Հայ կաթոլիկ եկեղեցի
Հայաբնակ այլ վայրերու նման, 1860-ականներու վերջերը կաթոլիկութիւնը մուտք կը գործէ Հաճըն, եւ կարճ ժամանակի մը ընթացքին, բաւական թիւով հայ լուսաւորչական ընտանիքներ կաթոլիկ դաւանանքը կ‘ընդունին:
Սկզբնական շրջանին անոնք իրենց հաւաքները կ‘ունենան Ղուլլէպճեաններու բնակարանին մէջ, ապա կը փոխադրուին բերդի կողմերը, ուր կը կառուցեն եկեղեցի մը, որ սակայն1884-ի Հաճնոյ Մեծ Հրդեհի պահուն հրոյ ճարակ կը դառնայ:
1892-ի ատենները հայ կաթոլիկ համայնքին եւ անձամբ Թէրզեան Գերապայծառի ջանքերով երկու հսկայ շէնքեր կը կառուցուին, ճարտարապետն է հաճընցի Թորոս վարպետ Պապահէքեան: Այս շէնքերէն իւրաքանչիւրը կը բաղկանայ երեք յարկէ: Ասոնցմէ մին կը ծառայէ միանգամայն Հայրապետանոցի եւ տղայոց վարժարանի, իսկ միւսը կը գործածուի իբրեւ Մայրապետանոց եւ Անարատ Յղութեան Քոյրերու աղջկանց գիշերօթիկ վարժարան:
1900-ականներու սկիզբը նոյն շրջափակին մէջ կը կառուցուի քարաշէն խոշոր եկեղեցի մը, միաժամանակ թէ’ վերահաս հրդեհներէ պաշտպանուելու եւ թէ աւելի մեծ թիւով ժողովուրդ պատսպարելու նպատակով:
Հայ աւետարանական եկեղեցիներ
Հաճնոյ շրջանակին մէջ Աւետարանականութիւնը մուտք կը գործէ 1860-ականներուն սկիզբը, ամերիկացի միսիոնար Ճեքսըն Քոֆֆինկի միջոցաւ: Վերջինս իր տիկնոջ՝ Ժոզեֆին Քոֆֆինկի հետ միասին Հաճըն հաստատուելով կը սկսին Աւետարանական գաղափարներ, Ս. Գիրք քարոզել ժողովուրդին մէջ: Շուտով Այնթապէն Հաճըն կու գան նաեւ Աւետարանական այլ գործիչներ եւս, Աւետարանական շարժում մը յառաջ բերելու նպատակով: Եւ արդէն 1867-ին կը կազմուի առաջին եկեղեցին, փոքրաթիւ անդամներով, որոնք իրենց պաշտամունքները կը կատարեն Նազարէթ Տարտաղանեանին տան մէջ: Քաղաքին մէջ Աւետարանականներուն թիւը հետզհետէ աւելնալով, Վերի Թաղին մէջ կըկառուցուի Հայ Աւետ. Առաջին եկեղեցին:
1878ի ատենները այս եկեղեցին ալ նեղ գալով քովը գտնուող քանի մը տուները կը գնուին աւելի ընդարձակ եկեղեցիի մը շինութեան համար: 1879ի գարունը, յատկապէս եկեղեցիի շինութեան գործին օժանդակելու համար Մարաշէն Հաճըն կու գան Տօքթ. Թոմաս Քրիսթի եւ կինը՝ Քարմըլայթ: Սակայն, նախ յարմար կը դատուի Պատ. Սարգիս Տէվիրեանի ձեռնադրութիւնը կատարել, որ տեղի կ'ունենայ 15 Սեպտեմբեր 1879ին: Եկեղեցիի նեղութեան պատճառով ձեռնադրութիւնը բացօթեայ կը կատարուի: Ասկէ յետոյ է, որ աւելի ընդարձակ եկեղեցի մը կառուցելու նպատակով ժողովուրդին կը դիմեն նուիրատուութեան համար: Ժողովուրդը սրտաբուխ նուէրներով կը մասնակցի նուիրահաւաքին եւ 1880-ին կը ձեռնարկեն շինութեան գործին, որ կ‘աւարտի 1882-ին:
Նորակառոյց շէնքին վարի յարկը կը ծառայէ համայնքին երկսեռ մանուկներուն իբրեւ դպրոց, իսկ վերի յարկը իբրեւ եկեղեցի: Հարկ է յիշել, որ Հաճնոյ Հայ Աւետ. Եկեղեցին իր հիմնադրութենէն ի վեր ինքնաբաւ վիճակ մը ունի, եկեղեցիի բոլոր ծախսերը, ներառեալ հովիւին ամսաթոշակը, կը հոգացուի համայնքին միջոցներով, առանց արտաքին օժանդակութեան, որ բացառիկ երեւոյթ մըն էր այդ ատեն: 1903-ի տուեալներով այս եկեղեցին ունի 1000-է աւելի ժողովուրդ:
Հաճնոյ հարաւային կողմը եւս Աւետարանական հետեւորդներու թուական աճը, ինչպէս նաեւ Առաջին եկեղեցիի հեռաւորութիւնը նկատի առնելով, 1889-ին Բերդի վարի կողմը ընդարձակ հող մը գնելով կը կառուցեն Հայ Աւետ. Երկրորդ Եկեղեցին: Երկյարկանի այս շէնքը նոյնպէս կը ծառայէ թաղին հոգեւոր եւ կրթական կարիքներուն: Առաջին յարկը կը գործածուի երկսեռ մանուկներու իբր մանկապարտէզ եւ նախակրթարան, իսկ վերի յարկը իբրեւ ժողովարան:
Երկու եկեղեցիներն ալ ունին իրենց նախակրթարանները՝ ընդհանուր 630 աշակերտութեամբ, Երիտասարդաց եւ Կանանց առանձին ընկերակցութիւնները:
Հայ Աւետարանական համայնքը Ա. Պատերազմէն առաջ կը հաշուէր մօտ 300 տուն:
Հայ Աւետ. Առաջին Եկեղեցւոյ հովիւները եղած են՝ Վեր. Փանոս Գարակէօզեան եւ իր օգնականը Աւագ Խոճա Շիրէճեան, Վեր. Սարգիս Տէվիրեան, Վեր. Սարգիս Թօրեան, Վեր. Տիգրան Րէճէպեան, Վեր. Կարապետ Յարութիւնեան, Վեր. Յարութիւն Խաչատուրեան: Իսկ Երկրորդ Եկեղեցիի հովիներն են՝ Պատ. Աւագ Շիրէճեան, Պատ. Ստեփան Յովհաննէսեան, Պատ. Գրիգոր Գըրգեաշարեան, Պատ. Տիգրան Գալայճեան եւ Վեր. Լեւոն Սողովմէեան: (Գ. մաս)
Հեղինակ՝Վարդի Քէշիշեան,
www.houshamadyan.org