Ռակըպ Զարագօլուի անունը Թուրքիոյ մէջ առաջին անգամ շրջանառութեան մէջ դրուեցաւ 1971-ին, երբ ան hինգ ամիսով Amnesty International կազմակերպութեան հետ գործակցելու մեղադրանքով բանտարկուեցաւ:

Ու զարմանալի չէր, որ մարդկային իրաւանց այս պաշտպանին հանդէպ առկայ խաչակրութիւնը շարունակուեցաւ ու տարի մը ետք՝ 1972 թուականին այս անգամ երկու տարուան բանտարկութեան պատիժ ստացաւ Վիէթնամի պատերազմին մասին ANT (Pledge) թերթին մէջ յօդուած մը գրած ըլլալու մեղադրանքով:

Եւ այսպէս Զարագօլուի կենսագրութիւնը էջ առ էջ կը գրուի՝ անցնելով Թուրքիոյ բանտերու զնտաններէն ու հասնելով մինչեւ քաղաքացիական աքթիւիզմի տարբեր հրապարակները: Անոր կենսագրութեան մէջ շատ կարեւոր թուական պէտք է համարել 1977 թուականը, երբ Զարագօլու իր կնոջ՝ Այշէնուրի հետ կը հիմնադրէ «Պէլկէ» հրատարակչատունը, որ ցայսօր հայկական խնդիրներուն յատկացուած թեմաներու հատորներ կը հրապարակէ ու թուրք հասարակութեան մօտ շատ կարեւոր աշխատանք կը ծաւալէ:
Զարագօլու վերջերս Հայաստան այցելած էր: Այս առիթով «Ակունք» իր հետ հետեւալ զրոյցը ունեցաւ:

Պարոն Զարագօլու, ձեր ո՞ր այցն է Երեւան,և ի՞նչ նպատակ ունի այն:
Վեցերորդ այցս է Երեւան: Կարեւոր այց կը համարեմ, որովհետեւ հանրութեան ներկայացուեցաւ Վէրժինէ Սվազլեանի հեղինակած՝ «Հայոց ցեղասպանութիւն. ականատես վերապրողներու վկայութիւններ» գիրքը, որ Պոլսոյ մէջ թրքերէնի թարգմանուեցաւ ու հրապարակուեցաւ «Պէլկէ» հրատարակչատան կողմէ: Ըսեմ, որ գիրքը կը բաղկանայ հազար էջերէ: Վ. Սվազլեանի ողջ կեանքի արգասիքը կը կազմէ այս հատորը, որուն հայերէն եւ անգլերէն տարբերակներն արդէն հրապարակուած են:

Իսկ ի՞նչպիսին են ձեր տպաւորութիւնները՝ կրկին անգամ Երեւանէն:
Պոլիսէն ետք իմ համար շատ իւրայատուկ քաղաք է Երեւանը: Հայաստանը իմ համար երկրորդ հայրենիք է: Իսկ երրորդ հայրենիքս է Յունաստանը, որովհետեւ իմ հայրենակիցները Թուրքիայէն դուրս տարածուած են Հայաստանի եւ Յունաստանի մէջ:

Ի՞նչ էր պատճառը, որ դուք սկսաք գրել եւ խօսիլ հայկական թեմաներուն մասին:
Ճիշդը, երբ սկսայ թուրք «պետութեան» բնութեան, ծագման եւ էութեան խնդիրներուն մասին հետաքրքրուիլ, սկսայ նաեւ հայկական թեմաներուն մասին գրել: Ու բնական է, որ երբ Թուրքիոյ պատմութիւնը պիտի ուսումնասիրես՝ անկարելի է անտեսել հայկական խնդիրը: Երբ կը փորձես մարդկային իրաւունքներու մասին մտածել եւ պրպտել՝ անկարելի է անտեսել հայութեան խնդիրները:

Ո՞ր թուականէն:
Կարելի է ըսել, որ 1990-ական թուականներէն սկսեալ էր, որ սկսաւ հետաքրքրութիւնը աճիլ: Այդ օրերուն էր, որ հայոց խնդիրներուն մասին քննարկումները սկսան աւելի աշխուժանալ: Նաեւ պէտք չէ մոռնալ, որ Քրտական հարցին մասին խօսակցութիւնները եւ քիւրտերուն հետ այդ օրերուն պատահած դէպքերը օգնեցին, որ հանրային կարծիք մը ստեղծուի, որուն գլխաւոր հետաքրքրութիւնը յատկացուած էր հայութեան խնդիրներուն: Այդ օրերուն էր նաեւ, որ շեշտակիօրէն սկսանք պայքարիլ Ցեղասպանութեան ուրացման դէմ:

Ի՞նչու:
Պարզ անոր համար, որ ուրացումը մեր ընկերութեան համար շատ վտանգաւոր խնդիր էր: Վտանգաւոր, որովհետեւ ուրացումը պիտի արտօնէր, որ նոր ցեղասպանութիւններ կամ սպաննութիւններ գործադրուին: Խորքին մէջ սպանդներու կրկնութեան վախն էր, որ ստիպեց թուրք «նեղ շրջագիծ»ի հասարակութեան, որ բարձրաձայն խօսին հայութեան եւ քիւրտերու խնդիրներուն մասին:

Վերջին տարիներուն Պոլիսը շատ աշխուժ կերպով երեւելի դարձաւ սփիւռքահայութեան քննարկման օրակարգերուն մէջ: Ու պարզ է, որ ասկէ առնուազն քսան տարիներ առաջ նման բան երեւակայելն անգամ գրեթէ անհնար էր:
Կը հասկնամ: Եկէք ընդունինք, որ այդ օրերէն ի վեր շատ բան փոխուած է առհասարակ Թուրքիոյ եւ յատկապէս Պոլսոյ մէջ: Ու ժողովուրդն է, որ ստիպեց իշխանութիւններուն, որ կարեւոր, ազդեցիկ եւ երեւելի փոփոխութիւններ կատարուին Թուրքիոյ մէջ: Մարդկային իրաւանց կազամակերպութիւնները դարձան շատ երեւելի ու ստիպեցին իշխանութիւններուն, որ բարեփոխումներ կատարուին երկրին մէջ: Ու պէտք է գիտնանք, որ այսօրուան իշխանութիւնները նոյնը չեն, ինչ որ էին՝ քեմալականները:
Այս իշխանութիւններուն որդեգրած ուղղութիւնը շատ տարբեր է նախկիններէն: Անոնք եւս ազգայնական երակ ունին, բայց իրենց համար կարեւորագոյնը կը մնայ հաւատքի խնդիրը: Անոնք եւս եղած են հալածուած, ու այդ պատճառով է, որ իրենց հետ կարելի է որոշ փոփոխութիւններու հասնիլ: Հիմա կարելի է արդէն բարձրաձայն խօսիլ Ցեղասպանութեան, հայերու եւ քիւրտերու եւ միւս փոքրամասնութիւններու հարցերուն մասին: Ճիշդ է իրավիճակն այսօր ալ իտէալական չէ, եւ մարդկային իրաւանց խնդիրներն ու կազմակերպութիւնները մեծ աշխուժութեամբ կը շարունակեն իրենց պայքարը:

Ի՞նչպէս կը գնահատէք Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւնները:
Պարզ է, որ Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններու բեմահարթակը այսօր կեդրոնացուած է Սեւծովեան տնտեսական համագործակցութիւն ծիրին մէջ, ու ես շատ կը կարեւորեմ այդ մէկը: Թէպետ որ այսօր ալ, ինչպէս երէկ, թուրք իշխանութեան ներկայացուցիչները կը կատարեն շատ ծայրայեղական յայտարարութիւներ:

Ի՞նչու այդպէս:
(Ժպտալով) Այս մէկը կուգայ բացատրելու, որ բանթուրքիզմը ինչքան կարեւոր է իրենց համար:Համաթրքութեան զգացումները շատ խոր արմատ նետած են թուրք պատասխանատուներուն մօտ: Գալով Կովկասի ընդհանուր իրավիճակին՝ բաց աչքերով պէտք է նայիլ յատկապէս ռուսներուն, որոնք մեծ ու կարեւոր կապեր ունին Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի հետ: Այդ մէկը կÿարգիլէ, որ շրջանին մէջ պատերազմ ծագի: Գիտենք նաեւ որ Ղարաբաղեան հարցով խաղաղութիւնը ամբողջական կերպով տակաւին ամրագրուած չէ: Ըսեմ նաեւ, որ Թուրքիա կը փորձէ Ռուսիոյ դերը կապկել: Այսինքն Թուրքիա կը փորձէ որպէս գերուժ դառնալ շրջանին մէջ: Բայց իմ կարծիքով դժուար թէ Թուրքիա յաջողի այդ դերին մէջ ըլլալ:

Իսկ ի՞նչ կ’ըսէք Թուրքիոյ Հայաստանին ուղղուած յորդորները Ատրպէյճանի հետ իր ունեցած խնդիրները կարգաւորելու վերաբերեալ: Յատկապէս, որ Թուրքիա այդ մէկը որպէս նախապայման կը ներկայացնէ:
Այստեղ ճիշդ պիտի համարէի, որ մենք նոյն Թուրքիոյ իշխանութիւններուն հարց տանք, թէ ի՞նչ եղաւ Կիպրոսի խնդիրը: Եւ ի՞նչ են թրքական իշխանութիւններուն կեցուածքները այդ առումով: Եթէ Թուրքիոյ համար Ղարաբաղեան հիմնախնդրի լուծումը կարեւոր է, ապա ան պարտաւոր է նոյն օրինաչափութեամբ մօտենալ խնդրին, ինչպէս կը մօտենայ Կիպրոսի հարցին: Այսինքն, եթէ Կիպրոսի մէջ Թուրքիա հանդէս կուգայ որպէս ինքնորոշման իրաւունքի պաշտպան, ապա ան պարտաւոր է նոյնը ընել նաեւ Ղարաբաղեան հիմնախնդրին վերաբերեալ:

Շատ մօտ ենք կանգնած Հայոց Ցեղասպանութեան ոգեկոչման 100-ամեակին: Ի՞նչ ունիք ըսելիք այս առումով:
Ուրեմն նախ ըսեմ, որ ուրացման քաղաքականութեան հետեւանքով մեր մօտ հայերուն եւ թուրքերուն համար մինչեւ վերջերս ցեղասպանութեան մասին ոչ մէկ տեղեկութիւն կար: Այս առումով իհարկէ կատարուած է մեծ աշխատանք: Ու յատկապէս հանրութեան ներկայացուած աշխատութիւնները մեծապէս օգնեցին, որ հանրութիւնը կարողանայ ճիշդը զանազանէ սխալէն: Ոչ ծայրայեղական թուրքեր սկսան հետամուտ ըլլալ ու տեսնել իրականութիւնը, ու այդ իրականութիւնը օգնեց, որ անոնք ոչ միայն զգացական խօսքերով բաւարարուին, այլ նաեւ ցեղասպանութեան ճանաչման ուղղութեամբ կարեւոր աշխատանքներու ձեռնարկեն:
Մեր միջեւ պատեր կան: Գաղտնիք չէ այս մէկը: Բայց երկխօսութիւնը շատ կարեւոր է՝ այդ պատերը քանդելու համար: Խնդիրը թուրք պետութեան եւ հայկական Սփիւռքին հետ է: Ու Թուրքիա, եթէ կը մտածէ հզօր պետութիւն դառնալու մասին, ապա նախ եւ առաջ ան ստիպուած է մաքրել իր անցեալը:
Ես կը հաւատամ նաեւ, որ սփիւռքահայութիւնը իրական եւ իրաւական գործընկեր է մեզի համար: Անոնք (Սփիւռքահայերը) մաս կը կազմեն Թուրքիոյ: Թուրքիա նաեւ պէտք է գիտակցի, որ պատահածը ոճիր է ոչ միայն հայերուն, այլ՝ ամբողջ մարդկութեան դէմ:
Հայերը արդէն հարիւր տարիէ ի վեր կը խօսին Երկիր վերադարձի մասին: Ուրեմն այս ճշմարտութիւնները տեսնելով՝ Թուրքիա չի կրնար փախուստ տալ Սփիւռքէն, եւ ան պարտաւոր է ընդունիլ ցեղասպանութիւնը, ներողութիւն խնդրել եւ մտածել հատուցումներու եւ հարստութիւնները վերադարձնելու մասին: Առանց անցեալը մաքրելու՝ ես այլ ճանապարհ չեմ տեսներ: