Նեկ­տար ­Յով­նա­նի ­Գաս­պա­րեա­նի վկա­յու­թիւ­նը - Ծն. 1910 թ., Արդ­վին, ­Տան­ձոտ գիւղ

Արդ­վի­նի շրջա­նի ­Տան­ձոտ գիւ­ղը՝ ծննդա­վայ­րը, մի գե­ղե­ցիկ այ­գես­տան էր։ ­Տան­ձոտ ա­նունն է կրել, քա­նի որ այն­տեղ տաս­նե­

րեք տե­սա­կի տանձ է ա­ճել։ ­Տան­ձո­տը ­Ճո­րոխ գե­տով բա­ժան­ւում էր եր­կու մա­սի։ ­Մի կող­մում ապ­րում էին հա­յե­րը, միւս կող­մում թուր­քե­րը՝ ի­րենց բարձր մե­չի­տով (մզկիթ)։ Այս եր­կու կող­մե­րը ի­րար միա­ցած էին մի փոք­րիկ կա­մուր­ջով։ ­Հա­յը եւ թուր­քը ապ­րել են մշտա­պէս ի­րար հետ շատ հա­մե­րաշխ՝ մին­չեւ 1914 թի­ւը։

1914ին, երբ լսե­ցինք, որ թուր­քե­րը պի­տի յար­ձա­կո­ւեն հա­յե­րի վրայ, հայրս իր ըն­տա­նի­քը վերց­րեց ու մեզ տա­րաւ ­Թիֆ­լիս, իր քրոջ մօտ։ ­Բայց ճա­նա­պար­հին թուր­քե­րը փա­կել էին ճամ­բան եւ մեզ չթո­ղե­ցին ա­ռաջ գնալ։ ­Մենք ստիպո­ւած ետ վե­րա­դար­ձանք։ ­Յե­տոյ ­Տան­ձո­տում թուր­քե­րը ե­կան եւ հա­յե­րի մօ­տից հա­ւա­քե­ցին ա­մէն տե­սա­կի զէն­քե­րը, նոյ­նիսկ հա­ցի դա­նակ­նե­րը։ ­Յե­տոյ հա­ւա­քե­ցին տղա­մարդ­կանց, տա­րան լցրին ե­կե­ղե­ցու մէջ եւ գի­շե­րով գա­զա­նա­բար սպա­նել են բո­լո­րին։ ­Հայրս կա­րո­ղա­ցել է փախ­չել այդ­տե­ղից եւ հաս­նել մօ­րաք­րոջս տու­նը։ ­Մի բա­րի թրքու­հի, որ տե­սել էր հօրս, յե­տոյ պատ­մել է մօ­րաք­րոջս.- «­Քո գե­ղե­ցիկ փե­սան գի­շե­րով ե­կաւ, ձեր տան շուր­ջը պտտո­ւեց, գնաց՝ ան­տառ մտաւ»։

­Հայ­րիկս այն­տեղ պա­տա­հել է մի խումբ թուր­քե­րի եւ մի հայ դա­ւա­ճա­նի, ո­րը թուր­քե­րի յանձ­նա­րա­րու­թեամբ սպա­նել է հայ­րիկս։ Ա­ռա­ւօ­տեան երբ ի­մա­ցանք, որ բո­լոր տղա­մարդ­կանց սպա­նել են, յու­սա­հա­տու­թիւ­նը տի­րեց ամ­բողջ ­Տան­ձո­տի գիւ­ղա­ցի­նե­րին։ ­Մայրս, որ ­Տան­ձո­տի յայտ­նի Գ­րի­գոր ա­ղա­յի եւ ­Շու­շան խա­նու­մի աղ­ջիկն էր, ո­րո­շեց ե՛ւ իր կեան­քին վերջ տալ, ե՛ւ մեր կեան­քին վերջ տալ։ ­Նա իր մօտ ու­նէր մկնդեղ, տո­ւեց մեր թա­ղի մի քա­նի աղ­ջիկ­նե­րին, ին­քը խմեց ու խմաց­րեց ինձ, որ չորս տա­րե­կան էի, եւ իմ Ա­նուշ քրո­ջը, բայց իր փոք­րիկ տղա­յին, ո­րը տա­սը ամ­սա­կան էր, չտո­ւեց։

