Պոլսոյ «Ակօս» թերթի հայկական բաժնի խմբագիր Բագրատ Էսդուգեանի հարցազրոյցը religions.am-ին

Բ. մաս

Մօտենում է Ցեղասպանութեան 100ամեակը: Այս առիթով ի՞նչ է մտածում հայ համայնքը:

Նկատի ունենալով մեր աւանդական չէզոքութիւնն ու զուսպ կենալու վարժուածութիւնը, Ցեղասպանութեան խնդրով կամ 100ամեակի համար հայ համայնքը այնքան պահանջատէր չէ, որքան որ են երկրի ոչ հայ տարրերը: 100ամեակը նշելու համար ազդեցիկ ժողովներ են հրաւիրւում, իսկ հանրային կազմակերպութիւններ կան, որոնք Ցեղասպանութեան եւ արդարութեան հարցեր են առաջ քաշում:

Ի՞նչ կազմակերպութիւններ են դրանք. միջազգայի՞ն, թէ…

Դրանք, թուրքական են, կամ աւելի ճիշդ կը լինի ասել՝ տեղական:

Բայց ինչպէ՞ս կարող են թուրքական կազմակերպութիւնները պայքարել հայոց հարցի համար: Հայի գիտակցութիւնում թուրքի մասին արմատացած ընկալումը հակասում է նրան, ինչ ասում էք:

Հայաստանի մէջ Թուրքիայի մասին սխալ ընկալում կայ, եւ Թուրքիայի համայնապատկերը տարբեր է: Թուրքիայի մէջ 34 եւ աւելի լեզուներ են օգտագործւում՝ լազերէն, հայերէն, աբխազերէն, չերքեզերէն եւ այլն: Դա նշանակում է, որ մենք միատարր Թուրքիայի մասին չենք խօսում: Թուրքիան Թուրքերին չի պատկանում՝ հակառակ ընդհանուր ընկալման, Թուրքիայի մէջ էթնիկական առումով թուրքը բաւական սակաւաթիւ տարր է:

Ստացւում է, որ հայ համայնքը ոչինչ չի՞ անում այդ ուղղութեամբ:

Հայ համայնքը մտածում է ճիշդ պետութեան նման, որ այս բաները թող անփորձանք անցնեն գնան. ինչ Ցեղասպանութիւն, ինչ բան: Որովհետեւ փորձով գիտեն, որ այդ գլխացաւանքը ի վերջոյ իր գլխին է պայթելու: Սա է համայնքի կեցուածքը: Բայց կան մարդիկ, որ այդպէս չեն մտածում ու պահանջատիրական կեցուածք ունեն, սակայն այդ մարդիկ փոքրամասնութիւն են կազմում:

Եւ որն է այդ պահանջատիրութեան էութիւնը:

Պետութիւնը պէտք է պաշտօնապէս ճանաչի Ցեղասպանութիւնը եւ ներողութիւն խնդրի հայերից, որից յետոյ այդ վնասը հատուցելու համար միջոցներ պիտի որոնի. միգուցէ հողային հատուցում լինի:
Մենք հողային պահանջներ ունենք Թուրքիայից, որովհետեւ սա իմ երկիրն է, որ մոռացւում ու անտեսւում է, սա պատմական Հայաստանն է, Հայկական բարձրաւանդակը, որը այսօր պաշտօնապէս կոչւում է Արեւելեան Անատոլիա: Ես պիտի պահանջեմ, որ այդ տեղը կոչուի իր անունով՝ Արեւմտեան Հայաստան, Հայկական բարձրաւանդակ, Մեծ Հայք: Սա չի նշանակում, որ ես պահանջ ունեմ Կարսն ու Արդահանը կամ Իգդիրը վերադարձնելու. ո՛չ, ես այդպիսի պահանջ չունեմ, որովհետեւ սա իրական չէ: Նախ ոչ մէկը առանց պատերազմի ոչ ոքի հող չի տայ. սա յստակ է: Բացի այդ էլ, եթէ ինծի անգամ ափսէի մէջ դա տան՝ ի՞նչ պիտի ես անեմ դրա հետ: Իմ հողային պահանջը 20-50 քառ. մեթր մի աշխատանքային տարածք է Տրապիզոնի մօտ. մի նաւահանգիստ եւ այդ տեղից մինչեւ Հայաստան ցամաքային ճանապարհ, որտեղով բեռնուած ապրանքը փոխադրեն իմ երկիրը. այսքանը ինձ համար լիուլի բաւարար է որպէս փոխ հատուցում:

Եւ ուրիշ ոչի՞նչ:

