ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆ ԵՒ ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅ ՄՇԱԿՈՅԹ. Ի՞ՆՉ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐ

Print
Details
Category: Յօդուածագրութիւն
Գի­տէինք, որ դժո­ւար բան է ազ­գա­յին լե­զո­ւի մը պահ­պա­նու­մը, երբ ազ­գա­յին պե­տու­թիւ­նը կը բա­ցա­կա­յի, կամ երբ հե­ռու է՝ աշ­խար­հագ­րա­կան թէ ու­րիշ տե­սա­կի հե­ռա­ւո­րու­թեամբ: 
 

Գի­տէինք յատ­կա­պէս, որ ա­րեւմտա­հա­յե­րէ­նը, 1915ի ցե­ղաս­պա­նու­թեան եւ վե­րապ­րող­նե­րու աշ­խար­հի չորս ծա­գեր ցրւու­մին իբր հե­տե­ւանք,

վտան­գո­ւած է: Սկ­սած՝ եւ­րօ-ա­մե­րի­կեան մեր  հա­մայնք­նե­րէն, ո­րոնք կ­՛ապ­րին ա­րեւմ­տեան «մեծ» մշա­կոյթ­նե­րու ծի­րին մէջ: Հոս է որ, շատ կա­նուխ, Ս­փիւռ­քի ծնուն­դի իսկ օ­րե­րէն, հա­յա­խօ­սու­թեան «նա­հան­ջը» ա­հա­զանգ­նե­րու ա­ռիթ տուած է, յա­ճախ ա­ճա­պա­րան­քով եւ ա­մե­նայն կրա­ւո­րա­կա­նու­թեամբ:

Ար­դէն գի­տէինք բո­լո՛րս՝ բո­լոր լուրջ եւ սրտցաւ, մտա­հոգ հա­յե­րը: Գո­նէ ես կը կար­ծէի, որ տե­ղեակ ենք բո­լորս: 

ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆ ԵՒ... ԻՒՆԵՍՔՕ

Բայց եր­կու տա­րի ա­ռաջ, երբ Իւ­նես­քօն «վտան­գո­ւած լե­զու­նե­րու» իր ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րուն վրայ հիմ­նո­ւած՝ հրա­տա­րա­կեց այդ լե­զու­նե­րու ցան­կե­րը, մե­րոնք՝ մա­մուլ եւ հան­րա­յին կար­ծիք, հա­կազ­դե­ցին տա­րօ­րի­նակ ձե­ւով. «Ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նը վտան­գո­ւած լե­զու­նե­րու կար­գին է ե­ղեր, Իւն­սե­քօն է ը­սո­ղը...»: 
Ի՞նչ է: Հա­ւաս­տի աղ­բիւ­րի՞ մը կը սպասէինք՝ հա­ւա­տա­լու հա­մար մեր սե­փա­կան դա­տու­մով շա­տոնց հաս­տատուած մէկ ի­րո­ղու­թեան: Թէ՞ գի­տէինք եւ նա­խընտ­րած էինք կրկնե­լով-կրկնե­լով՝ ա­հա­զան­գը վե­րա­ծել ծէ­սի...: Կամ կը պա­հո­ւը­տէի՞նք՝ խոս­տո­վա­նե­լով մեր ան­կա­րո­ղու­թիւ­նը՝ ան­խու­սա­փե­լիին դէմ, ինչ­պէս կ­՛ը­նէ -կ­՛ը­սեն- ծա­նօթ խե­լօք թռչուն մը: Կամ՝ այս բո­լո՞­րը միա­սին...
Այս­պէս կամ այն­պէս, տե­ղե­կու­թիւ­նը հա­ղոր­դո­ւե­ցաւ՝ գրե­թէ ա­ռանց ո­րե­ւէ մեկ­նա­բա­նու­թեան, ո­րե­ւէ տեղ: Եւ խնդի­րը հոն ալ մնաց: Ընդ­հա­նուր չէ­զո­քու­թեան մէջ, ո­րոշ կե­ցո­ւածք­ներ ալ կը մատ­նէին հան­դի­սա­ւոր «վկա­յա­կան» ստա­ցո­ղի զգա­ցում մը, ին­ծի հա­մար՝ պղտոր ու տա­րօ­րէն հի­ւան­դա­գին...:
Ս­տի­պո­ւած եմ եզ­րա­կաց­նել, վե­րի են­թադ­րու­թիւն­ներս ամ­փո­փե­լով, որ չէինք գի­տեր, թէ «վտան­գո­ւած ենք», կամ գի­տէինք՝ չգիտ­նա­լու պէս:
Դ­ժո­ւար հա­ւա­տա­լի է, որ 20ա­կան-30ա­կան թո­ւա­կան­նե­րուն կա­րե­լի չէր այլ կերպ վա­րո­ւիլ, քան ինչ­պէս վա­րո­ւե­ցանք.- Յա­ւակ­նիլ Ս­փիւռք վա­րել՝ ա­ռանց հիմ­նա­ւոր-հա­մա­պար­փակ հե­ռա­հար ծրա­գիր­նե­րու, ցրո­ւած ու­ժե­րով ու թե­րի կազ­մա­կեր­պու­թեամբ: Լա­ւա­գոյն պա­րա­գա­յին՝ կի­սա­մի­ջոց­ներ միայն տրա­մադ­րե­լով տե­սիլ­քի ու նա­խա­ձեռ­նու­թեան տէր սա­կա­ւա­թիւ ե­րէց մշա­կու­թա­յին գոր­ծիչ­նե­րու, եւ՝ նո­րե­րու մեծ մա­սի պա­րա­գա­յին՝ բա­ւա­րա­րո­ւե­լով ըլ­լալ ա­նոնց ստո­ւե­րը, պարզ շա­րու­նա­կող­ներ, ա­ռանց նոր պայ­ման­նե­րու պատ­շա­ճեց­ման խոր­քա­յին աշ­խա­տան­քի:
Բայց փաս­տօ­րէն այդ է որ ը­րինք: Լե­զո­ւա-մշա­կու­թա­յին վե­րապ­րու­մի պայ­քար կար­ծե­ցինք տա­նիլ խա­խուտ կի­սա­մի­ջոց­նե­րով, ու ա­տի­կա՝ գաղ­թա­կան ցրօն­քի մը տա­րած­քին, ուր՝ միւս կող­մէ՝ յա­ճա­խան­քի վե­րա­ծո­ւած էր մի­տու­մը, յայտ­նի կամ ծա­ծուկ, վայր­կեան ա­ռաջ ըն­կե­րա-տնտե­սա­կան ձու­լու­մով ձու­լո­ւե­լու՝ «հիւ­րըն­կալ» եր­կիր­նե­րու մեծ զան­գուա­ծին, ա­նոր «գե­րա­դաս» մշա­կոյ­թին...
Ա­ղի­տա­լի երկ­դի­մու­թիւն, ա­ղի­տա­լի հա­կա­սու­թիւն, որ ա­տակ է ե­ղած, օ­րին, ընդվ­զում ու զզո­ւանք ա­ռա­ջաց­նե­լու այն­պի­սի զուսպ հան­րա­յին-քա­ղա­քա­կան գոր­ծի­չի մը մօտ, ինչ­պի­սին էր... Սի­մոն Վ­րա­ցեան, զայն նե­տե­լով դուրս՝ ա­ռար­կա­յա­կան դի­տոր­դի իր սո­վո­րա­կան դիր­քե­րէն.
«... Իսկ մենք շա­րու­նա­կում ենք բե­մե­րից ճա­ռել հա­յը հայ պա­հե­լու մա­սին: Թեր­թե­րում ան­վերջ յօ­դո­ւած­ներ են լոյս տես­նում...: Ա­մէն­քը՝ ա­մէն կող­մից կուրծք են ծե­ծում՝ Հա­յը հայ պա­հենք... հա­յը հայ պա­հենք...
Կեղ­ծա­ւոր­ներ եւ փա­րի­սե­ցի­ներ:»

