Մէկ ա­միս ա­ռաջ, Յու­նո­ւա­րի 27-ին նշո­ւեց Աուշ­վի­ցի ա­զա­տագր­ման 70 տա­րին: Ե­թէ ա­զա­տագ­րում­բա­ռը ըն­դու­նենք իր ի­րա­կան, խո­րը ի­մաս­տով, տօ­նա­կան մի­ջո­ցա­ռում է, տօ­ նա­կան տրա­մադ­րու­թիւն:  Ա­զա­տագ­րո­ւել են մի­լիո­նա­ւոր մար­դիկ գա­լիք տան­ջա­հար մա­հից: Սա­կայն քա­նի որ ա­զա­տագ­րու­մից ա­ռաջ այդ տե­ղում յա­տուկ ծրագ­րո­ւած մի­ջոց­նե­րով մօտ եր­կու մի­լիոն, տար­բեր ազ­գե­րից, մարդ­կա­յին կեանք է ան­մարդ­կայ­նօ­րէն ոչն­չա­ցո­ւել, բնա­կա­նա­բար ինք­նըս­տին­քեան մի­ջո­ցառ­ման կենտ­րո­նա­ցու­մը ա­ւե­լի կա­տա­րո­ւած ոճ­րա­գոր­ծու­թեան, քան ա­զա­տագր­ման տօ­նա­կա­տա­րու­թեան վրայ էր:

Կա­տա­րո­ւած սպան­դի մի­ջոց­ներն ու կի­րա­ռում­նե­րը ի­րենց տա­րո­ղու­թեամբ այն­քան ազ­դե­ցիկ են, որ տօ­նա­կա­տա­րու­թեան մէջ ան­գամ իշ­խող են, ու­շադ­րու­թիւնն ու տրա­մադ­րու­թիւ­նը ա­ւե­լի ի­րենց վրայ կենտ­րո­նաց­նող:  Յի­շա­տակ­ման ամ­բողջ ի­մաստն էլ ար­դէն այդ է: Փր­կո­ւած­նե­րին ու­շադ­րու­թեան կենտ­րո­նում պա­հե­լով` եր­բեք մո­ռա­ցու­թեան չմատ­նել զո­հո­ւած­նե­րին եւ գոր­ծո­ւած ո­ճի­րը:

Աուշ­վից, տե­ղա­նունն ինք­նին մահուան, խոշ­տան­գում­նե­րի խորհր­դան­շան է, եր­կու մի­լիոն  մարդ­կա­յին կեանք կուլ տո­ւած որջ:

Հե­տե­ւա­բար, ա­հա­ւոր տխուր, մարդ­կա­յին պատ­կե­րա­ցու­մից վեր խոշ­տան­գում­նե­րով, վայ­րա­գու­թեամբ լե­ցո­ւած յի­շո­ղու­թիւն­ներ պար­փա­կող մի տեղ է սա, ո­րը դեռ պահ­պան­ւում,ու­շադ­րու­թեամբ խնամ­ւում եւ ցու­ցադր­ւում է մարդ­կու­թեա­նը` ա­հա­զան­գե­լու նմա­նը չըն­դօ­րի­նա­կե­լու, չկրկնե­լու հա­մար:

Մի տե­ղա­նուն, ո­րը մարդ­կա­յին պատ­մու­թեան մէջ յա­ւէտ ար­ձա­նագ­րո­ւեց իբ­րեւ սպան­դա­նոց, իբ­րեւ  մի­լիո­նա­ւոր մարդ­կա­յին կեանք ոչն­չաց­րած հնոց:

Ան­կա­րե­լի է լի­նել այն­տեղ, ա­կա­նա­տես լի­նել մարդ­կա­յին սպանդն ան­գամ հա­շո­ւար­կի, շա­հի ու հե­տա­զօ­տու­թեան վե­րա­ցած այդ նող­կա­լի վայ­րում ու չսոս­կալ, չսահմռ­կել, չքա­րա­նալ պա­տա­հա­ծի ահ­ռե­լի տա­րո­ղու­թեան առ­ջեւ:

