«Ազատ Օր»ի խմբագրութիւնը տարբեր առիթներով անդրադարձած է մեծանուն հայ գրող Ուիլիամ Սարոյեանի վաստակին ու գործին, որու մահուան 30րդ տարելիցը կը նշուի այս տարի, ինչպէս եւ ծննդեան 103ամեակը:


Այս տարուան սկիզբին «Դրոշմաթուղթի մը պատմութիւն» խորագրով ներկայացուցինք Ուիլիամ Սարոյեանի դիմանկարով 1991ին հրատարակուած դրոշմաթուղթի մը պատմութիւնը, որու հիմք կազմած լուսանկարը կը պատկանի ծագումով լիբանանցի, ամերիկահայ ծանօթ լուսանկարիչ Փոլ Գալինեանի: Դրոշմաթուղթը զարդարող Ուիլիամ Սարոյեանի լուսանկարը իր ուրոյն, հետաքրքրական պատմութիւնը ունի, որուն կանդրադառնայ նոյնինքն Փոլ Գալինեան մեր թերթին շնորհած իր հարցազրոյցին մէջ:
Նշենք որ այս տարի, 22 Մայիսին, ԱՄՆի եւ ԽՍՀՄի կողմէ իրագործուած միացեալ նախաձեռնութեան՝ Սարոյեանի դիմանկարը կրող դրոշմաթուղթի հրատարակման 20ամեակի ոգեկոչման թուականն է:

Պրն. Գալինեան, բախտը ունեցած էք մօտէն ծանօթանալու եւ շփում ունենալու մեծանուն հայ գրագէտին հետ: Ինչպէ՞ս կարելի է նկարագրել ձեր առաջին տպաւորութիւնը եւ ի՞նչ եղած է հետագային ձեր կապը Ուիլիամ Սարոյեանի հետ:

Առաջին տպաւորութիւններս Ուիլիամ Սարոյեանէն սկսած են Ամերիկա գալէս շատ առաջ, Պէյրութի մէջ, երբ իրմով կը հետաքրքրուէի եւ իր գիրքերը կը կարդայի։ Իր գրականութեան ոճը զիս կը յիշեցնէր մեր աննըման վիպասան, Ռաֆֆիի ոճը։ Սարոյեանի պարզ պատմութիւնները պարզօրէն գրուած ոգիով խորապէս տպաւորած էին զիս։ Հպարտ կը զգայի իրմով, որ աշխարհահռչակ հայ գրող մը ունինք, որ իր գործով մեր ազգը եւ մշակոյթը կը ծանօթացնէ ընդհանուր աշխարհին։
Սակայն, երբ դիտէի իր դիմանկարները, իր ունեցած համաշխարհային տիտղոսը չէի տեսնէր նկարներուն մէջ։ Կերազէի թէ արդօք օր մը պիտի կարենա՞մ զինքը լուսանկարել եւ նկարով ներկայացնել իր համբաւը։
Այդ երազի իրականացումը շատ չþուշացաւ։ 1964ին, Ամերիկա գալէս յետոյ, որոշեցի Ֆրէզնօ, Քալիֆորնիա հաստատուիլ Սարոյեանի ծննդավայր բնակավայրը, այն յոյսով որ Սարոյեանը պիտի նկարեմ։ Սակայն, Սարոյեանը գտնելը մեծ հարց էր, որովհետեւ ան վեց ամիս միայն Ֆրէզնօ կը բնակէր, իսկ մնացել վեց ամիսը Փարիզ։ Ծանօթ անձեր կըսէին թէ Սարոյեան չոր մարդ է եւ նկարուիլ չի սիրեր, ուրիշներ կը համոզէին զիս որ ժամանակ եւ ֆիլմ չվատնեմ եւ նկարելէ վազ անցնիմ։ Թէեւ տպաւորութիւններս Սարոյեանի հանդէպ չփոխուեցան, սակայն չէի հասկնար թէ մարդիկ ինչո՞ւ ժխտական կը խօսէին իր մասին եւ կուզէին զիս յուսահատեցնել։ Հետաքրքրութիւնս աւելի խորացաւ։
Այսպէս, 12 տարի անյաջող հետապնդումներէ ետք, վերջապէս առաջին անգամն ըլլալով ծանօթանալու բախտը ունեցայ եւ Սարոյեանը նկարելու։
Այդ օրը ուրախութիւնս անսահման էր, սակայն, երբ առաջարկեցի զինքը նկարել, Սարոյեան կոշտօրէն արտայայտուեցաւ եւ «Կորսուէ՛...» պոռաց։ Այնքան ինձմէ բարկացած էր, որ եթէ այդ օրը Վարազը քովս չþըլլար թերեւս զիս դուրս նետած էր։ Իր մասին ինչ որ լսած էի դուրսէն, իրականացաւ։ Բայց չյուսահատեցայ։ Պատրաստ էի ամէն գնով իր վերաբերմունքը դիմագրաւելու։

