Αφορμή για το παρακάτω κείμενο υπήρξε η ερώτηση-απορία ενός φίλου, με αρκετή δόση «χιούμορ»: πώς είναι δυνατόν ένας που «δεν ξέρει αρμένικα» κι ένας που «δεν ξέρει ελληνικά» να συντάξουν ένα αρμενο-ελληνικό λεξικό; Ας προσπαθήσουμε να δώσουμε μια απάντηση στο εύλογο ερώτημά του.

Όπως όλα τα βιβλία που εκδώσαμε στο παρελθόν, το καθένα διαφορετικό σε θεματολογία από το προηγούμενο, έτσι και το Αρμενο-Ελληνικό Λεξικό γεννήθηκε από μια σύμπτωση, από ένα τυχαίο γεγονός. Ο γράφων ουδέποτε ισχυρίστηκε ότι είναι επαγγελματίας συγγραφέας ή μεταφραστής, πόσο μάλλον λεξικογράφος. Η σκέψη και μόνο για τη σύνταξη ενός αρμενο-ελληνικού λεξικού φάνταζε παράλογη, αν όχι αστεία, καθώς ο γράφων δεν υπήρξε ποτέ άριστος γνώστης της αρμενικής γλώσσας ενώ δεν ήξερε να χειρίζεται ούτε ηλεκτρονικό υπολογιστή!

Σκέψεις για τη σύνταξη ενός αρμενο-ελληνικού λεξικού υπήρχαν από παλιά. Τα τεχνικά και οικονομικά προβλήματα ήταν τα βασικά εμπόδια που καθυστερούσαν την υλοποίηση αυτού του σχεδίου. Αφορμή για να πάρει σάρκα και οστά αυτό το εγχείρημα θα μπορούσε να γίνει η λειτουργία τριών αρμενικών Δημοτικών Σχολείων και ενός Γυμνασίου στην Αθήνα, τα σαββατιάτικα σχολεία στη Β. Ελλάδα ή η παρουσία χιλιάδων μεταναστών από τη Δημοκρατία της Αρμενίας, ωστόσο η πραγματική αφορμή δόθηκε με την ανάγνωση ενός πολύ ενδιαφέροντος βιβλίου με τίτλο «Τεμπί Μπιτλίς Ουίλιαμ Σαρογιανί χεντ» (Προς το Μπιτλίς με τον Ουίλιαμ Σαρογιάν). Ήταν ένα οδοιπορικό-προσκύνημα, μια περιήγηση στα τουρκοκρατούμενα εδάφη της ιστορικής Αρμενίας, του διάσημου Αμερικανοαρμένιου συγγραφέα που είχε ως βασικό προορισμό τον τόπο καταγωγής των γονιών του, το Μπιτλίς, το 1964. Το ενδιαφέρον θέμα, η απλή και κατανοητή γλώσσα του βιβλίου, αλλά και οι σχετικά άγνωστες λέξεις ήταν το έναυσμα, η πρόκληση. Θα μπορούσε αυτό το βιβλίο να μεταφραστεί και να εκδοθεί στα ελληνικά; Όμως, δεν υπήρχε κανένα βοήθημα, κάποιο αρμενο-ελληνικό λεξικό. Έπρεπε να χρησιμοποιηθούν υποχρεωτικά ένα αρμενο-αγγλικό ή ένα αρμενο-γαλλικό. Τελικά, το βιβλίο μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε το 2005 με τίτλο «Ταξίδι στην Ανατολία με τον Ουίλιαμ Σαρογιάν».

Ζήτησα τη γνώμη του καλού φίλου Χαρούτ Κιουρκτζιάν, έγκριτου αρμενολόγου, συγγραφέα σχολικών εγχειριδίων αρμενικής και συντάκτη γαλλο-αρμενικού λεξικού. Μου επεσήμανε τις δυσκολίες ενός τέτοιου εγχειρήματος, δίχως να με αποθαρρύνει. Ο πρώτος χρόνος ήταν βασανιστικός. Κατ’ αρχάς θα έπρεπε να εξοικειωθώ με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, ένα αντικείμενο τελείως άγνωστο, που μέχρι εκείνη τη στιγμή απέφευγα όπως ο διάολος το λιβάνι, και να στρωθώ στη δουλειά μόνος και πολλές φορές αβοήθητος. Ο Καρέν Τσιμπουχτσιάν βοήθησε στο αρχικό στάδιο και διευκόλυνε αφάνταστα την όλη διαδικασία, σκανάροντας και ψηφιοποιώντας μέσω ενός ειδικού προγράμματος όλες τις σελίδες ενός αρμενο-γαλλικού λεξικού που χρησιμοποιήθηκε ως βάση πάνω στην οποία χτίστηκε το λεξικό. Στη συνέχεια έγιναν οι πρώτες διορθώσεις, οι προσθήκες και οι διάφορες αλλαγές.