­Մա­մա­յիս, քե­ռանցս հայ­րա­կան տու­նը ­Ճո­րոխ գե­տի ա­փին էր։ ­Մենք բո­լորս թոյն խմած էինք։ Էն­տեղ գե­տի ա­փին շարք մը կա­նայք սուգ ու շի­վա­նի մէջ են, որ ի­րանց եւս պի­տի սպա­նեն թուր­քե­րը։ ­Մայ­րիկս յու­սա­հա­տու­թիւ­նից ար­դէն թոյնն էլ խմել էր, ի­րեն գցեց ­Ճո­րոխ գե­տը։ ­Մար­դիկ ե­կան մայ­րի­կիս դիա­կը գե­տից հա­նե­ցին։ Ա­նուշ մօ­րա­քոյրս էլ թոյ­նը խմել էր ու ար­դէն մա­հա­ցաւ։ Ես փոքր էի։ Ինձ թթո­ւի ջուր խմաց­րին, ձեռքս էլ մի խնձոր տո­ւին, որ ու­տեմ։ Ա­նուշ քոյրս չի մա­հա­նում, բայց թոյ­նի ազ­դե­ցու­թեան տակ ոտ­քե­րը սաս­տիկ ու­ռե­ցին։ Ն­րան էլ թթո­ւի ջուր տո­ւե­ցին, որ խմի։ Ես ու Ա­նու­շը, նաեւ տասն ամ­սա­կան եղ­բայրս մնա­ցինք որբ։

Այդ ժա­մա­նակ ­Վար­դան ­Մազ­մա­նեա­նը, որ ­Տան­ձո­տի դպրո­ցի տնօ­րէնն էր եւ մա­մա­յիս քե­ռու տղան, թուր­քե­րի ձեռ­քը չընկ­նե­լու հա­մար թաք­նո­ւած է լի­նում քե­ռուս տան նկու­ղում եւ լսել է, թէ ինչ­պէս թուր­քե­րը գա­լիս են ու պա­տի տակ խօ­սում, որ ա­ռա­ւօ­տեան ի­րենք կու­գան հարս ու աղ­ջիկ­նե­րին կը փախց­նեն, մնա­ցած­նե­րին էլ կը սպա­նեն։ ­Վար­դա­նը թաք­նո­ւած տե­ղից լսում է այդ բո­լո­րը։ Ն­րանց գնա­լուց յե­տոյ ­Վար­դա­նը գա­լիս է մե­րոնց՝ մօ­րեղ­բօրս տու­նը։ ­Մե­րոնք ­Վար­դա­նին թաքց­նում են գետ­նին պառ­կած իմ մե­ռած մօր ու մօ­րաք­րոջ մօտ՝ սա­ւա­նի տակ, վրան ծած­կում են եւ բաց են թող­նում միայն եր­կու մե­ռած կա­նանց ե­րես­նե­րը։ Այդ պա­հին թուր­քե­րը գա­լիս են, տու­նը խու­զար­կում, ­Վար­դա­նին են փնտրում։ ­Գե­տին պառ­կած եր­կու մե­ռել­նե­րին են նա­յում, նրանց վրայ զզո­ւան­քով թքում են ու հե­ռա­նում։

­Վար­դա­նենց հա­րե­ւան բա­րի թրքու­հին իր շո­րե­րը բե­րում է ու ա­սում. «­Հագց­րէք ­Վար­դա­նին, ես նրան որ­պէս թրքու­հի տա­նեմ մին­չեւ ­Ճո­րոխ գե­տը»։