ԵՐԷԿ ԵՒ... ԱՅՍՕՐ

Ապա, ան­մի­ջա­պէս հարց կրնայ դրուիլ՝ տար­բե՞ր է հի­մա...: Կամ՝ ե­րէ­կի քննա­դա­տու­մը ա­ւե­լի փայ­լուն ներ­կա­յի՞ մը կը կռթնի. կամ՝ ան­ցեալ թե­րի­նե­րը կը չքմե­ղե՞ն ներ­կա­յի ան­բա­ւա­րա­րու­թիւն­նե­րը:
Ո՛չ, այդ չէ հոս ը­սո­ւա­ծը: Ե­թէ մեր լեզուա-մշա­կու­թա­յին ներ­կան նոյն­պէս կամ այ­լա­պէս ա­ղի­տա­լի է, ա­տի­կա կրնայ մա­սամբ հե­տե­ւանք ըլ­լալ ե­րէ­կի դա­սալքու­թիւն­նե­րու, բայց ներ­կան չի զեր­ծա­նիր իր պա­տաս­խա­նատ­ւու­թիւն­նե­րէն: 
Ճիշդ է որ Ս­փիւռ­քի հե­տե­ւող տաս­նա­մեակ­նե­րը, մա­նա­ւանդ վեր­ջին քա­ռորդ դա­րը, տե­սան հայ վար­ժա­րան­նե­րու ցան­ցի մը երկ­չոտ տա­րա­ծու­մը այս եր­կիր­նե­րուն մէջ - յատ­կա­պէս Ֆ­րան­սա, Քա­նա­տա եւ Միաց. Նա­հանգ­ներ (ա­ւե­լի՝ ա­րեւմ­տեան ափ): 
Բայց այս շար­ժու­մը, որ­քան ալ՝ դրա­կան, կը հաս­նի շատ ուշ եւ կը մնայ՝ հա­մե­մա­տու­թիւն­նե­րով շատ սահ­մա­նա­փակ: Ա­պա մա­նա­ւանդ, ա­նի­կա կ­՛ի­րա­կա­նա­նայ... ի վնաս մի­ջին-ա­րե­ւե­լեան հա­մայնք­նե­րու, ա­նոնց­մէ գրե­թէ մնա­յուն դար­ձած ար­տա­հոս­քի շնոր­հիւ ու մի­ջո­ցով: 
Եւ վեր­ջա­պէս, նա­հան­ջող յետ­սա­պահ գուն­դե­րու այս պայ­քա­րը այ­սօր շրջա­պա­տո­ւած է ու մա­սամբ կաշ­կան­դո­ւած՝ լե­զո­ւա-մշա­կու­թա­յին ու կրթա­կան հա­մաշ­խար­հա­յին նո­րա­տի՛պ տագ­նա­պով մը...: Նա­յո­ւածք մը դէ­պի Ա­րեւ­մուտք (եւ ոչ միայն՝ դէ­պի Ա­րեւ­մուտք), ու կը տես­նենք լսա-տե­սո­ղա­կան ու թո­ւան­շա­յին  «մշա­կոյ­թի» հո­ղին մէջ բու­սած եւ­րո­պա­ցի, ա­մե­րի­կա­ցի սե­րունդ­նե­րը, ո­րոնց մէջ «մայ­րե­նի լե­զու» գրե­թէ չգիտ­ցող, առ­հա­սա­րակ լե­զո՛ւ չգիտ­ցող ու  անմ­շա­կոյթ տար­րը որ­քան կա­րե­ւոր հա­մե­մա­տու­թիւն կը կազ­մէ: 
Տե­ղա­ծին-բնիկ այս սե­րուն­դի կող­քին՝ նոյն եր­կիր­նե­րուն մէջ կը տես­նենք դեռ յա­րա­ճուն համ­րան­քով գաղ­թա­կան (ափ­րի­կե­ցի, ա­սիա­ցի թէ այլ) սե­րունդ­նե­րու բա­բե­լոն մը, ուր լե­զու ու­սու­ցա­նե­լու հար­կադ­րան­քը մէկ կող­մէ կ­՛անճր­կեց­նէ «մեծ» մշա­կոյթ­նե­րու պե­տու­թիւն­նե­րը, միւս կող­մէ կը մղէ մե­թո­տա­բան մաս­նա­գէտ­ներ նո­րա­նոր հնարք­նե­րով ման­կա­վար­ժա­կան լու­ծում­ներ ստեղ­ծե­լու: 

ԱՐԵՒՄՈՒՏՔ ԵՒ ԱՐԵՒԵԼՔ...

