Սուրիոյ Քարիւղի Խողովակաշարերու Պատերազմը
Ոչ ոք գիտէ, թէ յետասատեան Դամասկոս ինչպէս Անգարայի, Պաղտատի, Իրաքի քրտաբնակ շրջանները եւ Թեհրանի հետ իր յարաբերութիւնները պիտի վերադասաւորէ, սակայն Սուրիա պիտի շարունակէ խողովակաշարերու խաղին մասնակից դառնալ։
Փեփէ Էսքոպար «Ժազիրա»-ի անգլերէն կայքէջին վրայ զետեղուած իր յօդուածին մէջ կը գրէ, որ «Դամասկոսի հրաբուխ»-ին եւ «Հալէպի ճակատամարտ»-ին խորքը համաշխարհային ուժանիւթի հարցով ընթացող ճատրակի խաղն է։ Քաղաքացիական պատերազմի ողբերգութենէն եւ տխրութենէն անդին՝ Սուրիոյ հարցը նաեւ խողովակաշարերու շուրջ պայքար մըն է։
Աւելի քան մէկ տարի առաջ Իրանի, Իրաքի եւ Սուրիոյ միջեւ գոյացաւ 10 միլիառ տոլարի համաձայնութիւն մը՝ մինչեւ 2016 կառուցելու համար բնական կազի խողովակաշար մը, որ Իրանի հսկայական հարաւային Փարս հանքավայրէն կ'երկարի Իրաք, Սուրիա եւ Լիբանան։ Արտածման թիրախ շուկան՝ Եւրոպան է։
Անցնող 12 ամիսներու ընթացքին, մինչ Սուրիոյ մէջ քաղաքացիական պատերազմ կ'ընթանար, խողովակաշարերու մասին խօսք չկար։ Եւրոպական Միութեան մեծագոյն վախը ռուսական «Կազփրոմ»-ի պատանդը ըլլալն է։ Իրան-Իրաք-Սուրիա կազի խողովակաշարը Եւրոպայի ուժանիւթի մատակարարումը Ռուսիայէն հեռու եւ տարատեսակ դարձնելու համար կենսական պիտի ըլլայ։
Հարցը շատ աւելի բարդ է։ Թուրքիա «Կազփրոմ»-ի երկրորդ մեծագոյն յաճախորդն է։ Թրքական ուժանիւթի ամբողջ անվըտանգութիւնը կախեալ է Ռուսիոյ եւ Իրանի կազէն։ Թուրքիա կ'երազէ նոր Չինաստան մը ըլլալ եւ Անատոլուն կը պատկերացնէ իբրեւ ռուսական, կեդրոնասիական, իրաքեան եւ իրանեան քարիւղի եւ կազի դէպի Եւրոպա ուղղուող խողովակաշարերու խաչմերուկը։
Փորձեցէք այս խաղին մէջ Անգարան շրջանցել, եւ դուք վտանգուած պիտի ըլլաք։ Մինչեւ երէկ Անգարա Դամասկոսը կը խրատէր արագ կերպով բարեփոխուելու։ Թուրքիա Սուրիոյ մէջ քաոս տեսնել չուզեց։ Այժմ Թուրքիա Սուրիոյ մէջ քաոսը կը հրահրէ։ Քննարկենք հաւանական պատճառներէն մէկը։
Սուրիա քարիւղի արտադրութեան տեսակէտէ մեծ երկիր մը չէ։ Անոր պահեստները կը նուազին։ Սակայն մինչեւ քաղաքացիական պատերազմին ծագումը, Դամասկոս քարիւղի վաճառքէն կþապահովէր տարեկան 4 միլիառ տոլարի եկամուտ մը, որ պետութեան պիւտճէին մէկ երրորդն է։ Սակայն Սուրիան իբրեւ ուժանիւթի խաչմերուկ աւելի կարեւոր է, ճիշդ Թուրքիոյ նման, սակայն՝ աւելի փոքր չափով։ Գլխաւոր հարցը այն է, որ իր ուժանիւթի ռազմավարութիւնը իրականացնելու համար Թուրքիա Սուրիոյ կարիքը ունի։
Սուրիոյ ուժանիւթի ռազմավարութեան կեդրոնական առանցքը «Չորս ծովեր քաղաքականութիւն»-ն է, որ 2011-ին ըմբոստութեան սկիզբէն 2 ամիս առաջ Պաշշար Ասատի կողմէ որդեգրուած էր։ Անիկա ուժանիւթի ցանց մըն է, որ Միջերկրական, Կասպից, Սեւ ծովերն ու Արաբական ծոցը իրարու կը կապէ։