Ար­դէն 70 տա­րի­ներ այս­տեղ գա­լիս են ոչ միայն վե­րապ­րող­նե­րի սե­րունդ­նե­րը, այլ` երկ­րագն­դի բո­լոր կող­մե­րից, ոչ միայն ա­կա­նա­տես լի­նե­լու, ծա­նօ­թա­նա­լու 70 տա­րի ա­ռաջ պա­տա­հած սար­սա­փե­լի ե­ղե­լու­թեա­նը, այլ` խո­նար­հո­ւե­լու զո­հո­ւած­նե­րի յի­շա­տա­կի առ­ջեւ, յետ մա­հու նրանց յա­ւեր­ժաց­նե­լու:

Տա­րի­ներ ա­ռաջ ես էլ եմ ե­ղել այն­տեղ, ա­հա­ւոր պա­հեր ապ­րել այդ շի­նու­թեան տար­բեր սե­նեակ­նե­րում եւ դրա ճա­նա­պար­հին:  Ես կրկնա­կի եմ զգա­ցել եր­կու մի­լիոն զո­հե­րի` հրեայ, լեհ, գնչու, ռուս տան­ջա­հար, կա­զա­խեղդ ե­ղած­նե­րի ող­բեր­գու­թիւ­նը, չէ՞ որ այն կրկնու­թիւնն է մեր ժո­ղովր­դի մի­լիո­նա­ւոր­նե­րի կրած տան­ջան­քին:  Բայց ար­դեօ՞ք դա կրկնու­թիւնն է: Ո՛չ, դա հե­տե­ւու­թիւնն է: Ե­թէ չլի­նէր մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը, չէին լի­նի նաեւ աուշ­վից­նե­րը, աշ­խար­հի տար­բեր երկր­նե­րի մեծ ու փոքր ջար­դե­րը:

Ես հե­ռա­ցել եմ ահ­ռե­լի ցա­սու­մով լեցո­ւած նոյն գեր­մա­նա­ցի­նե­րի հան­դէպ, ո­րոնք անվր­դով ծրագ­րողն ու մաս­նա­կի­ցը ե­ղան նաեւ մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան եւ ան­պարտ մնա­լով` կրկնե­ցին այն ար­դէն ի­րենց ձեռ­քով, ոչ թէ Ա­րե­ւել­քում, այլ` Եւ­րո­պա­յի սրտում:

Տա­րի­ներ յե­տոյ ես կանգ­նել եմ Տէր Զօ­րի ա­նա­պա­տում, իմ ժո­ղովր­դի ա­մե­նա­ծանր աք­սո­րա­կէ­տում, փնտռել եմ մա­սունք­ներ  ժո­ղովր­դիս ա­նա­սե­լի տան­ջանք­նե­րը կուլ տո­ւած այդ հո­ղում: Իմ աչ­քե­րի առ­ջեւ կեն­դա­նա­ցել է ա­նուժ, ան­կա­րող, հա­զիւ քարշ ե­կող, կի­սա­մերկ, ցնցո­տի­նե­րով ծած­կո­ւած մեր որ­բե­րի, մեր մայ­րե­րի ա­նօգ­նա­կան նե­տո­ւած մի­լիո­նա­ւոր­նե­րի  կա­րա­ւան­նե­րը: Կեն­դա­նա­ցել է ա­ւազ­նե­րի մէջ մին­չեւ կո­կոր­դը թա­ղո­ւած, իր մա­հո­ւան սպա­սող պա­տա­նու դէմ­քը, նրա աչ­քե­րը: Լ­սել եմ մեծ մօրս եւ իր վեց տա­րե­կան որ­դու ա­ղիո­ղորմ  կան­չը եւ հա­մա­տա­րած այդ զար­հու­րե­լի տե­սա­րան­նե­րի ճնշու­մից իմ առ­ջեւ յան­կարծ տե­սել եմ մեր ող­բեր­գու­թիւ­նը կուլ տո­ւած, ար­դէն մար­սած  գիւ­ղա­քա­ղաք դար­ձած մի վայր, ո­րը դեռ կրում է մեզ հա­մար յա­ւէտ մա­հա­բեր այդ նոյն ա­նու­նը` Տէր Զօր:

Կանգ­նել եմ նաեւ Մար­կա­տէի հա­յա­կեր սե­ւա­հող բլուր­նե­րի մէջ եւ իմ ժո­ղովրդի ոս­կոր­նե­րի մնա­ցորդ­նե­րը հա­ւա­քել: Ծն­րա­դիր նստել եմ Շետ­տա­տէի ար­դէն մա­շո­ւած քա­րան­ձաւ­նե­րի առ­ջեւ եւ իմ էու­թեան խոր­քից դուրս ե­կող բո­ղո­քի ա­լի­քը խեղ­դե­լով` փոր­ձել եմ գտնել կան­գուն մնա­ցած մի տեղ, իմ ժո­ղովր­դի սպան­դը վկա­յող, ա­պա­ցու­ցող մի հետք, որ ցու­ցադ­րենք աշ­խար­հի հա­յեաց­քին ի տես, որ մարդ­կու­թեան ող­նա­հա­րը  ցնցո­ւի կա­տա­րո­ւած ա­ռա­ջին ցե­ղաս­պա­նու­թեան ահ­ռե­լիու­թեամբ, որ երկ­րագըն­դի բո­լոր կող­մե­րից գան ու խո­նար­հո­ւեն մեր ան­մեղ զո­հե­րի մա­սունք­նե­րի առ­ջեւ, ի­րենց այ­ցե­լու­թեամբ յա­ւեր­ժաց­նեն նրանց նո­ւի­րա­կան յի­շա­տա­կը: Չէ՞ որ իմ ժո­ղովր­դի մի­լիո­նա­ւոր ան­մեղ զո­հերն էլ ար­ժա­նի են դրան:

Ես ա­սել եմ եւ կրկնե­լու եմ. աշ­խարհն ան­տե­ղեակ է, որ Շետ­տա­տէի եւ դրա պէս տաս­նեակ խոր­շեր հա­յա­շատ մեր ձո­րե­րի ու քա­րան­ձաւ­նե­րի մէջ  Աուշ­վի­ցի նա­խա­տի­պերն են: Իմ ժո­ղովր­դին ոչն­չաց­նող թշնա­մին` թուր­քը, ժա­մա­նակ, խելք եւ դրամ չու­նէր կա­զա­վա­ռա­րան­ներ ստեղ­ծե­լու, մա­զեր, ե­ղունգ­ներ քա­շե­լու տար­բեր տե­սա­կի ու չա­փի գոր­ծիք­ներ հնա­րե­լու: Նա իր նախ­նա­կան վայ­րագ տա­րեր­քով էր հա­յու­թեա­նը ոչն­չաց­նում` կաց­նով, բա­հե­րով, մուր­ճե­րով, շի­կա­ցած եր­կաթ­նե­րով, սրե­րով, լուց­կով, լա­ւա­գոյն դէպ­քում հրա­ցան­նե­րով, յա­գուրդ տա­լով իր ա­րեան ծա­րա­ւին: Տե­ղա­հա­նո­ւած հա­յու­թեան` ե­րե­խայ, կին, ծեր, չա­փա­հաս, ան­չա­փա­հաս, հրա­ցան­նե­րի կո­թե­րով հրում էր քա­րայր­նե­րի մէջ, ո­րի բա­ցո­ւած­քը փակ­ւում էր չոր խո­տե­րով ու հրդե­հում այն: Պատ­կե­րաց­րէք, թէ ի՜նչ զար­հու­րե­լի, տան­ջա­լից մահ պի­տի ապ­րած լի­նէին այդ նեղ անց­քում ի­րար վրայ թա­փո­ւած մեր զո­հե­րը: Ա­յո՛, Շետ­տա­տէն ա­ւե­լի զար­հու­րե­լի Աուշ­վից է ե­ղել իմ ժո­ղովր­դի հա­մար:

Աուշ­վից այ­ցե­լող­նե­րը այդ մա­հա­կուլ վա­ռա­րան­նե­րի առ­ջեւ կե­ցած` սառս­րում են, ե­րե­ւա­կա­յու­թեամբ ան­գամ քա­րա­նում ու ան­կա­րո­ղու­թիւ­նից հա­զա­րա­պատկւում է այ­ցե­լու­նե­րի ցա­ւակ­ցու­մը զո­հե­րի հան­դէպ: Ի­րենց մէջ դրոշ­մո­ւած անջն­ջե­լի սոս­կու­մով նրանք հե­ռա­նում են` ընդ­միշտ վե­րապ­րե­լու այդ պա­հը, ընդ­միշտ վառ պա­հե­լու  զո­հե­րի յի­շա­տա­կը:

Իմ ժո­ղովր­դի էլ ա­ւե­լի վայ­րագ ձե­ւով ոչն­չա­ցո­ւած մի­լիո­նա­ւոր­նե­րը զրկո­ւած են մարդ­կու­թեան ա­մե­նա­պարզ ցա­ւակ­ցու­թիւ­նից, նրանց կրած տան­ջանք­նե­րի յի­շա­տա­կը վառ պա­հե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նից: Մեր թշնա­մին ա­ւե­լի «խե­լա­ցի» էր, քան` ի­րեն հե­տե­ւող գեր­մա­նա­ցի հե­տե­ւորդ­նե­րը: Նա գի­տէր, որ բնու­թիւ­նը ջնջե­լու, ան­հե­տաց­նե­լու էր իր ո­ճիր­նե­րի հետ­քե­րը, հե­տե­ւա­բար սպան­նած­նե­րին ան­գամ չէր թա­ղում:

Մենք ոչ միայն չու­նենք Աուշ­վի­ցի վա­ռա­րան­ներ`  աշ­խար­հին ի տես ցու­ցադ­րե­լու, այ­ցե­լու­նե­րին զար­հու­րեց­նե­լու մեր դէմ գոր­ծո­ւած ոճ­րի ձե­ւե­րով, այլ չու­նենք նոյ­նիսկ մեր այ­րո­ւած-ոչն­չա­ցո­ւած­նե­րից, հա­զա­րա­ւոր մղոն­ներ ձգո­ւող նրանց քայ­լած ճա­նա­պարհ­նե­րից, ան­ցած ձո­րե­րից ու կիր­ճե­րից մեզ հա­սած մա­սունք­ներ, թէ­կուզ` մա­զի մի փունջ, հա­գուս­տի մի կտոր, որ ցու­ցադ­րենք, որ խո­նարհուենք դրանց առ­ջեւ:

Աուշ­վի­ցի թան­գա­րա­նը լե­ցուն է զոհուած­նե­րի ճամպ­րուկ­նե­րի, ակ­նոց­նե­րի, պա­յու­սակ­նե­րի, կօ­շիկ­նե­րի, մա­զե­րի հա­ւա­քա­ծո­յով: Դէ­պի վա­ռա­րան ա­ռաջ­նոր­դո­ւող­նե­րը վե­րար­կու­նե­րով ու կօ­շիկ­նե­րով են ե­ղել: Իսկ իմ ժո­ղո­վուր­դը ցնցո­տի­նե­րի վե­րա­ծած հա­գուստ­նե­րով ու մերկ, ծակծ­կո­ւած, ա­րիւն­լո­ւայ ոտ­քե­րով է ան­ցել տա­րագ­րու­թեան ու­ղին: Իմ ժո­ղովր­դին ոչն­չաց­նող­նե­րը սպան­դից ա­ռաջ կո­ղոպ­տել են նոյ­նիսկ նրանց ցնցո­տի­նե­րը, մեր­կաց­րել, նրանց տան­ջա­հար մար­մին­նե­րը գա­զան­նե­րի կեր դարձ­րել: Ի՜նչ ակ­նոց­նե­րի հա­ւա­քա­ծո­յի մա­սին կա­րող էր խօսք լի­նել, երբ նրանց աչ­քերն են փո­րել ու շնե­րին կեր դարձրել: Երբ մեր որ­բե­րին ճի­պոտ­նե­րի հա­րո­ւած­նե­րի տակ ստի­պել են կանգ­նել ու ան­թարթ ա­րե­ւին նա­յել տա­լով` վերջ­նա­կա­նա­պէս կու­րաց­րել: Ինչ, ինչ պահ­պա­նո­ւած յի­շա­տա­կի մա­սին կա­րող ենք մտա­ծել: Դեռ շնոր­հա­կալ ենք բնու­թիւ­նից, որ պահ­պա­նել է միայն ոս­կոր­նե­րի եւ գան­կե­րի մի անն­շան հա­ւա­քա­ծու ցիր ու ցան, այն էլ` մեր մի­ջոց­նե­րով հա­ւա­քած, տար­բեր ե­կե­ղե­ցի­նե­րի, մա­տուռ­նե­րի եւ թան­գա­րան­նե­րի ցու­ցա­փեղ­կե­րում հա­զիւ հանգ­չող: Հա­մե­մա­տա­բար մեծ հա­ւա­քա­ծոն հէնց սպան­դի ա­մե­նա­թէժ տե­ղում` Տէր Զօ­րում, նոյն տե­ղի մեր ե­կե­ղեց­ւոյ մա­տու­ռում պա­հո­ւած, վեր­ջերս ոչն­չա­ցո­ւեց նոյն ցե­ղաս­պա­նի ձեռ­քով: Ցե­ղաս­պա­նու­թեամբ  ոչն­չա­ցո­ւած մեր ժո­ղովր­դի ոս­կոր­ներն ան­գամ մին­չեւ այ­սօր էլ կրկնա­կի ոչն­չաց­ւում են, ռում­բե­րի տա­րա­փով փո­շիա­նում, կոր­չում են, մինչ­դեռ Աուշ­վի­ցի զո­հե­րը աշ­խար­հի ու­շադ­րու­թեան եւ փայ­փա­յան­քին են ար­ժա­նա­նում:

Աու­շի­վի­ցի ա­զա­տագր­ման տօ­նա­կա­տա­րու­թիւ­նը զո­հե­րի շա­ռա­ւիղ­նե­րը դարձ­րել են տխրու­թեամբ ու ա­նա­սե­լի ցա­ւով լե­ցուն  յի­շա­տակ­ման օր:

Իսկ մենք մեր ան­հա­մե­մա­տե­լի զար­հու­րե­լի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան այս հսկայ տա­րե­լի­ցը փոր­ձում ենք տխրու­թեան չվե­րա­ծել, այլ` դարձ­նել մեր վե­րած­նու­թեան օ­րը: Ա­մէ­նու­րեք այս նոյն տրա­մադ­րու­թիւնն է իշ­խում մեր շրջա­պա­տում, մեր­ժում են նոյ­նիսկ Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը ներ­կա­յաց­նող գոր­ծեր հրամց­նել ժո­ղովր­դին:  Հա­մա­տա­րած հո­գե­հան­գիստ­նե­րից զատ, ու­զում են միայն հե­րո­սա­կան, ժո­ղովր­դի տրա­մադ­րու­թիւ­նը բարձ­րաց­նող գոր­ծեր լսել:

Նոյ­նիսկ 100-րդ տա­րե­լի­ցի խորհըր­դան­շա­նը  դարձ­րել ենք գու­նեղ ծաղ­կի մի թեր­թիկ, կար­ծես բնու­թեան ա­ղէ­տի տա­րե­լից ենք նշում:

Բայց չէ՞ որ մենք դեռ պա­հանջ ու­նենք մեզ ոչն­չաց­նո­ղից, մեր գրքե­րում պահուած քար­տէս­ներ ու­նենք ա­րեան կէ­տե­րով լե­ցո­ւած:  Ին­չո՞ւ չու­զե­ցինք ա­րեան կէ­տե­րի այդ քար­տէ­սը, ո­րը ոչ միայն մեր մի­լիո­նա­ւոր զո­հե­րի ա­րիւնն է ներ­կա­յաց­նում, այլ` մեր խլո­ւած հո­ղա­տա­րածք­ներն ու տե­ղա­հա­նո­ւած հա­յու­թեան բզկտո­ւած քայ­լե­րի ա­րիւ­նո­տո­ւած ճա­նա­պար­հը,  դարձ­նել կրծքան­շան, խորհր­դան­շան, ծա­ծա­նո­ւող դրօշ, որ աշ­խար­հը տես­նի, ծա­նօ­թա­նայ ե­ղե­լու­թեա­նը:  Որ աշ­խար­հին մեր պատ­գա­մը լի­նի`այդ զար­հու­րե­լի քար­տէ­սը  եր­բեք չկրկնո­ւի ո­րե­ւէ ժո­ղովըր­դի պատ­մու­թեան մէջ:

Ե­թէ մենք ու­զում ենք շա­րու­նա­կել մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւ­նը, ու­րեմն պէտք էր սե­րունդ­նե­րի աչ­քե­րում, հայ թէ օ­տար, դրոշ­մէինք այդ զար­հու­րան­քի քար­տէ­սը, յի­շեց­նե­լու մեր տե­ղա­հա­նո­ւած ժո­ղովր­դի չա­րա­չար սպան­դով ան­ցած ե՛ւ ա­րեան ճամ­բան, ե՛ւ մեր դա­րա­ւոր երկ­րի` Ա­րեւմտա­հա­յաս­տա­նի խլո­ւած տա­րածք­նե­րը: Շեշ­տե­լու մեր կե­ցո­ւած­քը եւ ա­րիւ­նով ներ­կո­ւած քար­տէս­նե­րի եւ յափշ­տա­կո­ւած տա­րածք­նե­րի մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թեան մա­սին:

Ըն­դա­մէ­նը 70 տա­րի է ան­ցել Աուշ­վի­ցի ա­զա­տագ­րու­մից, եւ այդ տա­րի­նե­րին գեր­մա­նա­ցի մար­դաս­պան­նե­րը աշ­խար­հի օգ­նու­թեամբ, աշ­խար­հի աչ­քի առ­ջեւ դա­տա­պար­տո­ւե­ցին մա­հո­ւան: Աշ­խար­հը օգ­նեց, որ հրեայ զո­հե­րի շա­ռա­ւիղ­նե­րը եր­կիր ու­նե­նան: Իսկ Գեր­մա­նիան մին­չեւ օրս փոխ­հա­տու­ցում է իր գոր­ծած ո­ճի­րի հա­մար:

Այս օ­րե­րին յար­գե­լով Աուշ­վի­ցի զո­հե­րի յի­շա­տա­կը` ու­զում ենք աշ­խար­հին յի­շեց­նել, որ ա­մե­նաա­ռա­ջին եւ ա­մե­նաա­հար­կու, դեռ չդա­տա­պար­տո­ւած Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100-րդ տա­րե­լիցն է մօ­տե­նում, ուր հա­յու­թիւ­նը ա­մե­նա­վայ­րագ սպան­դով կորց­րեց ոչ միայն  մի­լիո­նա­ւոր ժո­ղո­վուրդ, այլ` դա­րա­ւոր հսկա­յա­կան հո­ղա­տա­րածք, մի ամ­բողջ ժո­ղովր­դի ապ­րած կեանք ու պատ­մու­թիւն, մի ամ­բողջ հո­գե­ւոր սնունդ, դի­մա­գիծ ու հա­զա­րա­ւոր տա­րի­ներ ձե­ւա­ւո­րո­ւած ա­ւան­դոյթ, ան­հա­շո­ւե­լի թո­ւով ու­նե­ցուածք­ներ, մեր գա­լիք սե­րունդ­նե­րի ամ­բողջ ան­ցեալն ու ա­պա­գան:

Յի­շեց­նել, որ ցե­ղաս­պա­նը` թուր­քը, դեռ դա­տա­պար­տո­ւած չէ, դեռ ժխտում է իր գոր­ծած ո­ճի­րը, փոր­ձում է խու­սա­փել պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նից, ետ չյանձ­նել մեզ­նից խլած մեր տա­րածք­նե­րը, մեզ­նից իւ­րաց­րած ու­նե­ցո­ւածք­նե­րը եւ նրանց շա­հա­գոր­ծու­մից ի­րենց ստա­ցած­նե­րը:

Մեր ցե­ղաս­պա­նու­թեան շրջա­նում դեռ մենք այ­սօ­րո­ւայ պէս հա­սու չէինք մեր դէմ կա­տա­րո­ւող դա­ւադ­րու­թեան:  Հա­սու չէինք հզօր­նե­րի խա­ղե­րին եւ որ­պէս անգ­լուխ ու ա­նօգ­նա­կան ժո­ղո­վուրդ եր­կար տա­րի­ներ լռե­ցինք ու ձգձգե­ցինք մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւ­նը` յոյ­սերս դրած աշ­խար­հի ար­դա­րա­միտ պաշտ­պա­նու­թեան:

Այ­սօր ոչ միայն հա­սու ենք այդ ա­մէ­նին, ա­կա­նա­տես ենք նաեւ աշ­խար­հում կա­տա­րո­ւող նոր վայ­րագ սպա­նու­թիւն­նե­րին եւ աշ­խար­հի ցու­ցա­բե­րած ան­տար­բե­րու­թեան:

Ան­ցած 100 տա­րի­նե­րի մեր ա­նա­սե­լի դժո­ւար ու փո­թոր­կոտ ճա­նա­պար­հին մենք եր­բեք չվա­րա­նե­ցինք ու չմո­ռա­ցանք մեր դէմ կա­տա­րո­ւած եւ դեռ իր լու­ծու­մին սպա­սող Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հա­տուց­մա­նը հաս­նե­լու հա­մար: Կա­րո­ղա­ցանք մեր ու­ղին գտնել, ան­կա­խա­ցած եր­կիր ստեղ­ծել, մեր ժո­ղովր­դի ի­րա­ւունք­ներն ու ճա­կա­տա­գի­րը մեր կա­ռա­վա­րու­թեան յանձ­նել :

Ա­մե­նա­կա­րե­ւո­րը` Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նից մա­զա­պուրծ փրկո­ւած­նե­րի, որ­բե­րի շա­ռա­ւիղ­նե­րի մի հո­յա­կապ սե­րունդ օ­տար երկնք­նե­րի տակ ա­պաս­տան գտած հա­սակ ա­ռաւ, ով­քեր ա­կա­նա­տես ու ա­կան­ջա­լուր ե­ղան ի­րենց ծնող­նե­րի ապ­րած ող­բեր­գու­թիւն­նե­րին  ու եր­դո­ւե­ցին ի­րա­գոր­ծել նրանց պատ­գա­մը`պա­հան­ջա­տէր լի­նել վայ­րա­գօ­րէն ի­րեն­ցից խլո­ւած  կեան­քե­րի, ի­րենց ի­րա­ւունք­նե­րի, ի­րեն­ցից խլո­ւած  տա­րած­քա­յին եւ ու­նե­ցո­ւածք­նե­րի կո­րուստ­նե­րի եւ գա­լիք սե­րունդ­նե­րի ի­րա­ւունք­նե­րի հա­մար: 

Այս 100-րդ տա­րե­լի­ցը պար­տա­ւոր ենք դարձ­նե­լու, ոչ թէ սոսկ յի­շա­տա­կի, այլ մի­լիո­նա­ւոր մեր զո­հե­րի մեզ կտա­կած պատ­գա­մի վե­րա­նո­րոգ­ման, այն հե­տապն­դե­լու եւ այն ի­րա­կա­նաց­նե­լու նոր ծրագ­րի սկիզբ: Չ­վա­խե­նանք տխրե­լուց ու լա­ցից, չխոր­շենք կրկին ու կրկին կո­տո­րա­ծի պատ­կեր­ներ տես­նե­լուց: Դ­րանց մշտա­կան ներ­կա­յու­թիւնն է մարդ­կանց զգաստ պա­հում:

Այս խորհր­դան­շա­կան օ­րը դարձ­նենք մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թեան ոչ միայն շա­րու­նա­կու­թիւն, այլ մի նոր փուլ` ա­ռանց զի­ջու­մի եւ ա­ռանց վա­րա­նու­մի հե­տապն­դե­լու:  Դաս առ­նենք մեր սխալ­նե­րից, օգ­տո­ւենք մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը հաս­տա­տող փաս­տագ­րա­կան թղթած­րար­նե­րի, լու­սան­կար­նե­րի հսկա­յա­կան հա­ւա­քա­ծո­յից, մեր թշնա­մու եւ տար­բեր երկր­նե­րի պե­տա­կան, զի­նո­ւո­րա­կան, դի­ւա­նա­գի­տա­կան ար­խիւ­նե­րում պա­հո­ւած: Դ­րանք վկա­յա­կո­չե­լով, ցու­ցադ­րե­լով` նախ պատ­մա­կան մի սխալ ճշդենք, որ թուրքն է ա­ռա­ջին ան­գամ ցե­ղաս­պա­նու­թիւն ի­րա­գոր­ծել եւ գեր­մա­նա­ցին տես­նե­լով, որ նա չդա­տա­պար­տուեց աշ­խար­հի կող­մից, ինքն էլ հա­մար­ձա­կո­ւեց Աուշ­վի­ցի­ներ, Մայ­տա­նե­քեր, Տա­խաո­ներ ստեղ­ծել:  Եւ երկ­րորդ` այդ փաս­տարկ-ծրար­նե­րով ցե­ղաս­պա­նին աշ­խար­հի դա­տին ներ­կա­յաց­նենք, հա­տու­ցում պա­հան­ջենք:

Որ­պէս մէկ միաս­նա­կան հայ ժո­ղո­վուրդ` սկիզբ դնենք մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թեան նոր փու­լին:

Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը մե­նաշ­նորհ չէ, եւ ե­թէ մենք դեռ խօ­սում ենք այդ մա­սին, դեռ դա­տա­պար­տում ենք ու պա­հանջ ու­նենք ցե­ղաս­պա­նից, այդ նշա­նա­կում է, որ դա անջն­ջե­լի ցաւ է, ա­նան­ցա­նե­լի ո­ճիր, ո­րի հետ­քե­րը դա­ջո­ւած մնում են սե­րունդ­նե­րի բջիջ­նե­րի մէջ, ո­րոնք հա­զար տա­րի յե­տոյ էլ ար­ձա­գան­գե­լու են աշ­խար­հում գոր­ծո­ւող իւ­րա­քան­չիւր սպան­դին, իւ­րա­քան­չիւր ան­գամ ազ­դա­րա­րե­լով` աշ­խար­հի մար­դիկ դա­տա­պար­տէք Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը, ու պա­հան­ջա­տէր ե­ղէք Ցե­ղաս­պա­նից, որ երկ­րա­գուն­դը մարդ­կա­յին կե­ցու­թեան ա­պա­հով ա­պաս­տան դառ­նայ:

ԴՈԿՏ. ՄԱՐԻ ՌՈԶ ԱԲՈՒՍԷՖԵԱՆ
Սան Ֆ­րան­սիս­քօ
25 Փետ­րո­ւար,  2015թ.