Արե­ւե­լեան Ս­փիւռ­քի՝ Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի մեր հա­մայնք­նե­րը՝ սկիզ­բէն՝ նկա­տո­ւեր են «լե­զու պա­հող, մշա­կոյթ պա­հող» հա­մայնք­ներ: Այդ­պի­սին ալ ե­ղած են, ճիշդ է: Բայց ճշմար­տու­թեան ա­ւե­լի մօտ կ­՛ըլ­լանք, ե­թէ քա­ջու­թիւն ու­նե­նանք ա­ւելց­նե­լու՝ այդ­պի­սին ե­ղած են շնոր­հիւ ա­ռար­կա­յա­կան պայ­ման­նե­րու, մի­ջին-ա­րե­ւե­լեան եր­կիր­նե­րու ըն­կե­րա-մշա­կու­թա­յին ու կրօ­նա­կան մաս­նա­յա­տուկ վի­ճա­կին կամ կա­ռոյց­նե­րուն, ա­ռա­ւե­լա­բար...
Ա­ւե­լի՛ եւս մօտ՝ կ­՛ըլ­լանք ճշմար­տու­թեան, ե­թէ նաեւ փնտռենք-գտնենք, որ նպաս­տա­ւոր պայ­ման­ներ վա­յե­լող «ան­խառն հա­յա­խօս» այս շրջան­նե­րուն ապ­րե­ցու­ցած հա­յե­րէ­նը այ­սօր որ­քա՛ն թե­րի է իբր մայ­րե­նի լե­զու, այս բա­ռի բնա­կա­նոն ի­մաս­տով: Որ՝ շրջա­բե­րող ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի աղ­քա­տաց­ման ըն­թաց­քը աչք ծա­կող ե­րե­ւոյթ է այ­սօր՝ իր գոր­ծած­ման մա­կար­դակ­նե­րով ու մար­զե­րով.- Խօ­սակ­ցա­կան լե­զու մը՝ աղ­քա­տա­ցած ու­րոյն, ապ­րող ա­սոյ­թա­ձե­ւե­րէ, զար­դարուած տե­ղա­կան լե­զո­ւէ փո­խա­ռեալ բառ ու ա­սոյթ­նե­րով, իսկ զար­գացեալ տար­րին մօտ՝ ծան­րա­ցած օ­տար բառ-եզ­րե­րով, նոյն­պէս փո­խա­ռեալ...: Ան­խառն խօ­սուած-գրո­ւած հա­յե­րէն մը փաս­տօ­րէն դա­տա­պար­տե­լով մնա­լու ա­նըն­կա­լե­լի, ան­հասկ­նա­լի՝ գրե­թէ բո­լո­րէն...:
Հիւ­ծու­մի կի­սա­ծա­ծուկ բայց ան­վի­ճե­լի նշան­ներ՝ մեր «լե­զու եւ մշա­կոյթ պա­հող» այս հա­մայնք­նե­րուն մօտ.- Մայ­րե­նի լեզո­ւի ու­սուց­ման ո­րա­կա­կան տագ­նա­պը, ու ո­րա­կէն ա­ռաջ՝ ու­սու­ցիչ մար­դու­ժի՛ իսկ ա­հա­զան­գա­յին նո­ւա­զու­մը. փաս­տեր՝ ո­րոնք, նաեւ ա­ռար­կա­յա­կան ազ­դակ­նե­րով պայ­մա­նա­ւոր, բայց սեր­տօ­րէն կա­պո­ւած են նաե՛ւ ո­րա­կա­կան այս նո­ւա­զու­մին: Դեռ՝ վա­տուժ, «բրա­ծոյ» հրա­պա­րա­կագ­րա­կան լե­զու-ոճ մը, որ կ­՛ո­ղո­ղէ այ­սօր Ս­փիւռ­քի մա­մու­լը. ա­պա՝ գո­սա­ցու­մը գրա­կան ե­րա­կին՝ ջա­հա­կիր նոր սե­րուն­դի եւ նոր ա­նուն­նե­րու բա­ցա­կա­յու­թեամբ, ու ա­սոր հե­տե­ւող՝ գրա­կա­նու­թեան ստեղ­ծա­գործ լե­զո­ւի աս­տի­ճա­նա­կան ա­նէա­ցու­մը: 
Ա­հա ա­հա­զան­գիչ նշան­նե­րը, ո­րոնք կու գան մեր առ­ջեւ պատ­կե­րե­լու, թէ ինչ­պէ՛ս լե­զու մը՝ ապ­րող օր­կա­նիզ­մէ՝ աս­տի­ճա­նա­բար կը հիւ­ծի, կը դառ­նայ մե­ռեալ լե­զու - «գրա­բար»...
Մայ­րե­նի լե­զուն՝ կա՛մ գրե­թէ լրիւ կոր­սո­ւած, կա՛մ կորսն­ցու­ցած՝ ո­րակ ու կեն­սու­նա­կու­թիւն, ինք­զինք նո­րո­գե­լու կա­րո­ղու­թիւն...: Ա­հա՛ տար­բե­րու­թիւ­նը Ա­րեւ­մուտ­քի եւ Ա­րե­ւել­քի մի­ջեւ: Աս­կէ ան­դին՝ հա­յա­խօս հա­մայնք­նե­րու մա­սին խօ­սիլ որ­քա­նո՞վ կը հա­մա­պա­տաս­խա­նէ ի­րա­կա­նու­թեան, ու որ­քա­նո՞վ կ­՛ըլ­լայ սոսկ մխի­թա­րիչ պատ­րանք: Ա՛լ դժո­ւար չէ ո­րո­շել: 