Ար­դէն ­Դեկ­տեմ­բեր ա­միսն էր։ ­Տան­ձո­տը ան­տառ­նե­րով էր շրջա­պա­տո­ւած։ ­Քե­ռի ­Վար­դա­նը թրքու­հի շո­րե­րով, թրքու­հին էլ կող­քը, իբր եր­կու թրքու­հի, գնում են դէ­պի ­Ճո­րոխ գե­տը։

­Քե­ռի ­Վար­դա­նը մեծ դժո­ւա­րու­թեամբ հաս­նում է Ար­տա­հան, ուր ռու­սա­կան զօրքն էր կանգ­նած։ ­Ռուս­նե­րի ա­ռաջ խաչ է հա­նում, ռու­սե­րէ­նով խօ­սում, ա­ղեր­սում է, որ ի­րեն հա­ւա­տան, որ ին­քը թրքու­հի չէ, այլ միայն թրքու­հու շո­րե­րով փա­խած ե­կած է ռուս­նե­րին պատ­մե­լու, որ թուր­քե­րը պատ­րաս­տո­ւած են հա­յե­րին կո­տո­րելու եւ անհ­րա­ժեշտ է շտապ օգ­նել ­Տան­ձո­տի հա­յե­րին։ ­Ռուս­նե­րը լսում են, հա­մա­ձայն­ւում են օգ­նու­թեան գնալ։ ­Վար­դա­նը ճա­նա­պար­հը գի­տէր, ընկ­նում է ռու­սա­կան զօր­քի ա­ռաջ ու գի­շե­րով գա­լիս են ­Տան­ձոտ, քա­նի որ ա­ռա­ւօ­տեան, ինչ­պէս թուր­քերն էին ծրագ­րա­ւո­րել, պի­տի սկսէին ի­րենց սեւ գոր­ծը։ ­Վար­դա­նը թուր­քե­րից շուտ կա­րո­ղա­նում է ռու­սա­կան զօր­քին բե­րել, հասց­նել ­Տան­ձոտ։

Լ­սո­ւե­ցին հրա­ցա­նա­յին կրա­կոց­ներ, ո­րոնց ու­ղեկ­ցում էին հայ­կա­կան ե­կե­ղե­ցու զան­գե­րի ու­րախ ղօ­ղանջ­նե­րը։ Երբ քոյրս՝ Ա­նու­շը, լսում է ե­կե­ղե­ցու զան­գե­րը, ինձ չո­քեց­նում է, ա­սում է՝ խաչ հա­նիր։ Իմ տասն ամ­սա­կան եղ­բօրս բա­րու­րի մի­ջից թա­թիկ­նե­րը դուրս է հա­նում ու խա­չակն­քում, որ Աս­տո­ւած օգ­նու­թեան հա­սաւ ­Տան­ձո­տի հա­յե­րին եւ ռու­սա­կան զօր­քի օգ­նու­թեամբ պի­տի ա­զա­տո­ւեն։

­Թուր­քե­րը երբ տես­նում են ռու­սա­կան զօր­քի մուտքը ­Տան­ձոտ, գլխա­պա­տառ սկսում են փախ­չել։ ­Ռուս­նե­րը գա­լիս են, սկսում են օգ­նել հա­յե­րին եւ ա­սում են.- «24 ժա­մից մենք պի­տի հե­ռա­նանք, ով որ պատ­րաստ լի­նի՝ մեզ կը միա­նայ»։ Ինձ, քրոջս՝ Ա­նու­շին եւ փոք­րիկ եղ­բօրս ռուս զի­նո­ւոր­նե­րը, ի­մա­նա­լով որ մենք որբ ենք, սահ­նա­կի վրայ խոտ կար փռուած, վրան ի­րենց շի­նե­լը փռե­ցին, վրան մեզ նստեց­րին, մեզ վրայ էլ մի ու­րիշ շի­նել ծած­կե­ցին, որ չմրսենք, ի­րենց պա­յո­կից էլ մեզ բա­ժին հա­նե­ցին, կե­րակ­րե­ցին ու բե­րին հասց­րին Ա­խալ­քա­լա­քի զի­նո­ւոր­նե­րի զօ­րա­նո­ցը։ Ա­խալ­քա­լա­քում ե­կաւ տե­ղի նկա­րի­չը՝ Եոր­տա­նեան ­Թա­թո­սը, ո­րը շատ բա­րի մարդ էր, տես­նե­լով մեր՝ որ­բուկ­նե­րիս ան­տէր վի­ճա­կը, ցան­կու­թիւն յայտ­նեց մեր ե­րե­քին էլ որ­դեգ­րել։ ­Բայց տա­տիկս միայն մեր տա­սը ամ­սա­կան եղ­բօ­րը տո­ւեց նրան, իսկ մեզ պա­հեց իր մօտ։