Η συνεργασία με έναν Ελληνο-αρμένιο με αρμενική παιδεία ήταν χωρίς αμφιβολία επιβεβλημένη. Ο Γκιραγκός Μικιρδιτσιάν, δάσκαλος και διευθυντής του σχολείου «Ζαβαριάν», επί 45 χρόνια στον χώρο της αρμενικής εκπαίδευσης, ήταν ο καταλληλότερος άνθρωπος με τον οποίο θα μπορούσε να ολοκληρωθεί αυτό το σχέδιο. Δέχτηκε με μεγάλο ενθουσιασμό και διάθεση την πρόσκληση-πρόκληση για συνεργασία σ’ αυτό το δύσκολο εγχείρημα. Κανείς μας δεν είχε ξανακάνει παρόμοια εργασία. Πρωτόπειροι και αδαείς, θα έπρεπε να ιχνηλατήσουμε άγνωστους δρόμους και δύσβατα μονοπάτια για να φτάσουμε στον τελικό προορισμό. Ο χρόνος κυλούσε, η δουλειά φαινόταν ατελείωτη, κοπιαστική, αλλά συνάμα ευχάριστη και συναρπαστική, καθώς καινούργιες ιδέες και σκέψεις εμπλούτιζαν σιγά σιγά το λεξικό και μας έδιναν δύναμη και ώθηση να συνεχίσουμε. Ο ένας συμπλήρωνε τον άλλο, πάντοτε μέσα σ’ ένα κλίμα διαλόγου, αλληλοκατανόησης και αρμονικής συνεργασίας. Χρησιμοποιήθηκαν διάφορα λεξικά, έγιναν αντιπαραβολές, ανταλλαγές απόψεων, τροποποιήσεις, διορθώσεις, προστέθηκαν ιδιωματικές εκφράσεις και γενικά έγινε προσπάθεια να αποφευχθούν, όσο το δυνατόν, λάθη και παραλείψεις.

Πώς θα μπορούσε, όμως, να γίνει ένα άρτιο λεξικό χωρίς το αποτύπωμα ενός ειδικού που να γνωρίζει το αντικείμενο; Το ιδανικό πρόσωπο ήταν ο Νίκος Λίγγρης, ένας παλιός συμμαθητής από τα γυμνασιακά χρόνια στο Ηράκλειο της Κρήτης, καθηγητής Αγγλικών, συγγραφέας εκπαιδευτικών βιβλίων και συντάκτης δίγλωσσων λεξικών. Κατάφερα να τον εντοπίσω, να τον «ξετρυπώσω» στην κυριολεξία από το ησυχαστήριό του στη Δροσιά (είχαν ήδη περάσει πάνω από τέσσερις δεκαετίες από τότε που χώρισαν οι δρόμοι μας) και να τον πείσω να αναλάβει το δύσκολο έργο της επιμέλειας ενός δίγλωσσου λεξικού, τη μια γλώσσα του οποίου αγνοούσε! Με την τεράστια εμπειρία και τις αστείρευτες γνώσεις του κατάφερε να ξεπεράσει με επιτυχία όλες τις τεχνικές δυσκολίες και τα εμπόδια προκειμένου να αντεπεξέλθει με επιτυχία στο έργο του.

Το υπέροχο αυτό ταξίδι στον μαγικό κόσμο των λέξεων δεν θα είχε πραγματοποιηθεί αν δεν υπήρχαν κάποιοι φίλοι χορηγοί, οι οποίοι κάλυψαν ένα σημαντικό μέρος των εξόδων. Μέσα απ’ αυτό το μικρό σημείωμα θα ήθελα να εκφράσω για μια ακόμη φορά τη βαθιά μου ευγνωμοσύνη στους φίλους Χάικ Ζακιάν, Χοβίκ Νερσεσιάν, Τακβόρ Οβακιμιάν, Στεπάν Σεμάς-Ταστσιάν, Ντικράν Μεχσιάν, Αγκόπ Φετζιάν, Παύλο Μπαλλιάν, Ναζαρέτ Μπαρσουμιάν, Ντιρουί Καλφαγιάν-Γαλιλαία καθώς και στον Αρμενικό Πολιτιστικό Σύλλογο «Χαμασκαΐν (παράρτημα Θεσσαλονίκης) για την ηθική και οικονομική τους υποστήριξη. Χωρίς τη συνδρομή τους το «Αρμενο-Ελληνικό Λεξικό» δεν θα μπορούσε να εκδοθεί. Οφείλω επίσης πολλές ευχαριστίες στον Χαρούτ Κιουρκτζιάν για τη σύνταξη του προλόγου και τις χρήσιμες υποδείξεις του, στον Μάικ Τσιλιγκιριάν για τη μακέτα του εξωφύλλου και στον Νίκο Λίγγρη για την επιμέλεια των ελληνικών κειμένων και τη σελιδοποίηση του όλου έργου.

Και κάτι τελευταίο: να θυμόμαστε πάντα ότι η γλώσσα είναι ο πλούτος μας. Έχουμε καθήκον ως Αρμένιοι να τη διαφυλάξουμε και να την προασπίσουμε στη μνήμη των εκατοντάδων χιλιάδων νεκρών μας!

Σαρκίς Αγαμπατιάν