Դամասկոս եւ Անգարա շուտով իրարու հետ աշխատելու սկսան՝ իրարու կապելով իրենց կազի ցանցերը եւ զանոնք կապելով արաբական կազի խողովակաշարին, եւ ինչ որ աւելի կարեւոր է, այդ խողովակաշարը Հալէպէն Քիլիս երկարելով։ Այդ մէկը կրնայ հետագային «Նապուքօ»-ին միանալ, եթէ այդ ծրագիրը ի վերջոյ գործէ (դժուար իրականանալի բան մը)։
2010-ի վերջաւորութեան Սուրիա Պաղտատի հետ ստորագրեց կազի խողովակաշար մը եւ քարիւղի երկու խողովակաշարեր կառուցելու փոխադարձ հասկացողութիւն մը։ Թիրախ եղող շուկան դարձեալ Եւրոպան էր։
Հետագային իրարանցում ստեղծուեցաւ։ Սակայն նոյնիսկ ըմբոստութեան ընթացքին 10 միլիառ տոլար արժողութեամբ Իրան-Իրաք-Սուրիա խողովակաշարի համաձայնութիւնը գոյացաւ։ Եթէ ծրագիրը իր աւարտին հասնի, «Նապուքօ»-էն առնուազն 30 առ հարիւր աւելի կազ պիտի փոխադրէ։ Հարցն այն է, որ յաճախ Իսլամական կազի խողովակաշար կոչուող այդ խողովակաշարը կը շրջանցէ Թուրքիան։
Տակաւին յստակ չէ, թէ այդ խողովակաշարը Թուրքիոյ եւ ՆԱԹՕ-ի համար պատերազմի պատճառ պիտի դառնա՞յ. սակայն պէտք չէ մոռնալ, որ Քլինթընի վարչակազմի օրերէն ի վեր հարաւարեւմտեան Ասիոյ մէջ Ուաշինկթընի ռազմավարութիւնը ամէն ձեւով Իրանը շրջանցելն ու մեկուսացնելն է։
Վտանգաւոր Կապեր
Դամասկոս կը կիրարկէ շատ բարդ երկթեւ ռազմավարութիւն մը՝ Թուրիքոյ (եւ Իրաքի քրտաբնակ շրջաններ) հետ կապուելով, սակայն նոյն ատեն Թուրքիան կը շրջանցէ եւ Իրանը կը ներառէ։
Մինչ Սուրիա քաղաքացիական պատերազմի մէջ ներքաշուած է, որեւէ միջազգային ներդրող այդ խողովակաշարերու կառուցման համար ներդրում կատարելու մասին պիտի չմտածէ։ Սական յետասատեան դիպաշարի մը մէջ ամէն բան կարելի է։ Ամէն ինչ կախեալ պիտի ըլլայ Դամասկոսի եւ Անգարայի, ինչպէս նաեւ Դամասկոսի եւ Պաղտատի միջեւ ապագայ յարաբերութիւններէն։
Քարիւղն ու կազը անխուսափելի կերպով Իրաքէն պիտի գան (առաւել՝ Իրանէն յաւելեալ կազ), սակայն Սուրիոյ խողովակաշարերու ծրագիրին վերջին կայարանը Թուրքիան, Լիբանանը կամ ինքնին Սուրիան կրնայ ըլլալ՝ այդպիսով Արեւելեան Միջերկրականի ճամբով քարիւղն ու կազը ուղղակի դէպի Եւրոպա արտածելով։
Սուրիա-Իրաք յարաբերութիւնները երկու անջատ եւ իրարմէ շատ տարբեր հասցէներ ունին՝ Պաղտատը եւ Իրաքի քրտաբնակ շրջանները։
Ալեւիական լեռները կը վերահսկեն դէպի արեւելեան Միջերկրականի Պանիաս, Լաթաքիա եւ Թարթուս նաւահանգիստներ երկարող սուրիական խողովակաշարերու ճամբաներուն։ Կիպրոսի եւ Իսրայէլի վերջին ձեռքբերումներէն ետք, տակաւին շատ կազ կայ յայտնաբերուելիք։ Եթէ Ասատի վարչակարգը տապալի, սակայն դէպի այդ լեռները ռազմավարական նահանջ մը կատարէ՝ խողովակաշարերուն խափանարարութեան ենթարկուելու վտանգը կը բազմապատկուի։