«ԷԹՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌՈՒՄՈՎ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԹՈՒՐՔԸ
ԲԱՒԱԿԱՆ ՍԱԿԱՒԱԹԻՒ ՏԱՐՐ Է»

Պոլսոյ «Ակօս» թերթի հայկական բաժնի խմբագիր Բագրատ Էսդուգեանի հարցազրոյցը religions.am-ին

Ա. մաս

Որո՞նք են Պոլսոյ հայ համայնքի առաջնահերթ խնդիրները:

Համայնքի համար ամենակարեւոր խնդիրները կազմակերպչական են: Թուրքիայի օրէնքներով մենք չենք կարող ունենալ վարչակազմի ամբողջական համակարգ, եւ դա յատուկ արուած է, որպէսզի համայնքային կեանքը ջլատուի: Փոխարէնը մենք ունենք եկեղեցիներին կից թաղային խորհուրդներ կամ հիմնադրամներ, որոնք ինքնիշխան են ու ոչ հաշուետու որեւէ կենտրոնական մարմնի: Նրանք հաշուետու են անմիջական պետութեանը, եւ միայն պետութիւնը կարող է իրենց հաշիւները քննել, իսկ դրանից վերեւ նրանց հաշիւները քննող որեւէ հայկական մարմին գոյութիւն չունի: Սա մեր համար լուրջ խնդիր է:

Ովքե՞ր են նրանք՝ թաղային խորհուրդների վարիչները ու որն է նրանց գործառոյթը:

Հիմնադրամների վարիչների մտայնութիւնն ու ուշադրութիւնը կենտրոնացած է փողի հաշիւների վրայ, որպէսզի իրենց վարած հաշուետուութեան ելքն ու մուտքը ապահովեն, եկամուտը ապահովեն եւ այդքանով գոհանան, քանի որ եկեղեցի են պահում, 15 դպրոց են հարկադրուած պահել:
Այդ մարդիկ ֆինանսների լուրջ խնդիրներ ունեն, որովհետեւ այդ դպրոցները պետութիւնից որեւէ նպաստ չեն ստանում եւ ուսանողների վճարած վարձով կամ հաւատացեալների նուիրաբերութեամբ ու մոմի փողով կը գոյատեւեն, եւ այդքանը բաւարար չէ իրենց տարեկան ելքն ու մուտքը հաւասարակշռելու, հետեւաբար այս մարդկանց բոլոր ուշադրութիւնը կենտրոնացած է այդ գետնի վրայ, իսկ այդ հաւասարակշռելու գործը փոխանցուած է սակաւաթիւ բարերարների, ընդհանուր առմամբ 10-20 հոգի, որոնք հարուստ մարդիկ են եւ ստանձնած են այդ ծախսը դիմագրաւել: Եւ ամէն տարի թաղային խորհուրդների վարիչները այդ մարդոցը կը շոյեն, եւ այդ մարդիկ իրենց քսակից նուիրատուութիւն կ’անեն:

Այսինքն նրանք հաշուետու չե՞ն Պոլսոյ պատրիարքարանին:

Միայն այն դէպքում, եթէ ցանկանան: Իսկ համայնքի ղեկավարը՝ ով Պոլսոյ պատրիարքն է, հիւանդ է եւ անկարող՝ կատարելու իր պարտականութիւնները: Ու առայժմ մենք պատրիարք չունենք. ունենք փոխանորդ, ով ընտրուած չէ, այլ՝ նշանակուած, եւ նա հեղինակութիւն ունեցող մի մէկը չէ:

Իսկ ի՞նչ պատճառով տեղի չեն ունենում նոր ընտրութիւններ:

Առաջին պատճառաբանութիւնը տեղացի հայերի միջեւ եղած պառակտումն է: Երբ 6 տարի առաջ յայտնի դարձաւ, որ պատրիարքն անբուժելի հիւանդ է, իսկոյն կարծիքներ յայտնուեցին, որ նոր ընտրութիւն է պէտք անել, սակայն ասոր դիմաց հոսանք մը գոյացաւ՝ խայտառակ յետադիմական, լիրբ, լկտի հոսանք մը, որոնք ասացին, թէ երբ որ պատրիարքն իր պաշտօնի վրայ է, դուք ի՞նչպէս կարող էք նոր պատրիարք ընտրել. դա ցկեանս է:

Ո՞վքեր էին այդ ասողները:

«Մարմարա» թերթի խմբագրապետ Ռոպէր Հատտէճեանն անոնցմէ մէկն էր եւ իր կողքին կեցող խմբակ մը, որ այդ տեսակէտին էր: Սակայն պոլսահայ պատմութեան մէջ քիչ են այն պատրիարքները, որոնք ցկեանս են գահակալել. շատերը գահընկէց են արուել, կամ տարբեր պատճառներով չեն մնացել աթոռին: Միայն 18 պատրիարք ունենք, որոնք վախճանուել են աթոռի վրայ:
Միւս պատճառն էլ այն է, որ քանի դեռ նոր պատրիարք չկայ, նրանք իրենց ընթացքը կարող են նոյնութեամբ շարունակել, իսկ քանի որ մենք պատրիարք ենք ընտրում ժողովրդի ձայնով, յայտնի չէ, թէ ով պիտի գայ, իսկ ժողովրդի ցանկութիւնը պիտի լինի ընտրել աւելի արմատական մի մէկին՝ նման մեր հիւանդ պատրիարք Մութաֆեանին, ով բաւական խիզախ մի մէկն էր: Սակայն քանի դեռ պատրիարքը ողջ է, մենք դատապարտուած ենք ունենալու այս փոխանորդը. կողպեցին այս գործը:
Բոլոր այս մարդիկ՝ թէ բարերարներ, թէ հիմնադրամների վարիչներ, բոլորն էլ պահպանողական ու յետադիմական մարդիկ են, որոնք նոր մարտահրաւէրների դէմ հայեացք չեն կարողանում գոյացնել, այդ պատճառով էլ մեր օրգանը («Հրանդ Տինք» հիմնադրամն ու «Ակօս» թերթը) նրանց համար շատ էլ սիրելի չէ, քանի որ առաջադիմական է եւ ընդհանրապէս կը թելադրէ նոր պահանջներու մասին խորհելու: Այդ մարդիկ խիզախ պահանջատիրութիւն չեն ներկայացնում, համակերպուած են երկրի պայմաններին ու երկրի պայմաններին թելադրածով բաւարարւում են, բայց մենք միշտ ասում ենք, որ պէտք է երկրի իշխանութիւնների դէմ պահանջատէր լինել, այս բոլորը մի քիչ էլ անսովոր է աւանդական ու գաղութային մտածողութեամբ հայի համար:

Իսկ ինչպէ՞ս է մտածում պոլսահայը եւ որն է նրա տեսլականը:

Աւանդական գաղութային հայ մտայնութիւնը իրաւունք պահանջելու փոխարէն միշտ երախտապարտութեամբ եւ երախտիքով կը դիմաւորէ իշխանութիւնների կեցուածքին՝ փառք տալով, որ աւելի շատ չեն տանջում: Իր համար եղածը պահելն ու պահպանելն արդէն իսկ բաւարար է: Եւ դա հասկանալի է, որովհետեւ ամբողջ հանրապետութեան շրջանին երկրի քաղաքական համակարգը ճիշդ իրենց մտահոգուած ձեւով են իրենց պահել, այսինքն եթէ մենք շնչում ենք, դրա համար էլ մտահոգուած ենք, որպէսզի շնչելու հնարաւորութիւն ունենանք: Մեզ խեղդել ուզած է երկրի հիմնական քաղաքականութիւնը՝ կարելի եղածին չափով սահմանափակելով մեր իրաւունքները: Մեզ ասելով նկատի ունեմ ոչ միայն հայերին, այլեւ բոլոր կրօնական փոքրամասնութիւններին:

Չեն ուզում բողոքե՞լ:

Նախ եւ առաջ թուրքահայութիւնը բողոքելու աւանդութիւն եւ սովորութիւն չունի. մենք դա ունէինք, երբ ազգ էինք կամ ժողովուրդ, այժմ մենք դադարած ենք ազգ կամ ժողովուրդ լինելուց եւ վերածուել ենք ուղղակի կրօնական համայնքի, որովհետեւ ազգ կամ ժողովուրդ լինելու համար պէտք է տարբեր բաղադրիչներ ունենալ, պէտք է լինի բանուոր դասակարգ, գիւղացի, հարուստ, աղքատ: Իհարկէ մենք ունենք հարուստներ եւ աղքատներ, բայց մեր աղքատները դասակարգային գիտակցութիւն ունենալու փոխարէն ունեն միջակութեան համաձայնութիւն, ով այդ խնդիրների մասին մտածում է ճիշդ հարուստի պէս:

Հնարաւոր չէ՞ արդեօք կրօնական համայնք ունենալու փոխարէն աշխարհիկ համայնք ունենալ:

Պետութեան օրէնքներով արգելուած է, որ համայնքի ղեկավարը աշխարհիկ լինի: Նախապէս, մինչեւ 1960ականներ, մենք ունէինք Ազգային ժողով ու երեսփոխաններ, որոնք դարձեալ ընտրութիւններով էին գալիս իշխանութեան եւ այդ կազմի մէջ տարբեր յանձնախմբեր կային՝ կրթութեան, մշակոյթի եւ այլն: Եւ այդ ժամանակ հոգեւոր իշխանութիւնները միշտ նկատի էին ունենում աշխարհականների մտայնութիւնները, նրանց հակումներն ու կարծիքները: Սակայն այդ ամէնը 1960ականներին ընդունուած նոր Սահմանադրութեամբ վերացուեցին այն պատճառաբանութեամբ, որ պետութեան մէջ չպէտք է լինի պետութիւն եւ դուք՝ որպէս փոքրամասնութիւն, պետութեան մէջ զարտուղի ճանապարհով չէք կարող պետականութիւն բանեցնել: Դրանից յետոյ պատրիարքները փորձեցին այս երեւոյթը շրջանցել՝ խորհրդատուներ նշանակելով: Քանի որ ընտրութեան հնարաւորութիւն չկար, պատրիարքը 8-12 աշխարհական խորհրդատուներ կարգեց, որին պետութիւնը չկարողացաւ առարկել, որովհետեւ պատրիարքն ասաց, թէ քանի որ դուք՝ որպէս պետութիւն, ամէն նիւթի համար ինձնից մեկնաբանութիւն ու հաշիւ էք ուզելու, իսկ ես հոգեւորական եմ, ստիպուած եմ նիւթին տեղեակ մարդկանց հետ խորհըրդակցելու:
Երկար ժամանակ խորհրդատուների այս համակարգից օգտուեցինք, բայց հիմա այդ խորհդատուներն էլ գոյութիւն չունեն, եւ աշխարհականների կարծիքը լսելի չէ, իսկ պատրիարքի փոխանորդի կողքին հաւաքուած մարդիկ առհասարակ յետադիմական, պահպանողական դիմագիծ որդեգրած բարերարներն ու թաղականներն են, որոնք պետութեանն ասում են, թէ շնորհակալ ենք, երախտապարտ ենք, Աստուած պահի պետութիւնը եւ այլն:

(Ա. մաս)

(Հայոց Ցեղասպանութեան եւ Պոլսոյ հայ համայնքի դիմագրաւած այլ հարցերուն մասին Բագրադ Էսդուգեան կ'անդրադառնայ հարցազրոյցի Բ. մասով, որ կը հրատարակենք Երկուշաբթի օրուայ մեր թիւով)