­Հայ ազ­գա­յին-ի­մաս­տա­սի­րա­կան դպրո­ցի հիմ­նա­դիր­նե­րէն եւ ՀՅԴ գոր­ծիչ եւ ­Գա­րե­գին Նժ­դե­հի սերտ գոր­ծա­կից ­Հայկ Ա­սատ­րեա­նի (1900-1956) «­Հա­յաս­տան - Ա­րիա­կան նա­խա­դիրք Ա­ռա­ջա­ւոր Ա­սիա­յում» ար­ժէ­քա­ւոր աշ­խա­տու­թե­նէն (­Սո­ֆիա, 1942) առ­նո­ւած այս հա­տո­ւա­ծը հա­րա­զա­ տօ­րէն կը ներ­կա­յաց­նէ իս­լա­մու­թեան դի­մա­կին ներ­քեւ իր քա­ղա­քա­կան հա­շիւ­նե­րը ո­րո­ճա­ցող թուր­քը: Ի­րո­ղա­պէս կապ չու­նե­նա­լով իս­լամ վար­դա­պե­տու­թեան հետ, թուր­քե­րը դա­րե­րու ըն­թաց­քին միշտ ալ յա­ջո­ղած են չա­րա­շա­հել Իս­լա­մը: 
Լր­ջօ­րէն չի դրո­ւել այն հար­ցը, թէ թուր­քը բա­րո­յա­կան ի՞նչ ար­ժէք­ներ է տո­ւել իս­լա­մին կամ ի՞նչ ազ­դե­ցու­թիւն ու­նի նրա վրայ եւ որ­պի­սի՞ զգա­ցում­նե­րով է կա­պո­ւած նրան: ­Կեղ­ծե­լում ճար­պիկ՝ հարկ ե­ղած դէպ­քում նա ցու­ցադ­րում է մո­լեկ­րօ­նու­թիւն, բայց ի­րա­պէս ան­հա­ւատ է, զուրկ կրօ­նա­կան էակ դառ­նա­լու ո­րե­ւէ ըն­դու­նա­կու­թիւ­նից: Ու­րիշ­նե­րի կրօ­նա­կան սրբու­թիւն­նե­րը պղծե­լով միայն նա կա­րո­ղա­նում է հա­մա­կո­ւել մո­լե­ռան­դու­թեան մի հո­գե­վի­ճա­կով, որ ստա­նում է մի տե­սակ բա­ցա­սա­կան կրօ­նա­կա­նու­թեան, այ­սինքն՝ կրօ­նապղ­ծու­թեան ձեւ: ­Դա մահ­մե­տա­կան է դառ­նում, որ­պէս­զի օ­գու­տո­ւե­լով իս­լա­մի ու­ժե­րից՝ ոչն­չաց­նէ ա­ւե­լի խոր­քոտ, ա­ւե­լի յա­ւի­տե­նա­կեդ­րոն մի կրօն - քրիս­տո­նէու­թիւ­նը: 

Իբ­րեւ մահ­մե­դա­կան՝ նա ա­ւե­լի քրիս­տո­նեա­նե­րի կրօ­նին, աստ­ծուն, խա­չին, ա­ւե­տա­րա­նին, սրբե­րին է հայ­հո­յում, քան իր իբ­րեւ թէ դա­ւա­նած ալ­լա­հին, մար­գա­րէին ա­ղօ­թում:

Ա­րաբ­ներն ու պար­սիկ­նե­րը իս­լա­մա­կան ճար­տա­րա­պե­տու­թեան, ա­րո­ւես­տի հետ՝ զար­գաց­րել են հո­գե­ւոր ո­րոշ ար­ժէք­ներ, կրօ­նա-բա­րո­յա­կան ըմբռ­նում­ներ, ան­գամ մի տե­սակ բա­րե­պաշ­տու­թիւն: ­Թուր­քը մահ­մե­տա­կա­նու­թիւ­նից օգ­տո­ւել է միայն քա­ղա­քա­կան հա­շիւ­նե­րով, քրիս­տո­նեա­նե­րի ե­կե­ղե­ցի­նե­րը վե­րա­ծել է մզկիթ­նե­րի կամ այդ­պի­սի­ներ շի­նել է տո­ւել նրան­ցից կո­ղոպ­տած դրամ­նե­րով, նրանց կոր­ծա­նո­ւած տա­ճար­նե­րի քա­րե­րով, նրանց վար­պետ­նե­րի ձեռ­քով: 

Նա թու­թա­կի նման կրկնել է մի քա­նի ա­րա­բե­րէն, պարս­կե­րէն խօս­քեր, բա­ցար­ձա­կա­պէս ան­հա­ղորդ է մնա­ցել կրօ­նա­կան ճշմա­րիտ ապ­րու­մի, ո­րով՝ չի ու­նե­ցել մշա­կու­թա­յին կեան­քի ներ­հո­գե­ւոր զար­գա­ցում, իսկ ե­թէ եր­բեմն նպաս­տել է իս­լա­մի տա­րա­ծու­մին՝ ա­պա դա կա­տա­րել է բա­ցա­ռա­պէս սրով:

Այս դէպ­քում էլ դա ա­ւե­լի ու­րիշ կրօն­նե­րի պատ­կա­նող ժո­ղո­վուրդ­ներ է ջար­դել, քան թէ ա­րաբ­նե­րի նա­խըն­թա­ցով, հա­ւա­տա­կից­ներ շա­հել: 
Ա­րաբ­նե­րը զէն­քի ի­րանց յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րը պսա­կում էին կրօ­նա­կան յաղ­թա­նա­կով, այ­սինքն՝ քա­ջու­թիւ­նը ծա­ռա­յեց­նում էին վե­րա­ցա­տիպ մի սկզբուն­քի: ­Թուր­քը զուրկ է նման սկզբունք­նե­րից, ո­րով եւ՝ քա­ջու­թեան իս­կա­կան խան­դից: ­Նա չու­նի հո­գե­կան վե­րա­ցու­մի ըն­դու­նա­կու­թիւն, ոչ էլ կրօ­նա­կան պաշ­տան­քի եւ սրբու­թեան զգա­ցում: ­Նա ա­նա­տակ է կրօ­նա­կան խորք դնել իր մտա­ծու­մի մեջ, ուս­տի եւ՝ ծնունդ տալ բա­րո­յա­գէտ­նե­րի: Այս կէ­տը հաս­տա­տում է, որ ­Նա չու­նի նաեւ զի­նո­ւո­րա­կան ճշմա­րիտ ո­գի, ո­րով­հե­տեւ սա են­թադ­րում է տես­լա­պաշ­տու­թիւն, ա­ռանց ո­րի, ինչ­պէս բա­րո­յա­գէտ­ներ չեն կա­րող դի­մագ­ծո­ւել, այդ­պէս էլ ռազ­մա­վար­ներ, զի­նո­ւո­րա­կան հան­ճար­ներ:
­Թե­լադ­րո­ւած քա­ղա­քա­կան հա­շիւ­նե­րից‘ եւ­րո­պա­ցի ո­րոշ դի­ւա­նա­գէտ­ներ, հո­գով աղ­քատ պատ­մա­գէտ­ներ տուրք են տո­ւել մա­կե­րե­սա­յին դի­տո­ղու­թիւն­նե­րի եւ հա­նել այն եզ­րա­կա­ցու­թիւ­նը, թէ իբ­րեւ մար­տիկ թուրքն «աս­պետ» է, իբ­րեւ մահ­մե­տա­կան՝ «մո­լե­ռանդ»: Ն­րանք չեն ու­զե­ցել հաս­կա­նալ, որ ա­մէն ձի հեծ­նող ձիա­ւոր չէ, ոչ էլ ե­կե­ղե­ցի կամ մզկիթ մտնող ա­մեն մարդ՝ հա­ւա­տա­ցեալ: ­Թուր­քը, յա­ճախ, ար­դիւ­նա­ւոր ճա­կա­տա­մարտ­ներ է մղել, յաղ­թա­նակ­ներ շա­հել, բայց չի ծնել հե­րոս­ներ. նա դա­ւա­նել է իս­լա­մը, բայց նրա մէջ չի դրել կրօ­նա­կան խանդ ու խորք, այլ միայն յե­տա­դի­մու­թեան, մշա­կու­թա­կոր­ծա­նու­մի, կո­ղո­պու­տի, ե­ղեռ­նա­բաղ­ձու­թեան ո­գի:

Օս­մա­նեան պե­տու­թեան կազ­մա­ւոր­ման պատ­մու­թիւնն ինք­նին գա­լիս է հաս­տա­տե­լու, որ թուրքն եր­բեք չի ե­ղել իս­լա­մի հո­գե­ւոր տէ­րը, նրա ճշմա­րիտ դրօ­շա­կի­րը, ոչ էլ քրիս­տո­նեա­նե­րի ուղ­ղա­կի յաղ­թա­կա­նը, այլ ա­ռա­ջի­նի բա­րո­յա­կան թե­րի­նե­րից, վեր­ջին­նե­րի մարդ­կա­յին տկա­րու­թիւն­նե­րից օգ­տո­ւող մի մա­կա­բոյծ: ­Թուր­քե­րը ­Փոքր Ա­սիա­յում ե­րե­ւան ե­կան պատ­մա­կան այն շրջա­նին, երբ փլու­զո­ւել էր իս­լա­մա­կան միջ­նա­դա­րը եւ քայ­քայ­ւում էր քրիս­տո­նէա­կա­նը: Ն­րանց սկզբնա­կան յա­ջո­ղու­թիւ­նը հե­տե­ւանք չէր ի­րանց ներ­քին ոյ­ժե­րի զար­գաց­ման, այլ յոյն ցե­ղի վա­տա­սեր­ման: ­Ցե­ղա­յին ա­մեն վա­տա­սե­րում քա­ղա­քա­կան կամ­քի ան­դա­մա­լուծ­ման հետ՝ բե­րում է ազ­գա­յին յո­ռե­տե­սու­թիւն: Այս յո­ռե­տե­սու­թիւ­նը, ա­հա, միա­ցած յոյն իշ­խան­նե­րի ու­նայ­նամ­տու­թեան եւ կղե­րա­կան դա­սի ա­մէն չափ կորց­րած ա­գա­հու­թեան՝ խախ­տել էին բիւ­զան­դա­կան կայս­րու­թեան թէ քրիս­տո­նէա­կան կրօ­նի հիմ­քե­րը: ­Հար­կե­րի ծանր բե­ռի տակ ճնշո­ւած ժո­ղո­վուր­դը զրկուել էր ոչ միայն դի­մադ­րա­կան ո­գուց, այ­լեւ փրկու­թեան հնա­րա­ւոր ել­քը տես­նում էր հայ­րե­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րի խոր­տակ­ման եւ հա­ւա­տա­փո­խու­թեան մեջ: 

Վար­պետ մարդ­կա­յին տկա­րու­թիւն­նե­րը չա­րա­շա­հե­լու գոր­ծում՝ թուր­քերն օգ­տո­ւե­ցին նախ յոյն, ա­պա եւ սլաւ գիւ­ղա­ցի­նե­րի հո­գե­կան ան­կու­մից: ­Կու­տա­կո­ւած ա­տե­լիու­թիւ­նը եւ հա­ւա­տու­րա­ցու­թեան հո­գե­վի­ճա­կը սրանց դարձ­րե­ցին կա­տա­ղի, վրէժխն­դիր մար­տիկ­ներ, ո­րոնց քա­ջու­թեան թէ կազ­մա­կեր­պա­կան ըն­դու­նա­կու­թեան շնոր­հիւ՝ թուրք ան­տա­ղանդ ժո­ղովր­դի դրօ­շի տակ ստեղ­ծո­ւեց զի­նո­ւո­րա­կան հուժ­կու մի պե­տու­թիւն:
Իս­լա­մա­կան աշ­խար­հը՝ յան­ձին Ա­րա­բիա­յի թէ ­Պարս­կաս­տա­նի՝ բա­ցար­ձա­կա­պէս ան­մասն մնաց այս շար­ժու­մին, ո­րով՝ սկզբից իսկ օս­մա­նեան նո­ւա­ճում­նե­րը չու­նե­ցան կրօ­նա­կան շար­ժա­ռիթ կամ դրոշմ: Ընդ­հա­կա­ռակն՝ ­Պալ­քան­նե­րում շա­հած յաղ­թա­նակ­նե­րից մի դար ետք, օս­մա­նա­ցիք նոյն քրիս­տո­նէա­ծին ի­րանց զօ­րա­կան­նե­րով եւ բա­նակ­նե­րով յար­ձա­կո­ւե­ցին Ա­րա­բիա­յի եւ ­Պարս­կաս­տա­նի վրայ: Ոչ թէ կրօ­նա­կան, այլ քա­ղա­քա­կան հմայ­քի նկա­տում­նե­րով նրանք խլե­ցին խա­լի­ֆու­թիւ­նը. Իր բնոյ­թով դա այն­պի­սի մի քայլ էր, ինչ­պի­սին ե­ղել էր Կ. ­Պոլ­սի Ս. ­Սո­ֆիա­յի տա­ճա­րի վե­րա­ծու­մը՝ մզկի­թի, ո­րով խորհր­դան­շա­կան մա­հա­հա­րո­ւած էր տրո­ւել քրիս­տո­նէու­թեան: Այժմ, խա­լի­ֆու­թեան թրքա­ցու­մով, բա­րո­յա­կան թէ ի­մա­ցա­կան սնան­կու­թեան էր դա­տա­պարտ­ւում եւ իս­լա­մը: Ա­րաբ­ներն եր­բեք չհաշ­տո­ւե­ցին այդ նո­ւաս­տա­ցու­մին. նրանք շատ բան կորց­րե­ցին ի­րանց պատ­մա­կան ար­ժէք­նե­րից թէ ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան կա­րո­ղու­թիւ­նից, բայց հո­գե­պէս չնո­ւա­ճո­ւե­ցին: ­Քա­ղա­քա­կա­նա­պէս էլ նրանք մնա­ցին տե­ւա­կան անհ­նա­զանդ­ներ, ապս­տամբ­ներ:
­Բայց ա­ւե­լի՝ մեծ, գրե­թէ, ճա­կա­տագ­րա­կան ե­ղաւ շիի­թա­կան ­Պարս­կաս­տա­նի ընդ­դի­մու­թիւ­նը: Որ­պէս ­Թու­րա­նի հին թշնա­մին՝ ա­րիա­կան Ի­րա­նը թուր­քե­րի դէմ մղեց եր­կա­րա­տեւ, ա­րիւ­նա­հեղ պա­տե­րազմ­ներ եւ ա­նուղ­ղա­կիօ­րէն հան­դի­սա­ցաւ մէ­կը գլխա­ւոր այն գօր­ծոն­նե­րից, ո­րոնք փրկե­ցին Եւ­րո­պա­յի մշա­կոյ­թը կոր­ծա­նու­մից:

­Պատ­մա­կան ամ­բողջ ան­ցեա­լում ­Թուր­քիան եր­բեք չկա­րո­ղա­ցաւ ստեղ­ծել կամ վա­րել հա­միս­լա­մա­կան ինչ որ շար­ժում: Այդ բո­լո­րով հան­դերձ՝ նա յա­ջո­ղեց եր­կար ժա­մա­նակ չա­րա­շա­հել իս­լա­մի ա­նու­նը: 

ՀԱՅԿ ԱՍԱՏՐԵԱՆ «­Հո­րի­զոն»