Եւ ուրիշ ոչինչ: Միայն, որ սահմանի շրջափակումը վերանայ: Հայաստանի համար երկրի ու ծովի ճամբայ եմ ուզում, Հայաստանին նաւահանգիստ եմ ուզում:
Մեր պահանջը տեսական է ու արդարութեան պահանջ ունենք:
Երբ որ Թուրքերը եկան այստեղ, Հռոմէացիք արդէն արշաւած էին իմ երկիրը, ու մենք էինք իրենց օգնողը, որ իրենք արշաւեն Բիւզանդիոնն ու Հռոմը, ու մեր երկիրն արդէն ընկած էր Հռոմի ճիրանների մէջ եւ բաժանուած էր երկու մասի. մէկը՝ Պարսկաստանի, միւսը՝ Բիւզանդիոնի տակ, որն ի վերջոյ անցաւ Թուրքիային: Բայց սա նշանակութիւն չունի, որովհետեւ ես այդ երկրի վրայ իմ գոյութիւնը պահել էի մինչեւ 1915: Մինչեւ 1915 ես իմ երկրի մէջ էի ու նշանակութիւն չունի, թէ այդ երկրի վրայ ինչ դրօշակ կը ծածանուէր, կամ իմ աշխատանքի հարկը հայո՞ց թագաւորը կը ստանար, թուրքի սուլթանը, թէ՝ ռուսաց ցարը. սա նշանակութիւն չունի: Ինձ համար նշանակութիւն ունի իմ ծագած հողին վրայ հայերէն լեզուով խօսելը. մենք 3000-4000 տարուայ մասին ենք խօսում, որն այսօր ցամաքել է: Մեր համար ամենադժուար տանելի երեւոյթը սա է. մենք պատմութեան մէջ շատ թիւով զոհեր ենք տուել, ու հարցը այդ 1,5 միլիոն նահատակներու ցաւը չէ. այդ 1,5 միլիոն նահատակները մենք միշտ էլ տուել ենք: Հարցը մեր հայրենիքէն զրկուելն ու Արգենտինա կամ Ուրուգուայ աքսորուելն է:

Որքան ժամանակ է, որ խօսակցութիւններ են շրջանառւում հայերից բռնագրաւուած հողերի յետվերադարձման մասին: Ո՞ր կէտում է այդ գործընթացը:

Խօսքը վերաբերւում է հիմնադրամներին պատկանող ունեցուածքին, որ ժամանակին յափշտակուել է: Այս մասում մենք բարելաւում ունենք, եւ այս կառավարութիւնը այդ առգրաւուածի 1/4 - 1/5 մասը վերադարձնելու ընթացքի մէջ է: Դրանք համայնքի համար շահութաբեր կալուածքներ են, որոնք մենք պէտք է վարձով տանք եւ դրանից ստացած եկամուտներն ուղղենք համայնքի ծախսերին:

Խօսքը վերաբերւում է կալուա՞ծքի, շէնքի՞…

Եթէ շէնք էր՝ շէնք տուեցին, եթէ հող էր՝ հող տուեցին: Այդ կալուածքները վերադարձրել են Պոլսոյ, ու դրանք տնօրինում են եկեղեցական թաղապետարանները: Այս կամ այն եկեղեցին, որ տարիներ շարունակ զրկուած էր իրեն պատկանող կալուածքից, հիմա յետ տիրացաւ ու դրա շահոյթով սկսեց աւելի օգտուել:
Օրինակ Շիշլիի մէջ մենք պատմական հաստատութիւն ունենք, որ կոչւում է Գարակէօզեան որբանոց: Այդ որբանոցը մի տարածք ունէր, որ գրաւուած էր ու դատարկ էր, դա ետ տուեցին ու հիմա դրա վրայ 25-28 յարկանի շէնք են կառուցում, որի կէսը պիտի պատկանի որբանոցին, իսկ մնացեալը՝ շինարարութիւնը կատարող ընկերութեանը: Սա մեծ շինութիւն է ու մեծ եկամուտ կը բերի հաստատութեանը:
Խօսքը վերաբերւում է համայնքապատկան ունեցուածքին, այլ ոչ թէ մասնաւոր:

Սակայն լրագրողների հետ ունեցած հանդիպման ժամանակ Դիարբեքիրի քաղաքապետ Օսման Բայդեմիրն ասաց, որ պատրաստ են յետ վերադարձնել հայերի ունեցուածքը:

Դիարբեքիրի համար իրերի դրութիւնը մի քիչ աւելի տարբեր է, որովհետեւ այդ քաղաքապետը իր անձնական կեցուածքով ուզում է հայերին զօրավիգ կանգնել: Կամ աւելի ճիշդ կը լինի ասել, որ դա այդ մարդու կուսակցութեան քաղաքականութեան տրամադրութիւնն է հայերին զօրակցելը: Այդտեղ մարդիկ բաց սրտով եւ ծանր գիտակցութեամբ խոստովանում են, որ իրենք մեղաւոր են Հայոց Ցեղասպանութեան մէջ, որովհետեւ իրենց նախնիները Օսմանեան Թուրքիայի մէջ այդ ժամանակուայ իշխանութեան համար ոճրագործութիւն են արել եւ հիմա նրանք այդ մեղքից կարելին եղածի չափով ուզում են քաուել ու թօթափել իրենց ամօթը, եւ դա է պատճառը, որ իրենց մօտ իրերի դրուածքը տարբեր է պետութեան ընդունած կեցուածքից: Այնտեղ իշխողը ոչ թէ Թուրքերի, այլ Քրդերի քաղաքականութիւնն է:
Սակայն անհատ մարդկանց հող տալու գործը իր հասակէն վեր խնդիր է, բայց անհատ մարդկանց դիւրութիւններ ընծայելը կարելի է: Օրինակ, Երուանդ Բոստանջին, որ հետ է եկել Դիարբեքիր, նրա կեանքը դիւրացնում են՝ աշխատանք գտնելու եւ այլնի միջոցով:

Իսկ եթէ մէկ մարդու փոխարէն հազարաւոր հայեր յետ վերադառնա՞ն Դիարբեքիր:

Քաջալերելու բազմաթիւ միջոցներ կան, բայց եթէ 1000 մարդ գայ, իրենց գործն, անշուշտ, կը դժուարանայ: Սակայն իրենց ստեղծած միջավայրը արդէն իսկ գործը դիւրացնում է, եւ քաղաքային իշխանութիւնների կեցուածքը, աստիճանաբար, արձագանգ է գտնում նաեւ բնակչութեան մօտ:
Իսկ եթէ հասարակութեան մօտ էլ այդ մերձեցումը իշխի, այդ 1000 հոգու գործը դիւրացնելու տրամադրութիւնը կը լինի: Սակայն այդ մարդկանց յետ վերադառնալու հաւանականութիւնը փոքր է: Մինչեւ 20 տարի առաջ Դիարբեքիր ապրող մարդիկ այժմ Պոլիս կամ այլ եւրոպական երկրներ են գնացել, այդտեղ հաստատուել ու նոր փորձառութիւն են ձեռք բերել, այնտեղ նոր սերունդ է աճել, որոնք ոչ Դիարբեքիր գիտեն, ոչ թուրքերէն:

Ի՞նչ էք կարծում. ինչո՞ւ է Թուրքիան վերանորոգում Կարսի երկաթուղային ճանապարհը, որը տանում է դէպի Գիւմրի: Ինչ-որ ենթատեքստ տեսնո՞ւմ էք:

Թուրքիան ուզում է, որ Հայաստանի հետ սահմանը բացուի, բայց այդ ցանկութիւնը խոչընդոտող ծանր քաղաքական ճնշումներ կան, եւ դրանցից մէկը Ադրբեջանից է գալիս, որը Թուրքիային կաղապարի մէջ է դրել: Բոլոր լծակներն Ադրբեջանի ձեռքում են եւ Թուրքիային խամաճիկի պէս խաղացնում է: Ես կ’ասէի՝ Ալիեւը Թուրքիային խամաճիկի պէս խաղացնում է՝ այդ ուժը ունենալով իր նաւթից ու գազից:
Թուրքիայի քաղաքական դաշտում ազգայնամոլ ջիղ մը կայ, որը որքան ազգայնամոլ է, նոյնքան էլ հայատեաց է, եւ Թուրքիայի՝ Հայաստանին մօտենալու եւ այդ գնով Ադրբեջանի հետ թշնամանալու վարկածը բաւական դժուար է իշխանութիւնների համար: Այդ պատճառով Հայաստանի հետ յարաբերութիւնները բնականոն դարձնելու Թուրքիայի ցանկութիւնը այնքան էլ դիւրին չէ: Հաւանաբար, այդ երկաթագծի վերանորոգումը այդ ցանկութեան հետեւանք է, որովհետեւ իրենք իրենց հեռապատկերի մէջ ասում են, որ Հայաստանին հետ մտերմանալուց Կովկասին կը մօտենանք, ապրանքի փոխանակումը կը դիւրանայ եւ այլն:

Սակայն այսպիսի շրջանառուող միտք կայ, որ Թուրքիան դեմոկրատիա է խաղում եւ, օրինակ, այն, որ բազմաթիւ իսլամացուած հայեր սկսել են խօսել իրենց հայկական ինքնութեան մասին՝ այդ դեմոկրատական խաղի առերեւոյթ կողմն է:

Սա շատ տխմար միտք է, եւ դա կը բխի այն բանից, որ Թուրքիայի մէջ եղած ամէն բանին երկրորդական իմաստ կը վերագրեն: Ախմախ մտածելակերպ է եւ մտքիս մէջ անգամ նկատի չեմ ունենայ այս բանը: Չեմ զարմանում, որովհետեւ մեր միտքը այս տեսակ կասկածներ արտադրելու հակում ունի: Երբեք դա հաւանական չէ, եւ ինչ-որ մէկն իր ընտանեկան պատմութիւնը պետութեան թելադրանքով չի փոխում:
Հրանդ Տինքի սպանութիւնը ճակատագրական նշանակութիւն ունեցաւ այս պետութեան համար, եւ բաժակը յորդեցնող կաթիլ էր Հրանդի սպանութիւնը. ո՛չ պետութիւնը կը նախատեսէր այս տեսակ հետեւանք, ո՛չ Հայերը, ո՛չ էլ այդ մարդիկը՝ իսլամացուածները:
Այդ ատեն ես մի հոգուն հետ ծանօթացայ՝ արմատներով հայ, որը Պոլիսէն 1500 քմ. հեռու քաղաքում էր ապրում՝ Դերսիմում. այդտեղ Թուրք չկայ, բոլորը Ալեւիներ են: Հեռուստատեսութեամբ լսել էր Հրանդի մահուան մասին: “քարացայ,- ասաւ,- առանց հասկանալու տնից դուրս եկայ ու Պոլսոյ տոմս եմ առնում, մէկ էլ միտքս եկաւ, որ տանը զգուշացնեմ: Եկայ հոս: Պոլիս, մնացի թաղմանը, յաջորդ օրը հետ եկայ, եւ այդ օրուանից յետոյ ամէն Յունուարի 19ին ես կը գամ «Ակօս», տեղի ունեցած ցոյցին ներկայ կ’ըլամ ու յետ կը վերադառնամ իմ քաղաքը”:
Հիմա այս մարդուն այս արարքը հասկանալը դիւրին չէ բնաւ, այստեղ ի՞նչ է. ցեղին կա՞նչն է, արեա՞ն կանչն է, խղճի՞ն կանչն է...

Ինչ է ակնկալում Պոլսոյ հայ համայնքը Հայաստանից:

Հայաստանից ակնկալում ենք, որպէսզի այն ծաղկի եւ ուրիշ ոչինչ: Մենք շատ երկար տարիներ շատ բան ակնկալեցինք Հայաստանից, երբ որ այդ ժամանակը խորհրդային էր ու մեր մշակութային սնունդը պիտի գար Հայաստանից: Մենք արուեստի ու մշակոյթի զարգացումից շատ բան էինք սպասում, իսկ հիմա Հայաստանը արդէն հասանելի տեղ է, մեր քաղաքից շաբաթը երկու անգամ ուղիղ թռիչք կայ Հայաստան, հոգ չէ, թէ բաւական թանկ է, բայց երթեւեկութեան մէջ դիւրութիւն կայ, որն այն ժամանակ չկար: Այն ժամանակ մենք եւ Հայաստանը հեռու հարեւաններ էինք: Ու երբ իմանում էինք, թէ Հայաստանում Կոմիտասի գործերի ամբողջական ժողովածուն հրատարակուել է, մեծ տանջանք էինք ապրում այն ձեռք բերելու համար կամ սովետական հանրագիտարանը ունենալու համար ծանր տառապանք կ’ապրէինք:
Մենք Հայաստանից հիմա ուզում ենք, որ այլեւս օդային ուղիները չսնանկանան, որը երկրորդ անգամ տեղի ունեցաւ: Մենք ուզում ենք, որ օլիգարխների փոխարէն աւելի ժողովրդավար մարդիկ գան իշխանութեան, որ մարդիկ աւելի ուրախ ու երջանիկ լինեն:

Իսկ ձեր տեսլականը Հայաստանում չէ՞ք տեսնում:

Մենք այստեղ էլ մեզ Հայ կը զգանք: Այդ բանը ես խորհուրդ կը տամ Ամերիկայում կամ այլուր ապրող Հայերին. թող իրենք իրենց ապագան տեսնեն Հայաստանում. մենք արդէն Հայաստանում ենք:

ԱՆՆԱ ՄՈՒՐԱԴԵԱՆ