Ա­խալ­քա­լա­քում մէկ տա­րի մնա­լուց յե­տոյ գար­նա­նը, երբ ռուս­նե­րը գրա­ւել էին այդ տա­րածք­նե­րը, մենք նո­րից ե­կանք ­Տան­ձոտ։ ­Թու­թը ար­դէն հա­սել էր։ ­Տան­ձո­տը դրախտ էր դար­ձել։ ­Բո­լորն ա­սում էին.- «Էս ինչ լաւ ա­պուր է, ու­տես ու­տես՝ չես կշտա­նայ»։ Այն­քան որ հա­մեղ էր ­Տան­ձո­տի թու­թը։

Ար­դէն 1917 թիւն էր։ ­Վար­դա­նը տե­ղե­կա­ցել էր, որ թուր­քե­րը նո­րից պի­տի գան։ ­Նո­րից հա­ւա­քեց ժո­ղովր­դին ու ճամ­բայ ըն­կանք։ Երբ ­Տան­ձո­տից դուրս էինք գա­լիս, մենք ան­ցանք այն­պի­սի հայ­կա­կան գիւ­ղե­րով, ո­րոնք այ­րո­ւած, մո­խիր էին դար­ձած։ ­Ծեր կա­նայք, ե­րե­խա­ներ գետ­նին ըն­կած, սպա­նո­ւած։ Այդ դիակ­նե­րի վրայ շուն, կա­տու կա­պած։ Էդ սար­սա­փե­լի տե­սա­րան­նե­րը ես իմ կեան­քում եր­բեք չեմ կա­րող մո­ռա­նալ։

Այ­րո­ւած գիւ­ղե­րի ու սպա­նո­ւած դիակ­նե­րի մի­ջով, սո­ված ու ծա­րաւ գնա­լով, վեր­ջա­պէս հա­սանք մի ա­սո­րու գիւղ, ո­րի բնա­կիչ­նե­րի կէ­սը այս ան­գամ մնաց ­Տան­ձո­տում եւ երբ թուր­քե­րը գա­լիս են՝ գե­րի են ըն­կում։

Մի բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն եմ գրել այդ մա­սին.

Աշ­խար­հէ աշ­խարհ ման ե­կայ

­Տա­տի­կիս հո­ղա­թում­բը չգտայ,

Որ­տե­ղի՞ց ես գտ­նէի նրան,

Երբ թուր­քե­րը կա­խել էին ծա­ռից։

­Մայ­րի­կիս հո­ղա­թում­բը ես գտայ,

Ա­ղի ար­ցունք թա­փե­ցի վրան,

Իմ ար­ցունք­նե­րից մայ­րի­կիս

­Հո­ղա­թում­բը կա­նա­չեց։

­Հայ­րի­կիս հո­ղա­թումբն էլ փնտռե­ցի,

­Բայց որ­տե­ղի՞ց ես գտնէի այն,

Երբ նրան ան­խիղճ թուր­քե­րը

Կ­տոր-կտոր էին ա­րել, յօ­շո­տել...

