ­մոռ­նանք, որ Էր­տո­ղան իր կու­սակ­ցու­թե­նէն ներս վա­ղուց ար­դէն ստեղ­ծած է քրտա­կան աչ­քա­ռու խա­րիսխ մը։ ­Տե­միր­թաշ կը շա­րու­նա­կէ հե­տապնդել քրտա­կան ինք­նու­թիւ­նը ­Թուր­քիոյ հա­սա­րա­կա­կան կեան­քէն ներս քայլ առ քայլ ար­մա­տա­ւո­րե­լու ստոյգ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն։ Ինք եւ իր հա­մա­խոհ­նե­րը կրցան նոյ­նիսկ ընդ­լայ­նել շրջա­նա­կը այս քա­ղա­քա­կա­նու­թեան՝ ա­ռաջ քա­շե­լով բազ­մազգ ­Թուր­քիոյ գա­ղա­փա­րը և­ այդ գա­ղա­փա­րին շուրջ հա­մախմ­բե­լով ­Թուր­քիոյ ազ­գու­թիւն­նե­րու ողջ խճան­կա­րը։ ­Զուտ քրտա­կան հո­ղի վրայ գոր­ծող ի­րենց կու­սակ­ցու­թեան (BDPի) յա­րա­կից՝ ա­նոնք ստեղ­ծե­ցին բազ­մազգ HDPն։

­Թուր­քիոյ ընտ­րու­թիւն­նե­րէն ան­մի­ջա­պէս ետք, ­Թէլ Ա­պիա­տի քրտա­կան յաղ­թա­նա­կը հսկայ ի­րա­դար­ձու­թիւն մը ե­ղաւ ­Թուր­քիոյ քիւր­տե­րուն հա­մար։ Ան ա­ւե­լի եւս ամ­րապն­դեց ­Տե­միր­թա­շի ընտ­րա­կան յա­ջո­ղու­թիւ­նը եւ Քր­տա­կան ­Հար­ցին տո­ւաւ շեշ­տո­ւած ան­մի­ջա­կա­նու­թիւն։ ­Դի­տող­նե­րու հա­մա­ձայն՝ AKPի ղե­կա­վար­ներ ­Տա­ւու­թող­լու եւ Ա­րընչ յստա­կօ­րէն հա­կո­ւած են երկ­խօ­սու­թեան գոր­ծըն­թա­ցը վերսկ­սե­լու քա­ղա­քա­կա­նու­թեան, երբ CHP եւ MHP մեծ վա­խե­րով կը դի­մագ­րա­ւեն քիւր­տե­րու հետ ո­րե­ւէ հա­մա­ձայ­նու­թիւն։ Ա­նոնք քրտա­կան ի­րա­ւունք­նե­րու հար­ցը կը հա­մա­րեն կեն­սա­կան վտանգ ­Թուր­քիոյ հա­մար։ ­Հե­տե­ւա­բար հա­մա­խո­հա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւն ձե­ւա­ւո­րե­լու գոր­ծը մեծ ար­գել­քի առ­ջեւ կը գտնո­ւի նաեւ այս հար­ցի կա­պակ­ցու­թեամբ։