ՍՓԻՒՌՔ ԵՒ ՀԱՅՐԵՆԻՔ...

Կր­նայ հար­ցո­ւիլ.- Հա­պա՛ Հա­յաս­տա՞­նը...: Հոս չե՞նք ան­տե­սեր հար­ցի Ս­փիւռք-­Հայ­րե­նիք կա­պի հրա­մա­յա­կան­նե­րը:
Չեմ կար­ծեր: Մեր­ձե­ցում եւ գոր­ծակ­ցու­թիւն հա­յու­թեան գլխա­ւոր այս եր­կու հա­տո­ւած­նե­րուն մի­ջեւ՝ ընդ­հան­րա­պէս փա­փա­քե­լի են, ու ա­ւե­լին՝ անհ­րա­ժեշտ: Բայց հոս՝ խօս­քը հոս կը վե­րա­բե­րի ա­ւան­դա­կան Ս­փիւռ­քի մշա­կու­թա­յին  ինք­նու­թեան, այ­սինքն յա­տուկ ա­ւան­դո­ւած եւ օ­րը օ­րին ապ­րե­լի, վերս­տեղ­ծե­լի ար­ժէք­նե­րու հա­մա­կար­գի մը: Կարճ ը­սած՝ գո­յու­թեա՛ն գոր­ծըն­թա­ցի մը՝ որ պար­տի ձգտիլ ինք­նու­րոյ­նու­թեան, ինք­նա­բա­ւու­թեան: Յատ­կու­թիւն­ներ՝ ո­րոնք, ար­դէն ան­բա­ւա­րար, կրնան ա­ւե­լի եւս ա­րագ ջլա­տո­ւիլ մեր մէջ, ինչ­պէս ան­խու­սա­փե­լիօ­րէն կ­՛ըլ­լայ՝ «դուր­սէն» կա­խեալ, «դուր­սէն» բա­րիք սպա­սող ո­րե­ւէ հա­ւա­քա­կա­նու­թեան մօտ:  
Ա­ւե­լի մաս­նա­ւո­րե­լով կրթա­կան հա­մա­կար­գին, միշտ ամ­փոփ՝ պի­տի ը­սենք, որ Ս­փիւռ­քը, իբր կրթա­կան-ման­կա­վար­ժա­կան յղացք, իր ա­ռար­կա­յա­կան կա­րիք­նե­րով՝ հե­ռու է ու շատ տար­բեր՝ Հա­յաս­տա­նի ա­ւան­դու­թիւն­նե­րէն եւ կի­րար­կում­նե­րէն: 
Հասկ­նա­լի է, որ խօս­քը չի վե­րա­բե­րիր Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թող­նե­րու «տնտե­սա­կան» նոր Ս­փիւռ­քին, ո­րու հա­մար բա­նա­ւոր պի­տի ըլ­լար՝ հայ­րե­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րէն յե­նա­րան ակն­կա­լել: Եւ ո­րու մշա­կու­թա­յին կա­րիք­նե­րու հո­գը ար­դէն -ի դէպ- կրնայ լայ­նօ­րէն սպա­ռել Ե­րե­ւա­նէն տրա­մադ­րո­ւե­լիք ա­մէն ճիգ...