Ա­խալ­քա­լա­քի ճամ­բին ­Բա­կու­րեան ան­տառ­նե­րում շունչ ա­ռինք։ ­Բայց ու­ժաս­պառ էինք, բո­լորս էլ սո­ված ու ծա­րաւ։ Ու կա­տա­րո­ւեց հրաշ­քը՝ հայ բա­րե­գոր­ծա­կան միու­թիւ­ն մը ե­կաւ հա­ւա­քեց մեզ նման ան­տէր որ­բե­րին ու տա­րաւ ­Սու­րա­մի ե­կե­ղե­ցին, ո­րը ման­կա­տուն էին դարձ­րել։ Այդ ժա­մա­նակ էլ խո­լե­րա­յի հա­մա­ճա­րակն էր սկսո­ւել։ ­Յե­տոյ ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը ե­կան, ­Մեր­ձա­ւոր Ա­րե­ւել­քի Նպաս­տա­մա­տոյց ըն­կե­րու­թիւ­նը մեզ պա­հե­ցին՝ ե՛ւ սնուն­դով, ե՛ւ հագ­նե­լի­քով, ե՛ւ ու­սու­մով, մեզ մարդ դարձ­րե­ցին։ ­Բա­ցի մեր դա­սե­րից՝ հա­յե­րէն, ռու­սե­րէն եւ անգ­լե­րէն էինք սո­վո­րում, նաեւ ես սո­վո­րել եմ այն­տեղ ջու­թակ, բա­լետ եւ գե­ղա­րո­ւեստ, ո­րը հե­տա­գա­յում ինձ գրե­թէ ա­րո­ւես­տա­գէտ դարձ­րեց։ ­Տե­սէք այս ծա­ռե­րի կոճ­ղե­րը եւ ար­մատ­նե­րը։ Ես իմ ձեռ­քե­րով հա­ւա­քել եմ, մշա­կել եւ այս­պի­սի տես­քի եմ բե­րել։ ­Կար­ծէք ա­մէն մէ­կը մի քան­դակ լի­նի, բնու­թեան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւ­նը...

Ութ­սուն տա­րուց ա­ւե­լի է ան­ցել, բայց ես մին­չեւ այ­սօր չեմ կա­րող մո­ռա­նալ իմ սի­րե­լի վա­ղա­մե­ռիկ հայ­րի­կին, մայ­րի­կին, քե­ռուն, հա­րե­ւան­նե­րին, տա­տի­կին, մեր բո­լոր ազ­գա­կան­նե­րին, ո­րոնք գա­զա­նա­բար սպա­նո­ւե­ցին եւ մե­զի թո­ղին ան­տէր ու ա­նօգ­նա­կան։ Իմ ամ­բողջ կեան­քում ես միշտ յի­շում եմ այդ սար­սա­փե­լի տե­սա­րան­նե­րը, ո­րոնք տե­սել եմ աչ­քե­րով, եւ ես եր­բեք հան­գիստ չու­նեմ։ Այն­քա՜ն եմ ար­ցունք թա­փել... Ես իմ բնա­ւո­րու­թեամբ բա­րի եմ ե­ղել դեռ փոք­րուց։ Օ­տար­նե­րը չու­զե­ցին մեզ օգ­նել՝ ռուս­նե­րը մեզ օգ­նե­ցին։ ­Պի­տի ա­սեմ նաեւ, որ թուր­քե­րը հո բո­լո­րը վատ չեն. նրանց մէջ էլ լա­ւե­րը կան։ Այդ ե­րիտ­թուր­քե­րի կազ­մա­կեր­պածն էր, թէ չէ՝ ժո­ղո­վուր­դը լաւն էր, եւ մենք թուր­քե­րի հետ լաւ յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի մէջ էինք մշտա­կան։ Ն­րանց մէջ էլ լաւ մար­դիկ կան, դա էլ փաստ է։

Վերժինէ Սվազլեան

­«Հայոց Ցեղասպանութիւն. ականատեսներու վկայութիւններ»