Ն­կա­տի առ­նե­լով վե­րո­յի­շեալ եր­կու «ան­հա­մա­տե­ղե­լի» խնդիր­նե­րը, դժո­ւար չէ հասկ­նալ Էր­տո­ղա­նի ներ­կայ մտայ­նու­թիւ­նը։ ­Պարզ է, որ Էր­տո­ղան զգա­լի թե­րա­հա­ւա­տու­թեամբ կը դի­տէ հա­մա­խո­հա­կան դահ­լիճ գո­յաց­նե­լու գա­ղա­փա­րը։ Ան չ­՚ու­զեր մխրճո­ւիլ հա­մա­խո­հա­կան ճա­հի­ճին մէջ։ Ան կը հա­ւա­տայ, որ ի­րա­կան այ­լընտ­րան­քը խորհր­դա­րա­նի լու­ծա­րումն է։ Եւ կը յու­սայ նոր ընտ­րու­թիւն­նե­րու բո­վին մէջ «սրբագ­րել» վեր­ջին ընտ­րու­թիւն­նե­րու ըն­թաց­քին ի­րենց կոլ­մէ թոյլ տրո­ւած մար­տա­վա­րա­կան սխալ­նե­րը։ Եւ ան­հա­ւա­նա­կան չէ, որ այս ռազ­մա­վա­րու­թեան գծով ան հա­կադ­րու­թեան մէջ գտնո­ւի ոչ միայն նախ­կին նա­խա­գահ ­Կիւ­լի, այ­լեւ վար­չա­պետ ­Տա­ւու­թող­լո­ւի հետ։ Որ­պէս նա­խա­գա­հի՝ ի­րեն կը պատ­կա­նի խորհր­դա­րա­նը լու­ծա­րե­լու ո­րո­շու­մը եւ իր այդ խա­ղա­քար­տը յա­տուկ ու­ժա­կա­նու­թեամբ կ­՚օժ­տէ զինք...նաեւ ­Տա­ւու­թող­լո­ւի եւ իր միւս կու­սա­կից­նե­րուն դէմ։

Այս բո­լո­րէն կը հե­տե­ւի մէկ յստակ ի­րո­ղու­թիւն։ ­Թուր­քիա կը գտնո­ւի քա­ղա­քա­կան մեծ տագ­նա­պի մը ո­լոր­տին մէջ։ Ա­ռայժմ ոչ թէժ՝ բայց նաեւ ան­գու­շա­կե­լի եւ մտա­հո­գիչ՝ Արև­մուտ­քի հա­մար։ ­Թուր­քիոյ կա­յու­նու­թեան խախ­տու­մը յղի է ծանր հե­տե­ւանք­նե­րով՝ ամ­բողջ տա­րա­ծաշր­ջա­նի ան­կա­յու­նու­թեան վտանգ­նե­րը նկա­տի ա­ռած։ Եւ դժբախ­տա­բար տա­րա­ծաշր­ջա­նը շատ հե­ռու է այ­սօր թրքա­կան ան­կա­յու­նու­թեան հե­տե­ւանք­նե­րը կա­րե­նալ դի­մագ­րա­ւե­լէ։ ­Հե­տե­ւա­բար ան­հա­ւա­նա­կան չէ, որ ­Թուր­քիոյ վեր­ջին ա­պա­ւէ­նը, որ բա­նակն է ե­ղած ներ­կայ հան­րա­պե­տու­թեան ա­ռա­ջին օ­րե­րէն սկսած, կրկին վե­րա­հաս­տա­տէ «վեր­ջին պա­հու փրկա­րար»ի իր դե­րա­կա­տա­րու­թիւ­նը...Ա­ւե­լի՛ն. լիո­վին հա­ւա­նա­կան է, որ Էր­տո­ղան ի վեր­ջոյ իր գրա­ւը դնէ այդ մեծ հա­շո­ւար­կին վրայ։ Այ­սօր բա­նա­կի վե­րին խա­ւը Էր­տո­ղա­նի գա­ղա­փա­րա­կից­ներն են այլևս։ Ա­նոնք են, որ կրնան ա­ռանց աե­լե­ւայ­լի գիծ քա­շել թրքա­կան ճատ­րա­կի այս նե­ղա­ցու­ցիչ խա­ղին վրայ և կր­նան ան­գամ մը եւս խա­ղա­տախ­տա­կը շուռ տալ...

Եւ այս մէ­կը ի վեր­ջոյ կրնայ Ա­րեւ­մուտ­քի եւ ­Ռու­սաս­տա­նի վախ­ճա­նա­կան շա­հե­րուն հետ դաշն նկա­տո­ւիլ եւ վա­յե­լել մե­ծա­պե­տա­կան աշ­խար­հի լուռ ա­ջակ­ցու­թիւ­նը։

Կա­րօ Ար­մե­նեան