ԼԵԶՈՒ-ՄՇԱԿՈՅԹ՝ ՊԱՀՊԱՆԵԼԻ ԵՆ ՄԻԱՅՆ ՈՐԱԿՈՎ...

Արեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի այս ան­հե­տա­ցու­մը կամ ո­րա­կազր­կու­մը զուտ լե­զո­ւա-մշա­կու­թա­յին ե­րե­ւոյթ չէ: Ա­նի­կա ար­դէն ա­ւե­լի դիւ­րին կ­՛ըն­կա­լո­ւի, երբ կը տե­ղադ­րո­ւի մեր հա­մայնք­նե­րու՝ մարդ­կա­յին հո­գե-մտա­ւոր ո­րա­կի՛ նո­ւազ­ման ե­րե­ւոյ­թին: Եւ ընդ­լայ­նո­ւած այս բա­ցատ­րու­թեան մէջ՝ ա՛լ ա­ւե­լի ի­րա­րու կը մօ­տե­նան եւ­րօ-ա­մե­րի­կեան եւ մի­ջին-ա­րե­ւե­լեան տի­պի մեր հա­մայնք­նե­րը, թէ՛ իբր կա­ռոյց ու ըն­թացք, թէ՛ իբր ա­պա­գա­յի հե­ռան­կար... 
Դար­ձած ենք հա­մայնք­ներ՝ յա­ճախ ա­նո­րակ, յոգ­նած կո­րի­զով, կծկո­ւած.  պարզ պահ­պան­ման ձգտող մշա­կոյ­թով: Եւ՝ այդ կո­րի­զին շատ թոյլ կա­պո­ւած, կամ ան­կէ ուղ­ղա­կի խզո­ւած՝ լու­սան­ցա­յին մե­ծա­մաս­նու­թիւն մը, նե­րա­ռեալ՝ կա­րե­ւոր հա­մե­մա­տու­թիւն մը թան­կա­գին ո­րա­կէն...: Ու ա­սի­կա՝ ա­մէ՛ն տեղ, Ա­րեւ­մուտ­քէն՝ Ա­րե­ւելք, ե­թէ զեղ­չենք աս­տի­ճան­ներ ու տե­ղա­յին տար­բե­րու­թիւն­ներ:
Մ­շա­կու­թա­յին կո­րիզ եւ լու­սանցք՝ այս­պէս եր­կուքն ալ կը հա­կին ծայ­րա­գոյն վի­ճակ­նե­րու. լու­սանց­քը՝ ցրո­ւե­լու, կո­րի­զը՝ կծկո­ւե­լու, գո­ցո­ւե­լու: Եւ գոց մշա­կոյթ մը, որ կ­՛ար­գե­լա­կէ ե՛ւ մշա­կոյ­թին, ե՛ւ զայն դրսե­ւո­րող լե­զո­ւի նո­րո­գու­մը, կը դառ­նայ վնա­սա­կար: Վ­նա­սա­կար՝ ընդ­հան­րա­պէս, բայց յատ­կա­պէս մե­զի նման տա­րաս­փիւռ, ոչ-պե­տա­կան հա­ւա­քա­կա­նու­թիւն­նե­րու հա­մար:
Գո՛ց մշա­կոյթ, որ՝ ու­րիշ թե­րի­նե­րու կար­գին՝ կը տա­ռա­պի ա­նա­տա­կու­թե­նէ ինք­զինք մա­տու­ցա­նե­լու նոր սե­րունդ­նե­րուն: Չու­նի ման­կա­վար­ժու­թիւն: Լե­զո­ւի եւ մշա­կոյ­թի փո­խան­ցու­մը (հոն՝ ուր դեռ կայ դպրոց ու փո­խան­ցում...) կ­՛ապ­րի իբր տա­ժա­նե­լի բեռ ու ի­մաս­տա­զուրկ ծէս, ո՛չ իբր ու­րա­խու­թեան տօն, իբր հա­ղոր­դու­թի՛ւն...
Լա՛ւ գի­տենք ող­բալ հա­մաշ­խար­հայ­նա­ցու­մը, բայց ե­րա­նի փո­խա­րէ­նը ու­նե­նա­յինք քիչ մը կամք ու արթ­նու­թիւն՝ ա­նոր կոյս-ան­տառ­նե­րու նո­րա­նոր պտուղ­նե­րը քա­ղե­լու. լե­զո­ւի ու­սուց­ման ման­կա­վար­ժա­կան մե­թոտ­նե­րու հմտա­նա­լով՝ չա­րի­քը ի նպաստ մե­զի շրջե­լու - գո­նէ մա­սով մը...: 

