Իրա­ւուն­քի տի­րաց­ման ու­րիշ ճամ­բայ չկայ, բա­ցի պայ­քա­րէն:

Հա­մա­մարդ­կա­յին պատ­մու­թիւ­նը բիւ­րե­ղա­ցու­ցած է վճռա­կան այն եզ­րա­կա­ցու­թիւ­նը, թէ կեան­քը, ծա­ռա­յու­թեան կերպ մը ըլ­լա­լէ ա­ռաջ, սկիզ­բէն մին­չեւ վերջ ան­կա­սե­լի պայ­քար է, միա­ժա­մա­նակ, փո­խա­դար­ձա­բար,  պայ­քարն ալ կեանք է, ինչ­պէս սոս­կա­կան ան­հա­տին, նոյն­պէս եւ ազ­ գե­րուն հա­մար:

Նոյ­նիսկ ա­մէ­նէն խա­ղա­ղա­պաշտն ու «քեզ ապ­տա­կո­ղին միւս ե­րեսդ դար­ձուր» պա­տո­ւէ­րին ծայ­րա­յե­ղօ­րէն հե­տե­ւող հա­ւա­տա­ցեա­լը խու­սա­փում չու­նին  պայ­քա­րե­լու հար­կէն, քա­նի որ խա­ղա­ղա­սէր կամ բա­րե­պաշտ ըլ­լա­լը ա­մէն բա­նէ ա­ռաջ ի­րա­ւունք մըն է եւ ի­րա­ւուն­քը կ’ա­պա­հո­վո­ւի ու կը պահ­պա­նո­ւի միակ ճա­նա­պար­հով՝ պայ­քա­րով:

Ա­հա թէ ին­չու պատ­մու­թե­նէն ան­հետ կոր­սո­ւած են ու մո­ռա­ցու­թեան տրո­ւած այն ազ­գե­րը, ո­րոնք չեն հե­տե­ւած պայ­քա­րի տրա­մա­բա­նու­թեան:

Ա­հա նաեւ թէ ին­չու մենք կա­րո­ղա­ցանք դա­րե­րու ա­ւե­րա­ծու­թիւն­նե­րէ, նոյ­նիսկ ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն յառ­նել եւ պատ­մա­կան մեր եր­թը շա­րու­նա­կել:

Պատ­կեր մը. 1950-ա­կան թո­ւա­կան­ներ, գաղ­թա­կա­նա­կան թշո­ւա­ռու­թիւն­նե­րէն տա­կա­ւին չվե­րա­կանգ­նած հա­յու պայ­ման­ներ, աղ­քա­տիկ նա­խակր­թա­րա­նի մը ա­շա­կերտ­նե­րը Ապ­րիլ 24-ի օ­րը մէկ­տե­ղո­ւած են ե­կե­ղե­ցի՝ սգա­հան­դէ­սի: Բե­մը պա­տող վա­րա­գոյր­նե­րուն սե­ւը կը ճնշէ մթնո­լորտն ու ա­շա­կերտ­նե­րուն հո­գի­նե­րը: Բե­մին կեդ­րո­նը գրա­տախ­տա­կի մը ե­ռո­տա­նիին վրայ զե­տե­ղո­ւած բան մը կայ՝  նոյն­պէս սեւ վա­րա­գոյ­րով  ծած­կո­ւած:

Դա­սա­խօս ու­սու­ցի­չը վա­րա­կիչ  յու­զու­մով կը պատ­կե­րէ  ե­ղեռ­նա­գոր­ծու­թեան ա­հա­ւոր ման­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րը,  կը նկա­րագ­րէ  բռնա­գաղ­թի են­թար­կո­ւած  հա­յե­րու ա­նա­պա­տա­յին տա­ռա­պան­քը  եւ իր ու ի­րեն պէս բազ­մա­հա­զար­նե­րու որ­բա­նո­ցա­յին կեան­քը: Ա­պա աջ ձեռ­քը վեր յաղ­թա­կա­նի կե­ցո­ւածք մը կ’առ­նէ այն­պէս, ինչ­պէս որ ա­ռած էր Վար­դա­նանց նո­ւի­րո­ւած հան­դէ­սին եւ կո­չած՝ «մենք յաղ­թե­ցինք»: Ա­մէն պար­տու­թեան մէջ յաղ­թա­նա­կի շերտ մը գտնե­լու հա­յու հո­գե­խառ­նո­ւածքն իսկ թոյլ չի տար «յաղ­թե­ցինք»ը ար­տա­բե­րել:  Սա­կայն տար­բե­րա­կով մը կը բա­ցա­կան­չէ. «թուր­քը չյաղ­թեց, եւ մենք չպար­տո­ւե­ցանք,  սի­րե­լի՛ ա­շա­կերտ­ներ քա­նի որ դուք էք հոս, ձե­զի պէս հայ ա­շա­կերտ­ներ կան, ո­րոնք պի­տի պայ­քա­րին մեր նա­հա­տակ­նե­րուն կտա­կը ի­րա­կանաց­նե­լու հա­մար...»: Եւ ցոյց տա­լով բե­մին վրայ զե­տե­ղո­ւած ե­ռո­տա­նին՝ կը շա­րու­նա­կէ. «Այս  վա­րա­գոյ­րի ե­տին գրո­ւած է մեր նա­հա­տակ­նե­րուն կտա­կը եւ Ապ­րիլ 24ի պատ­գա­մը՝ ուղ­ղուած ձե­զի՝ հայ ա­շա­կերտ­նե­րուդ...»:

Թշ­նա­միին դէմ ա­ճած ա­տե­լու­թեամբ՝ ա­շա­կեր­տի մատ­ղաշ հո­գի­նե­րը պատ­րաստ  են ըն­դու­նե­լու վրէ­ժի կտա­կը եւ չա­րի­քը չա­րի­քով հա­տու­ցե­լու պատ­գա­մը: Բայց ա­հա, երբ կը բա­ցո­ւի վա­րա­գոյ­րը, փո­խան վրէ­ժի՝ խո­շոր գրա­տախ­տա­կի մը վրայ  ուղ­ղա­հա­յեաց կը կար­դա­ցո­ւի մե­ծա­տառ ՀԱՅ բա­ռը, իբ­րեւ սկզբնա­տա­ռե­րը ե­րեք ա­ռա­քի­նու­թիւն­նե­րու.

Հ- այ­րե­նա­սի­րու­թիւն

Ա-զա­տա­սի­րու­թիւն

Յ-ա­ռաջ­դի­մու­թիւն

Ո­րոնց­մով կազ­մա­ւո­րո­ւե­լու ձգտու­մը իբ­րեւ նա­խա­պայ­ման կը ներ­կա­յացուի ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս Հայ կո­չո­ւե­լու եւ նա­հա­տակ­նե­րու կտա­կին ժա­ռան­գորդ նկա­տո­ւե­լու հա­մար:

Պատ­կե­րը դրէ՛ք իր ժա­մա­նա­կին ու շրջա­նա­կին մէջ: Թարմ են տա­կա­ւին ե­ղեռ­նա­գոր­ծու­թեան կոտ­տա­ցող վէր­քե­րը՝ հե­տե­ւա՛նք հայ ըլ­լա­լուն: Աչ­քեր­նին օ­տա­րու­թեան մէջ բա­ցած, հայ­րե­նիք չտե­սած-չճանչ­ցած պան­դուխտ ե­րե­խա­ներ, ո­րոնց­մէ սա­կայն յա­մա­ռօ­րէն կը պա­հան­ջո­ւի՝ «հայ­րե­նա­սի­րու­թիւն»: Հայ ազ­գի ա­զա­տագ­րու­թեան դա­տը ծով մը ա­րիւն ար­ժած է, բայց ան­տե­ղի­տա­լի կամ­քով՝ «ա­զա­տա­սի­րու­թիւն»:  Ծակծը­կած կօ­շիկ­նե­րով փո­ղոց­նե­րը չափչ­փող եւ օ­րո­ւան հա­ցի մղձա­ւան­ջով ապ­րող հայ ըն­տա­նիք­նե­րու զա­ւակ­ներ, բայց ա­նընկ­ճե­լի ո­գիով՝ «յա­ռաջ­դի­մու­թիւն»:

Եւ այս­պէս, տար­բեր տեղ տար­բեր ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րով, բայց միեւ­նոյն խոր­քով ու բո­վան­դա­կու­թեամբ վե­րի պատ­գա­մը կազ­մեց այն խա­րիս­խը, ո­րուն վրայ հիմ­նո­ւած ազ­գա­յին դաս­տիա­րա­կու­թեամբ թրծո­ւե­ցան յա­ջոր­դա­կան սե­րունդ­նե­րը,  ո­րոնք հե­տա­գա­յին դար­ձան յիս­նա­մեա­կի սե­րուն­դը:

«­Թուր­քը չյաղ­թեց, եւ մենք չպար­տուե­ցանք» կը վճռէ որբ մնա­ցած ու որ­բա­նո­ցի մը մէջ հա­սակ ա­ռած ու­սու­ցի­չը: Կը նշա­նա­կէ, թէ եր­կու ժո­ղո­վուրդ­նե­րու մի­ջեւ բաց  հա­շիւ կայ: Ու­րեմն պայ­քա­րը կը շա­րու­նա­կո­ւի...

Յիս­նա­մեակ.

Կը թո­ւի, թէ ա­ռա­ջին յի­սուն տա­րի­նե­րը ան­նա­խըն­թաց ե­ղեռ­նա­գոր­ծու­թեան ծանր  հա­րո­ւա­ծէն սթա­փե­լու, կոտ­տա­ցող վէր­քե­րը դար­մա­նե­լու եւ ու­ժե­րը վե­րագտ­նե­լու ժա­մա­նա­կաշր­ջան մը ե­ղան գա­ղութ­նե­րուն հա­մար:

Սա­կայն յիս­նա­մեա­կին տե­ղի ու­նե­ցա­ծը հրաբ­խա­յին ժայթք մըն էր ամ­բողջ հա­յու­թեան հա­մար ու հա­յու­թեան կող­մէ թէ՛ սփիւռ­քի մէջ, թէ՛ ի Հա­յաս­տան: Անհրա­ժեշտ խո­րու­թեամբ լու­սար­ձա­կի տակ չէ առ­նո­ւած տա­կա­ւին սփիւռ­քա­հա­յու­թեան վրայ ու­նե­ցած ներ­գոր­ծու­թիւ­նը յիս­նա­մեա­կին, ո­րու շնոր­հիւ քա­ղա­քա­կան  ու գա­ղա­փա­րա­կան շուն­չով վա­րակո­ւե­ցան հայ զան­գո­ւած­նե­րը եւ հիմ­նո­վին  փո­խո­ւե­ցան գա­ղութ­նե­րու կազ­մա­կեր­պա­կան, հան­րա­յին ու քա­ղա­քա­կան գոր­ծե­րը վա­րե­լու հո­գե­բա­նա­կան ազ­դակ­նե­րը եւ թի­րախ­նե­րը:

Հ­պան­ցիկ եւ գլխա­ւոր­նե­րը միայն թուար­կե­լու հա­մար.-

1. Մին­չեւ յիս­նա­մեակ գա­ղութ­նե­րը կ’ապ­րէին կեթ­թո­յա­կան կեն­սա­ձե­ւով եւ... մտայ­նու­թեամբ: Տա­րին հեղ մը, Ապ­րիլ 24-ի օ­րը, ար­ցուն­քով կը յի­շէին ու կը սգա­յին ի­րենց նա­հա­տակ­նե­րը: Յիս­նա­մեա­կը մղեց, որ ոս­տում կա­տա­րո­ւի սու­գէն դէ­պի պայ­քա­րու­նակ պա­հան­ջա­տի­րու­թիւն, եւ «օ­րի­նա­պահ  քա­ղա­քա­ցի»  մնա­լու  երկ­չոտ զգու­շա­ւո­րու­թիւ­նը փո­խա­կեր­պո­ւի ի­րա­ւուն­քի տէր լիար­ժէք քա­ղա­քա­ցի ըլ­լա­լու գի­տակ­ցու­թեան, ին­չը ար­մա­տա­խիլ ը­րաւ կեթ­թո­յաբ­նա­կի կոր­ծա­նա­րար հո­գե­բա­նու­թիւ­նը եւ ճամ­բայ հար­թեց, որ գա­ղութ­նե­րը բա­ցո­ւին ար­տա­քին աշ­խար­հին՝ քա­ղա­քա­կան, ա­կա­դե­մա­կան, մտա­ւո­րա­կան ու լրագ­րա­կան շրջա­նակ­նե­րուն հայ դա­տը ծա­նօ­թաց­նե­լու եւ ա­նոնց նե­ցու­կը ա­պա­հո­վե­լու հա­մար մեր հե­տապն­դում­նե­րուն:

2. Հա­կա­դարձ սպա­նու­թիւն­նե­րով թշնա­մու­թեան հա­սած նե­րազ­գա­յին ա­տե­լու­թիւ­նը չքա­ցաւ, հա­կա­ռա­կու­թիւն­նե­րը մեղ­մա­ցան, եւ գոր­ծակ­ցու­թեան ու միաս­նա­կան պայ­քա­րի անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը երկ­րոր­դա­կան գծի ան­ցուց տա­րա­կար­ծու­թիւն­նե­րը:

3. Ե­րի­տա­սար­դա­ցում բե­րաւ եւ կազ­մա­կեր­պա­կան աշ­խու­ժա­ցում: Գա­ղութ­նե­րու մէջ ան­ջա­տա­բար գոր­ծող կազ­մա­կեր­պա­կան տժգոյն միա­ւոր­նե­րը հետըզ­հե­տէ վե­րա­ծո­ւե­ցան հա­մաս­փիւռ­քեան կա­ռոյց­նե­րու, հա­մադ­րո­ւած ճի­գե­րով եւ միաս­նա­բար որ­դեգ­րո­ւած օ­րա­կար­գի հի­մուն­քով՝ ներ­դաշ­նակ եւ փոխլ­րա­ցո­ւած աշ­խա­տան­քի  յայ­տագ­րով ձեռ­նար­կո­ւե­ցաւ բազ­մա­հուն գոր­ծու­նէու­թեան՝ հայ դա­տի եւ այլ ո­լորտ­նե­րու ուղ­ղու­թեամբ:

4. Գործ­նա­կան հե­տապն­դում­նե­րու հու­նով եւ գի­տակ­ցա­կան մա­կար­դա­կի վրայ  միեւ­նոյն նպա­տա­կին շուրջ բո­լորո­ւե­ցաւ սփիւռ­քի տա­րած­քին ցրո­ւած ողջ հա­յու­թիւ­նը եւ քա­ղա­քա­կան, յա­րա­բե­րա­կան ու քա­րոզ­չա­կան թէեւ տկար մի­ջոց­նե­րով,  բայց վիթ­խա­րի ու շա­րու­նա­կա­կան ճի­գե­րով (մերթ նաեւ ու­ժա­կան մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րով) մի­ջազ­գա­յին ճա­նա­չու­մի ար­ժա­նա­ցուց իր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւ­նը:  (Կ­’ար­ժէ տրա­մադ­րե­լի մեր մի­ջոց­նե­րու մա­սին իբ­րեւ օ­րի­նակ մէջ­բե­րել հոս հե­տե­ւեա­լը. 70-ա­մեա­կի ձեռ­նարկ­նե­րուն հա­մար Ա­թէն­քի միա­ցեալ յանձ­նա­խում­բը ծախ­սած էր  հա­զիւ թէ իր 10 հա­զար տո­լա­րի հաս­ցու­ցած պիւտ­ճէն: Ձեռ­նարկ­նե­րու տա­րո­ղու­թեան ու յա­րու­ցած ար­ձա­գան­գին դի­մաց՝ Թուր­քիոյ պաշ­տօ­նա­կան աղ­բիւր­ներ հարց կու տա­յին, թէ Ա­թէն­քի պէս փոքր գա­ղութ մը ինչ­պէ՞ս եւ ուր­կէ՞ կը հայ­թայ­թէ, ի­րենց գնա­հա­տու­մով, 10 մի­լիոն տո­լա­րէն ա­ւե­լի ծախս պա­հան­ջող այդ ձեռ­նարկ­նե­րու  գու­մա­րը...):

Ա­նոնք ինչ­պէ՞ս  կա­րե­նա­յին ըմբռ­նել ու գնա­հա­տել քա­ղա­քա­կա­նա­ցած ու նպա­տակ հե­տապն­դող մար­դոց (հա­յե­րու) կա­մա­ւոր աշ­խա­տան­քի տրա­մադ­րո­ւա­ծու­թեան ու­ժը...:

Հայ դա­տի ճա­կա­տին վրայ կա­տարուած հե­տապն­դում­նե­րը նպաս­տե­ցին, որ աշխու­ժա­նան ազ­գա­յին ու գա­ղու­թա­յին կեան­քի տար­բեր բնա­գա­ւառ­նե­րը եւս:

Պէտք է ը­սել, որ բնա­կան պայ­ման­նե­րու տակ վե­րը նշո­ւած մէկ վի­ճա­կէն դէ­պի միւ­սը ան­ցու­մը պի­տի պա­հան­ջէր եր­կար տա­րի­նե­րու ժա­մա­նա­կաշր­ջան: Ս­փիւռ­քի պա­րա­գա­յին եւ շնոր­հիւ յիս­նա­մեա­կի պոռթ­կու­մին ու յա­ջոր­դող քա­ղա­քա­կան աշ­խա­տանք­նե­րուն՝ այդ հո­լո­վոյ­թը տե­ղի ու­նե­ցաւ մէկ-եր­կու տաս­նա­մեակ­նե­րու մէջ՝ զի­րար ամ­բող­ջաց­նող զու­գա­հեռ ըն­թացք­նե­րով: Պատ­կե­րաց­նենք նաեւ այն ա­հա­ւոր ցնցում­նե­րը, ո­րոնց են­թա­կայ դար­ձան սփիւռ­քա­հա­յու­թեան ա­ւիշ նե­րար­կող Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի հա­յա­հոծ ու կազ­մա­կերպ գա­ղութ­նե­րը  յիս­նա­մեա­կին յա­ջոր­դող տա­րի­նե­րուն, որ­պէս­զի կա­րե­նանք լրիւ կշռել ձեռք բե­րո­ւած յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րուն տա­րո­ղու­թիւ­նը:

Ար­դար է ու­րեմն ան­վա­րան ար­ձա­նագ­րել, որ յիս­նա­մեա­կի ու յա­ջոր­դող սե­րունդ­նե­րը տէ­րը ե­ղան պատ­գա­մին եւ ի­րենց ազ­գա­յին «ճի­տին պարտ­քը» կա­տա­րե­ցին գի­տակ­ցու­թեամբ, ար­ժա­նա­ւո­րու­թեամբ, հպար­տու­թեամբ:

5. Հայ­րե­նի ժո­ղո­վուր­դը իր կար­գին, ան­տե­սե­լով ամ­բող­ջա­տի­րա­կան բիրտ վար­չա­կար­գի մը խստա­գոյն ար­գելք­նե­րը, Ե­րե­ւա­նի հրա­պա­րակ­նե­րը ո­ղո­ղեց պայ­քա­րու­նակ ցոյ­ցե­րով եւ հո­ղա­յին պա­հանջ­քով, ինչ որ Խորհր­դա­յին Միու­թեան մէջ  քա­ղա­քա­կան ա­ռա­ջին ցոյցն էր, որ կը կա­տա­րո­ւէր: Մոս­կո­ւան հար­կադ­րո­ւե­ցաւ հա­շո­ւի առ­նել ժո­ղովր­դա­յին պոռթ­կումն ու ազ­գա­յին զգա­ցում­նե­րը եւ ար­տօ­նեց Ծի­ծեռ­նա­կա­բեր­դի կա­ռու­ցու­մը, որ­մէ ետք ո­րո­շա­պէս հան­դար­տե­ցան կիր­քե­րը եւ Ապ­րիլ 24-ը վե­րա­ծո­ւե­ցաւ ա­րա­րո­ղա­կար­գի. եր­կիւ­ղա­ծու­թեամբ եր­թալ Ծի­ծեռ­նա­կա­բերդ, յի­շել նա­հա­տակ­նե­րը եւ ի յար­գանս ա­նոնց՝ ծա­ղիկ­ներ զե­տե­ղել յու­շա­կո­թո­ղին:

Ար­ձա­նագ­րենք նաեւ, որ հա­կա­ռակ հայ­րե­նի ժո­ղո­վուր­դի ա­ղա­ղա­կած  ՀՈՂԱՅԻՆ  պա­հանջ­քին, սփիւռ­քը հե­տապն­դեց ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման թի­րա­խը: Անց­նող յի­սուն տա­րի­նե­րուն դժո­ւար չե­ղաւ Թուր­քիոյ հա­մար մեր­ժել  «ցե­ղաս­պա­նու­թիւն» եզ­րը, ո­րով­հե­տեւ  այդ բա­ռը կ’ան­հանգս­տաց­նէր զինք, քա­նի որ ան պատ­ճառ էր, որ իր դէմ­քէն չհե­ռա­նայ եա­թա­ղա­նին ստո­ւե­րը, բայց եւ այն­պէս ա­նոր դի­մագ­րա­ւու­մը յա­րա­բե­րա­բար հեշտ ե­ղաւ՝ պար­զա­պէս ու­րա­նա­լով, մեր­ժե­լով եւ վեր­ջերս ալ նոր  «գիւ­տով» մը եւ իբ­րեւ զի­ջում ա­ռա­ջար­կե­լով պատ­մա­բան­նե­րու քննարկ­ման յղել խնդի­րը:

Թուր­քիան գի­տէր նա­խա­պէս, գի­տէ նաեւ հի­մա, որ խու­սա­փում չու­նի. ի վեր­ջոյ  հա­տու­ցու­մի եւ հայ­րե­նազր­կո­ւած հա­յու­թեան հո­ղա­յին պա­հանջ­քի մեծ խնդիր­նե­րուն դի­մաց պի­տի գտնո­ւի ան­պայ­ման:

Հա­րիւ­րա­մեակ.

Մեր պատ­մու­թեան մէջ չկայ նա­խըն­թաց, ուր «հռչա­կա­գիր» մը խմբագ­րուած ըլ­լայ հա­մա­հայ­կա­կան մաս­նակ­ցու­թեամբ եւ ար­ժա­նա­ցած՝ նոյն­պէս հա­մազ­գա­յին ըն­դու­նե­լու­թեան: Կը նշա­նա­կէ, որ ան կը խտաց­նէ ազ­գին իղ­ձե­րը՝ միա­ժա­մա­նակ կազ­մե­լով միաս­նա­կան պայ­քա­րի ու­ղե­ցոյ­ցը, եւ ա­նով է, որ պի­տի ա­ռաջ­նոր­դո­ւի ու գոր­ծէ Հա­րիւ­րա­մեա­կի սե­րուն­դը՝ յա­ռա­ջի­կայ տա­րի­նե­րուն:

Ե­րե­ւոյթ­նե­րը կու տան այն տպա­ւո­րու­թիւ­նը, որ բաղ­դա­տած յիս­նա­մեա­կի սե­րուն­դին՝ 100-ա­մեա­կի սե­րուն­դը, նպաս­տա­ւոր պայ­ման­նե­րու մէջ գոր­ծե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւնն ու­նե­նա­լով, կրնայ ա­ւե­լի հեշտ հաս­նիլ յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րու: Տն­տե­սա­պէս ա­ւե­լի բա­րե­լաւ հա­յու վի­ճակ, կազ­մա­կերպ գա­ղութ­ներ ու հա­մաս­փիւռ­քեան կա­ռոյց­ներ, ար­հես­տա­գի­տա­կան  ա­ռա­ւե­լու­թիւն­ներ, ան­կախ Հա­յաս­տա­նի հան­րա­պե­տու­թիւն   եւ ի լրումն ա­մե­նայ­նի՝ մե­զի նե­ցուկ պե­տա­կան, քա­ղա­քա­կան թէ մտա­ւո­րա­կան մարդ­կանց լայն շրջա­նակ, որ շա­հո­ւած է  անց­նող  յի­սուն տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին: Ու­նինք  նաեւ նշա­նա­կա­լի մեր նո­ւա­ճում­նե­րուն հա­րուստ փոր­ձա­ռու­թիւ­նը եւ այլն:

Այս ա­ռա­ւե­լու­թիւն­նե­րուն կող­քին պէտք չէ մտա­հան ը­նել, որ հա­րիւ­րա­մեա­կի դար­ձա­կէ­տէն ետք հա­տուց­ման թի­րա­խի հե­տապն­դու­մը, հա­մե­մա­տած անց­նող յի­սուն տա­րի­նե­րու մեր դի­մագրա­ւած դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րուն հետ, պի­տի բա­խի ա­ւե­լի մեծ բար­դու­թիւն­նե­րու: «­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն» բա­ռը են­թադ­րել կու տայ, որ կայ  ու­ժի դիր­քով ա­հար­կու դա­հիճ մը եւ տկար զոհ մը, եւ բա­րո­յա­կա­նու­թիւ­նը կը թե­լադ­րէ ըլ­լալ տկար զո­հին հետ ու ա­նոր կող­քին, ինչ որ բա­ցի վար­կա­նի­շէ՝  կ’ա­պա­հո­վէ նաեւ կազ­մա­կեր­պո­ւած գա­ղու­թի մը նե­ցու­կը՝ քա­ղա­քա­կան փա­ռա­սի­րու­թիւն­ներ ու­նե­ցող ար­դա­րա­միտ մար­դոց: Սա­կայն շատ հա­ւա­նա­կան է, որ մե­զի  նե­ցուկ միեւ­նոյն մար­դոց հա­կազ­դե­ցու­թիւ­նը բո­լո­րո­վին տար­բեր ըլ­լայ հա­տուց­ման, մա­նա­ւանդ հո­ղա­յին պա­հանջ­քի մը դի­մաց: Տա­րօ­րի­նակ չէ, որ ներ­կայ աշ­խար­հի ռազ­մա­քա­ղա­քա­կան դրո­ւածքն ու տնտե­սա­կան մրցակ­ցու­թիւն­նե­րը զգու­շա­ւո­րու­թիւն հար­կադ­րեն գի­տա­կից ու պա­տաս­խա­նա­տու մար­դոց: Մենք եւս միեւ­նոյն զգու­շա­ւո­րու­թիւ­նը պար­տա­ւոր ենք ու­նե­նա­լու մեր մօ­տե­ցում­նե­րուն մէջ, որ­պէս­զի  «վախ չպատ­ճա­ռենք» մե­զի բա­րե­կամ  օ­տար շրջա­նակ­նե­րուն: Աչ­քի ա­ռաջ ու­նե­նանք Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի փոքր հո­ղա­շեր­տը, ո­րու հայ­կա­կան պատ­կա­նե­լիու­թիւ­նը պատ­մա­կան ու ի­րա­ւա­կան ի­մաս­տով ան­տա­րա­կու­սե­լի ըլ­լա­լով հան­դերձ,    հա­յու­թեամբ բնա­կո­ւած ըլ­լա­լով մէկ­տեղ եւ մե­զի պար­տադ­րո­ւած պա­տե­րազ­մին մէջ զի­նո­ւո­րա­կան յաղ­թու­թեամբ ա­զա­տագ­րո­ւած ըլ­լա­լովն իսկ, ա­հա քա­ռորդ դա­րէ ի վեր ա­նոր լու­ծու­մը են­թա­կայ է քաշք­շու­քի՝ մի­ջազ­գա­յին դի­ւա­նա­գի­տու­թեան խա­ղե­րու սե­ղա­նին վրայ:

Ն­կա­տի պի­տի ու­նե­նանք նաեւ, որ յատ­կա­պէս ներ­կայ օ­րե­րուն Հա­յաս­տա­նի դրաց­նու­թեան մէջ գտնո­ւող աշ­խար­հագ­րա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նը վե­րածուած է կրօ­նա­մո­լա­կան պա­տե­րազմ­նե­րու եւ ծայ­րա­յե­ղա­կան խմո­րում­նե­րու ա­կա­նա­պա­տո­ւած թա­տե­րա­բե­մի՝ ան­կան­խա­տե­սե­լի ու սպառ­նա­լի հե­տե­ւանք­նե­րով: Պա­տե­րազ­միկ դե­րա­կա­տար­նե­րը (չա­փով մը նաեւ կա­ցու­թիւ­նը) հա­կակշ­ռե­լու բա­նա­լի կեդ­րոն­նե­րէն մէ­կը կը նկա­տո­ւի Թուր­քիան, որ իր այդ հան­գա­ման­քովն ալ կը հա­մա­րո­ւի յու­սա­լի գոր­ծըն­կեր՝ Ա­րեւ­մուտ­քի եւ աշ­խար­հի ռազ­մա­քա­ղա­քա­կան հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թիւ­նը պա­հող ու­ժե­րուն կող­մէ:

Ի­րա­տե­սու­թիւ­նը կը թե­լադ­րէ չգե­րագնա­հա­տել մեր կա­րո­ղա­կա­նու­թիւ­նը եւ չա­փա­ւո­րել հա­րիւ­րա­մեա­կին կա­պուած ակն­կա­լու­թիւն­նե­րը: Վճ­ռա­կան քայ­լե­րով մուտք գոր­ծենք նոր փու­լի մէջ եւ նոր նուա­ճում ար­ձա­նագ­րե­լու հաս­տատ կամ­քով  յա­ռա­ջա­նանք դէ­պի պա­հան­ջա­տի­րու­թիւն՝ միշտ ու ա­մէ­նուր գե­րա­դա­սե­լով մեր սրբու­թիւն սրբո­ցի՝ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան անվտան­գու­թիւ­նը:

Մե­րը ի­րա­ւուն­քի պայ­քար է: Ի­րա­ւուն­քը չի մեռ­նիր այն­քան ա­տեն, որ ի­րա­ւա­տէր ազ­գի սե­րունդ­նե­րը կը պայ­քա­րին ա­ռանց վհա­տե­լու, ա­ռանց յոգ­նե­լու: Յոգ­նող­ներն են, որ կը պար­տո­ւին: Հա­րիւ­րա­մեա­կի դար­ձա­կէ­տը միաս­նա­կան պայ­քա­րի նո­րո­վի  հրա­ւէր է: Պի­տի ըն­դա­ռա­ջենք այդ հրա­ւէ­րին:

Միհ­րան  Քիւր­տօղ­լեան