­Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան 24 տա­րի­նե­րը մեր սերն­դի հա­մար ան­ցան ակն­թար­թի նման: Ար­ցա­խեան ա­զա­տագ­րա­կան պա­տե­րազմ, յաղ­թա­նա­կած ան­կա­խու­թիւն, ՀՀ եւ ԼՂՀ պե­տա­կա­նա­շի­նու­թեան  դժո­ւար տաս­նա­մեակ­

ներ, ներ­քին եւ ար­տա­քին ա­մե­նա­բարդ եւ յա­ճախ ող­բեր­գա­կան յան­գու­ցա­լու­ծում­ներ: Այս փո­թոր­կուն ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում միա­խառն­ւում են փոքր ձեռք­բե­րում­ներն ու փայ­լուն նո­ւա­ճում­նե­րը, ըն­թա­ցիկ եւ ան­ցո­ղիկ ձա­խո­ղում­ներն ու դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րը եր­բեմն թւում են ան­դառ­նա­լի կո­րուստ­ներ, իսկ ռազ­մա­վա­րա­կան ձեռք­բե­րում­նե­րը, պե­տու­թեան զար­գաց­ման, դէ­պի ա­պա­գայ ուղ­ղո­ւած շատ քայ­լեր եր­բեմն անն­կատ են մնում:

Վս­տա­հա­բար, տաս­նա­մեակ­ներ անց պատ­մու­թիւնն ա­մէն ինչ իր տե­ղը կը դնի, կը գնա­հա­տի ի­րա­կան նո­ւա­ճում­նե­րը, կ­’ամ­փո­փի 1980-ա­կան­նե­րից մին­չեւ 2020-30-ա­կան թո­ւա­կան­նե­րին  գոր­ծած սերն­դի ներդ­րու­մը մեր հա­զա­րա­մեայ պատ­մու­թեան մէջ: Հա­ւա­տանք, որ այդ ամ­փո­փու­մը լի­նե­լու է հայ ժո­ղովր­դի յաղ­թա­նա­կի ամ­րագըր­մամբ: Մենք ուղ­ղա­կի պար­տա­ւոր ենք փո­խել մեր պատ­մու­թեան ըն­թաց­քը եւ մեզ յա­ջոր­դող սե­րունդ­նե­րին թող­նել ա­ւե­լի լաւ ի­րա­վի­ճակ, քան ստա­ցել ենք մեր հայ­րե­րից: Հա­յաս­տա­նի ինք­նիշ­խան եւ ինք­նա­բաւ հան­րա­պե­տու­թիւն, յաղ­թա­նա­կած եւ մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման հա­սած ԼՂՀ, հա­յաբ­նակ եւ ան­կաշ­կանդ զար­գա­ցող Ջա­ւախք, Մեծ ե­րա­զի եւ գործ­նա­կան հայ­րե­նա­շի­նու­թեան տե­սիլ­քի շուրջ հա­մախմ­բը­ւած Ս­փիւռ­քի եւ հայ­րե­նի­քի հա­յու­թիւն, շա­րու­նա­կա­կան պայ­քա­րի, հա­տուց­ման եւ կո­րուստ­նե­րի վե­րա­կանգն­ման հա­մար գոր­ծե­լու պատ­րաստ ժո­ղո­վուրդ­…ա­հա այն ի­րա­կան ար­դիւնք­նե­րը, որ մենք կա­րող ենք ժա­ռան­գել մեզ փո­խա­րի­նող­նե­րին: Բ­նա­կա­նա­բար, այս տես­լա­կա­նի ճա­նա­պար­հին ու­նե­ցել ենք եւ ու­նենք ձա­խո­ղում­ներ, նա­հանջ­ներ: Ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան կա­ռու­ցու­մը դժո­ւար խնդիր է: Նախ հար­կա­ւոր է ան­կա­խու­թեան, հա­մազ­գա­յին շա­հի գե­րա­դա­սու­թեան, ներ­հայ­կա­կան ար­դա­րու­թեան հաս­տատ­ման անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը հասցը­նել իւ­րա­քան­չիւ­րիս գի­տակ­ցու­թեա­նը, ար­մա­տա­պէս փո­խե­լով մեր աշ­խար­հըն­կալ­ման եւ կեն­սա­գոր­ծու­նէու­թեան շատ կարծ­րա­տի­պեր:

Այս եր­կար ճա­նա­պար­հին, հարկ է ըստ ար­ժան­ւոյն գնա­հա­տել հա­յոց վեր­ջին տաս­նա­մեակ­նե­րի պատ­մու­թեան մի շարք ու­ղեն­շա­նա­յին ձեռք­բե­րում­նե­րը: Նո­ւա­ճում­ներ, ո­րոնք ու­նեն հիմ­նա­րար նշա­նա­կու­թիւն դէ­պի ա­պա­գայ մեր ժո­ղովր­դի եր­թի հա­մար: 

Ա­ռա­ջին. Մեր պե­տա­կա­նու­թիւ­նը ձե­ւա­ւո­րո­ւեց ինք­նավս­տահ եւ սե­փա­կան ու­ժին հա­ւա­տա­ցող ժո­ղովր­դի հա­մազ­գա­յին պայ­քա­րով եւ ա­զա­տագ­րա­կան պա­տե­րազ­մով: Յաղ­թա­նա­կած ազ­գը ըն­դու­նեց ան­կա­խու­թեան հռչա­կա­գիր, ո­րում յստակ կեր­պով ամ­րագ­րեց կամ­քը ոչ միայն կա­ռու­ցե­լու պե­տա­կա­նու­թիւն, այլ կեր­տե­լու աշ­խար­հաս­փիւռ հա­յու­թեան ե­րա­զի եր­կի­րը: ՀՀ-ն, ինչ­պէս 20-րդ դա­րի սկզբին ա­ռա­ջին հան­րա­պե­տու­թիւ­նը, տէր էր կանգ­նում հայ ժո­ղովր­դի ազ­գա­յին ամ­բող­ջա­կան նպա­տակ­նե­րի ի­րա­կա­նաց­մա­նը:

Երկ­րորդ. Այս ու­ղին շա­ղա­խող յա­ջորդ մեծ ձեռք­բե­րու­մը ԼՂՀ հռչա­կումն ու կա­յա­ցումն էր: Ար­ցա­խը դար­ձաւ հա­յոց յաղ­թա­նա­կի խորհր­դա­նի­շը: Հա­րի­ւա­մեակ­ներ անց մենք ա­զա­տագ­րե­ցինք մեր հայ­րե­նի­քի հպարտ մի հա­տո­ւած եւ դա ար­մա­տա­պէս փո­խեց ջար­դո­ւած եւ գաղ­թա­կան ժո­ղովր­դի հո­գե­վի­ճա­կը մեր մէջ:

Եր­րորդ. Հա­մա­հայ­կա­կան միա­ւո­րիչ միւս հզօր գոր­ծօ­նը ՀՀ Ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան օ­րա­կարգ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման հա­մար մղո­ւող պայ­քա­րի նե­րա­ռումն էր: Ս­փիւռ­քա­հա­յու­թեան՝ Հայ դա­տի հե­տապնդ­ման տաս­նա­մեակ­նե­րի անձ­նա­զոհ պայ­քա­րը նոր ո­րակ եւ ի­մաստ էր ստա­նում այս քայ­լով:­Հայ­րե­նիք-Ս­փիւռք միաս­նու­թեան հա­մար խիստ կա­րե­ւոր եւ սկզբուն­քա­յին ո­րո­շու­մը հսկա­յա­կան ջան­քեր եւ կամք պա­հան­ջեց հայ քա­ղա­քա­կան մշա­կոյ­թից:

Եւ ըն­դա­մէ­նը մի քա­նի օր ա­ռաջ, 2015թ. Ապ­րի­լի 24-ի նա­խա­շե­մին, տե­ղի ու­նե­ցաւ մեր կար­ծի­քով վե­րը թո­ւար­կած հիմ­նա­րար ձեռք­բե­րում­ներն ինչ - որ  ի­մաս­տով հան­րա­գու­մա­րի բե­րող ի­րա­դար­ձու­թիւն՝ ըն­դու­նո­ւեց Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100-րդ տա­րե­լի­ցի հա­մա­հայ­կա­կան հռչա­կա­գի­րը; Այն իր բո­վան­դա­կու­թեամբ, ըն­դուն­ման ձե­ւով եւ սկզբունք­նե­րով կո­չո­ւած է պատ­մա­կան  նշա­նա­կու­թիւն ու­նե­նալ հայ ժո­ղովր­դի հա­մար:

­Հա­մընդգր­կուն եւ հա­ւա­սա­րակըշ­ռո­ւած նման փաս­տաթղ­թի ըն­դու­նումն ու­նի նե­րազ­գա­յին ու ար­տա­քին քա­ղա­քա­կան մեծ ազ­դե­ցու­թիւն եւ եւս մէկ վկա­յու­թիւնն է կա­յա­ցած հա­մա­հայ­կա­կան միաս­նա­կա­նու­թեան: Պէտք է ի­հար­կէ ար­ժա­նին մա­տու­ցել ՀՀ նա­խա­գա­հին, ազ­գա­յին եւ պե­տա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րի, կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րին ներ­կայ քա­ղա­քա­կան խիստ բարդ ի­րա­վի­ճա­կում դրսո­ւո­րած ազ­գա­յին կամ­քի հա­մար: Ե­թէ փոր­ձենք գնա­հա­տել Հռ­չա­կագ­րի բո­վան­դա­կու­թիւնն ա­պա այն կա­րե­լի է ար­ժե­ւո­րել մի քա­նի հար­թու­թիւն­նե­րում.

ա. աշ­խա­րըն­կալ­ման ա­ռու­մով

­Հայ ժո­ղո­վուր­դը հան­դէս է գա­լիս իբ­րեւ պե­տա­կա­նու­թիւ­նը վերս­տեղ­ծած, յաղ­թող ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ըն­տա­նի­քում, եր­կու աշ­խար­հա­մար­տե­րում  յա­նուն քա­ղա­քակր­թու­թեան մե­ծա­գոյն զո­հեր տո­ւած եւ այ­նու­հան­դերձ սե­փա­կան գո­յու­թիւ­նը զէն­քով պաշտ­պա­նած միա­ւոր: Պայ­քա­րը շա­րու­նա­կե­լու նրա վճռա­կա­նու­թիւ­նը յե­նո­ւած է մի­ջազ­գա­յին ի­րա­ւուն­քի եւ հա­մայն մարդ­կու­թեան դէմ կա­տա­րո­ւած յան­ցա­գոր­ծու­թեան պատ­ժի ան­ժա­ման­ցե­լիու­թեան հաս­տատ­ման վրայ: 

բ. Քա­ղա­քա­կան նպա­տակ­նե­րի ա­ռու­մով 

Հռ­չա­կա­գի­րը յստակ կեր­պով նե­ր­կա­յաց­նում է Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման հա­մար մղո­ւող պայ­քա­րի ան­քակ­տե­լի միաս­նու­թիւ­նը Պա­հան­ջա­տի­րու­թեան հետ: Հայ­րե­նազր­կումն իբ­րեւ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մե­ծա­գոյն հե­տե­ւան­քի ներ­կա­յա­ցումն ու հա­տուց­ման հա­մա­պար­փակ թղթած­րա­րի ձե­ւա­ւոր­ման գոր­ծըն­թա­ցի ազ­դա­րա­րումն ինք­նին կա­րե­ւո­րա­գոյն ու­ղի են մատ­նան­շում: ­Խիստ յատ­կան­շա­կան է, որ շեշ­տադ­րու­մը կա­տար­ւում է մի­ջազ­գա­յին կա­ռոյց­նե­րում, ժո­ղո­վուրդ­նե­րի եւ պե­տու­թիւն­նե­րի ա­ռաջ պատ­մա­կան ար­դա­րու­թիւ­նը վե­րա­կագ­նե­լու ի­րա­ւուն­քի հար­ցի ար­ծարծ­ման վրայ: Սեւ­րի պայ­մա­նագ­րի եւ Վ.­Վիլ­սո­նի ան­ժա­ման­ցե­լի ի­րա­ւա­րար վճռի յի­շա­տա­կումն, ու­նի մեծ քա­ղա­քա­կան նշա­նա­կու­թիւն: Այդ­պի­սով ՀՀ-ն ս­տա­նում է ա­նանց կի­րա­ռե­լի արժք ու­նե­ցող ի­րա­ւա­կան լուծ­ման հե­տապնդ­ման հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը: 

գ. Ներ­հայ­կա­կան միաս­նա­կա­նու­թեան ա­ռու­մով

Հռ­չա­կագ­րում՝ հայ ժո­ղովր­դի վե­րածնն­դի,  ազ­գա­յին-հո­գե­ւոր կեան­քի վե­րըն­ձիւղ­ման, հայ­կա­կան Ս­փիւռ­քի գո­յաց­ման, հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան եւ պայ­քա­րով պե­տա­կա­նու­թիւ­նը՝ վերս­տեղ­ծե­լու, Սար­դա­րա­պա­տի եւ  Ար­ցա­խեան ա­զա­տա­մար­տի յի­շա­տա­կում­նե­րը կոչ են հա­մայն հա­յու­թեան հպար­տու­թեամբ եւ վստա­հու­թեամբ նա­յե­լու ա­պա­գա­յին: Սա սե­փա­կան ու­ժե­րին ա­պա­ւի­նե­լու եւ միաս­նա­կա­նու­թիւնն իբ­րեւ զար­գաց­ման կռո­ւան դի­տե­լու սկզբուն­քի հռչա­կումն է ըստ էու­թեան:

Հռ­չա­կա­գիրն ա­ւարտ­ւում է մեր ժո­ղովր­դի առ­ջեւ ծա­ռա­ցած հիմ­նա­կան նպա­տակ­նե­րի թո­ւարկ­մամբ, ուր առ­կայ են եւ ըն­թա­ցիկ ռազ­մա­վա­րա­կան նշա­նա­կու­թեան խնդիր­նե­րը եւ մեր հա­մազ­գա­յին տես­լա­կա­նին քայլ առ քայլ հաս­նե­լու վճռա­կա­նու­թիւ­նը:

Ամ­փո­փե­լով ա­սո­ւա­ծը թե­րեւս կրկին հարկ է վե­րա­դառ­նալ այն յօ­դո­ւա­ծի սկզբում ար­տա­յայ­տո­ւած մտքին.  Ան­կախ, Ա­զատ եւ Միա­ցեալ Հայ­րե­նի­քի կեր­տու­մը դժո­ւա­րին եւ եր­կա­րա­տեւ գոր­ծըն­թաց է, այն պա­հան­ջում է ի­րա­րա­յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րի հե­տե­ւո­ղա­կան եւ ստեղ­ծա­րար աշ­խա­տանք: Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100- րդ տա­րե­լի­ցը դի­մա­ւո­րում ենք յաղ­թա­նա­կած պե­տա­կա­նու­թեամբ, միաս­նա­կա­նու­թեան եւ հա­մախմբ­ման հռչա­կագ­րով: Կը կա­րո­ղա­նա՞նք  ի­րա­կա­նաց­նել հա­մա­տեղ ըն­դու­նո­ւած Հռ­չա­կագ­րի դրոյթ­նե­րը, կը կա­ռու­ցե՞նք ար­դար, ա­զատ հա­սա­րա­կու­թիւն ու­նե­ցող եւ օ­րըս­տօ­րէ հզօ­րա­ցող պե­տու­թիւն՝ մե­զա­նից է կա­խո­ւած, մեր խո­հե­մու­թիւ­նից եւ վճռա­կա­նու­թիւ­նից:

Լե­ւոն Մկրտ­չեան «Դ­րօ­շակ»