ԻՆՉՈ՞Ւ ԿԸ ՊԱԿՍԻ ՄԱՐԴՈՒԺԸ...
 
Դի­տե­լով մեր հա­մայնք­նե­րը՝ ընդ­հան­րա­պէս, մարդ կը տա­րո­ւի հարց տա­լու, թէ ին­չո՞ւ հոն յա­ճախ կը պակ­սի ո­րա­կեալ մար­դուժ, եւ ո­րա­կեալ ե­րի­տա­սար­դու­թիւն՝ յատ­կա­պէս: Ին­չո՞ւ չենք յա­ջո­ղիր (ե­թէ կը փոր­ձենք եր­բե­ւէ...) յաղ­թա­հա­րել ա­ռար­կա­յա­կան ծա­նօթ դժո­ւա­րու­թիւն­ներ եւ այդ ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը ա­ւե­լի մեծ չա­փե­րով լծել իր­մէ ակըն­կա­լո­ւող նո­րա­րար դե­րին - նա­խա­պայ­ման՝ հա­մայն­քի մը գո­յա­տեւ­ման...: 
Ին­չո՞ւ... 
Ո՞չ ո­րով­հե­տեւ մեր­ժեր ենք ա­նոր՝ մտա­ծու­մի, ա­զատ ո­րո­նու­մի վայ­րեր, այ­սինքն ինչ որ անհ­րա­ժեշտ է ստեղ­ծե­լու մեր այ­սօ­րո­ւա՛ն ազ­գա­յին մշա­կոյ­թը  -  մեր վա­ղո­ւան հա­մար: Ո՞չ ո­րով­հե­տեւ վախ­ցեր ենք ա­նոր մէջ պա­հո­ւած ու­ժէն, նո­րու­թեան ա­տա­կու­թե­նէն. ակն­կա­լեր ենք ու ջա­նա­ցեր ենք, որ ան մեր կրկնօ­րի­նա­կը ըլ­լայ...:

... ԵՒ ԳՈՅԱՏԵՒՄԱՆՍԵՓԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄՈՎ

Սփիւռք­նե­րու հա­մար, ինչ­պէս մե­րի­նին, այս քրո­նիկ, վտան­գա­ւոր կա­ցու­թե­նէն փրկու­թիւ­նը՝ կարճ խօս­քով՝ ա՛յն պի­տի ըլ­լար, որ մշա­կու­թա­յին կո­րի­զը ջա­նար բա­ցո­ւիլ լու­սանց­քին, ձգտե­լով զար­գա­նալ, ո­րակ ստեղ­ծել. նաեւ՝ բա­ցու­թեամբ եւ ո­րա­կով ներգ­րա­ւել լու­սանց­քը, զայն մօ­տեց­նել, յանձ­նա­ռու­թեան բե­րել: Բա­ցո­ւե­լով տա­րա­ծո­ւիլ:
Կո­րի­զի եւ լու­սանց­քի մի­ջեւ հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թեամբ, մեր մշա­կոյ­թը միան­գա­մայն պի­տի դրո­ւէր հա­ւա­սա­րակ­շիռ դիր­քի՝ տե­ղա­կան-շրջա­նա­յին եւ հա­մաշ­խար­հա­յին մշա­կու­թա­յին ո­լորտ­նե­րու հետ: Ու­ժա­կան ու լայն խա­րիս­խի տէր սփիւռ­քեան մշա­կոյ­թը պի­տի ըլ­լար շատ ա­ւե­լի ա­ռողջ, պի­տի չվախ­նար առ­ճա­կա­տե­լու՝ տե­ղա­կան թէ հա­մաշ­խար­հա­յին տի­րող մշա­կոյթ­նե­րու հետ: Բազ­մամ­շա­կու­թայ­նու­թեան այս հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թիւն­նե­րուն հաս­նի­լը միայն կրնար ա­պա­հո­վել մեր գո­յա­տե­ւու­մը, մեր բնա­կան ու ա­ռողջ հո­լո­վոյ­թը՝ իբր ազ­գա­յին հա­ւա­քա­կա­նու­թիւն: 
«­Բա­ցու­մի», առ­ճա­կա­տու­մի այս ըն­թաց­քը մեզ զերծ պի­տի պա­հէր ինչ­պէս մե­կու­սա­ցու­մէ, այն­պէս ալ տե­ղա­կան մշա­կոյթ­նե­րու շիլ յա­րու­մէ մը, օգ­նե­լով գտնե­լու ճիշդ դե­ղա­չափ՝ զոյգ ուղ­ղու­թիւն­նե­րով: Ա­նի­կա մեզ պի­տի պատուաս­տէր նաեւ տե­ղայ­նա­ցու­մի փոր­ձու­թիւն­նե­րէ, լճա­ցու­մէ: Եւ հոս ու հոն ա­ճող սե­րուն­դի հա­տո­ւած­նե­րը, փո­խա­նակ հե­ռա­նա­լու-ցրո­ւե­լու, պի­տի մօ­տե­նա­յին ի­րա­րու, ան­պայ­ման: Ս­տեղ­ծե­լով հա­րուստ ֆոնտ մը հա­սա­րա­կաց գի­ծե­րու, ա­պա­հո­վե­լով ա­նոր նկա­րագ­րա­յին միու­թիւ­նը, այ­լա­զա­նու­թեան մէջ:
Բազ­մամ­շա­կոյթ պա­տո­ւաս­տեալ, ո­րա­կա­ւոր սե­րուն­դի մը ա­ճե­ցու­մը դեռ կը նշա­նա­կէ՝ ե՛ւ Ա­րեւ­մուտ­քի մեր հա­մայնք­նե­րուն մէջ հա­յա­խօ­սու­թեան նոր թափ տալ  հո­գե-ման­կա­վար­ժա­կան ար­դի մե­թոտ­նե­րու որ­դեգ­րու­մով, ե՛ւ Ա­րե­ւել­քի հա­մայնք­նե­րու մէջ ձգտիլ հայ լե­զո­ւի ու մշա­կոյ­թի ո­րա­կա­ւոր­ման՝ տե­ղա­կան ու հա­մաշ­խար­հա­յին մշա­կոյթ­նե­րու հետ հաշտ գո­յակ­ցու­թեան եւ փոխ­թա­փան­ցու­մի կրթա­կան ռազ­մա­վա­րու­թեամբ մը:
Կը մնայ հարց տալ, թէ հի­մա ո՞ւր ենք՝ յա­րա­բե­րա­բար այս­պի­սի հե­ռան­կա­րի մը: 
Ու մա­նա­ւանդ հարց տալ, թէ ա­րեւմտա­հա­յե­րէն ու ա­րեւմ­տա­հայ մշա­կոյթ, ե­թէ վտան­գո­ւած են, ին­չո՞ւ «վտան­գո­ւած» են: Ճա­կա­տագ­րի ան­խախ­տե­լի հրա­մա­նո՞վ մը, Իւ­նես­քո­յի ախ­տա­ճա­նա­չու­մով ու նա­խա­տե­սու­թեա՞մբ,- թէ՞, այդ բո­լո­րէն ա­ռաջ ու վեր, իբր հե­տե­ւանք մեր սե­փա­կան կե­ցո­ւած­քին ու ո­րո­շու­մին  -  մեր դա­սալ­քու­թեան:
 
Յարութիւն Քիւրքճեան