Փոլ Գալինեան եւ իր դուստրը՝ տոքթ. Սիւզի Գալինեան,
Ուիլիամ Սարոյեանի հռչակաւոր դրոշմաթութղի լուսանկարը ձեռքին

Մեր հանդպումին առաջին ժամը ճակատագրական էր, մէջս պատերազմ մը կար, այս վիճակով կարելի պիտի չþըլլար նկարել։ Նախ պէտք էր զինք հանդարտեցնել, յետոյ ձեւով մը սիրտը սիրաշահիլ նախքան լուսանկարչական գործիքիս դպնալու, բայց ի՞նչպէս։ Դուրսը սաստիկ ցուրտ էր, բայց ներսը՝ քրտինքներու մէջ էի։ Հարց կուտայի ինքզինքիս, «Արդեօք ի՞նչ պիտի ըսէ երբ նորէն զիս տեսնէ։ Եթէ նոյնիսկ դարձեալ մերժէ եւ կծու խօսք մը ըսէ, պիտի չձգեմ զինք, մինչեւ որ նկարեմ։ Այս առիթը պիտի չկորսնցնեմ։ Եթէ այսօր չի կարողացայ զինք նկարել, այլեւս լուսանըկարչութիւնը ինծի համար իմաստ չունի»...։
Այս մտային պայքարի մէջն էի, երբ Վարազ եւ Սարոյեան մտան նախապէս որոշուած սենեակը։ Երբ Սարոյեան զիս տեսաւ՝ զայրացած պոռթկած անգամ մը եւս։ Իրեն ըսի թէ՝ «Չեմ նկարեր, լոյսերս կը փորձեմ, գործիքիս մէջ ֆիլմ չկայ»։ Փաստելէն վերջ որ սուտ չեմ խօսիր, ճիշդ այդ վայրկեանին կախարդական ուժ մը կերպարանափոխեց Սարոյեանը, չեմ գիտեր թէ ինչպէ՞ս եղաւ, անմիջապէս վստահեցաւ ինծի եւ հայկական երգի մը օգնութեամբ սկսայ նկարել։ Կարծես ամէն ինչ ճիշդ ժամանակին հանդիպեցաւ։ Քիչ առաջուայ կոշտ Սարոյեանին հակապատկերը դարձած էր։ Նկարահանումէն յետոյ, մինչեւ առտուան ժամը երկուքը երգեցինք եւ ձմերուկ կերանք, որ Վարազը նախապէս պատրաստած էր Սարոյեանին այցելութեան համար։ Այդ պատմական օրէն ի վեր մեր մտերմութիւնը հետզհետէ արմատացաւ եւ եղանք մտերիմ բարեկամներ։ Աչքերուս չէի կրնար հաւատալ, որ տարիներով երազած Սարոյեանը օր մը լուսանկարչատունս պիտի այցելէր։

Սարոյեան հեծիքի վրայ կայցելէր լուսանկարչատունս, երբ Ֆրէզնօ գտնուէր։ Ինծի համար անսահման ուրախութիւն եւ մեծ պատիւ էր տեսնել ազգ մը ներկայացնող այս հսկան. կարծես աշխարհը կը տեսնէի զինք տեսնելով։ Նախ կը ստուգէր որ յաճախորդ չըլլայ, յետոյ միասին թէյ կը խմէինք, երբեմն ալ ձմերուկ կամ նարինջ կուտէինք։ Խօսողը միայն ինքն էր, բարձրաձայն, եռանդուն եւ ինքնավստահ։ Պիթլիսի հայերէն կը խօսէր, երբեմն անգլերէն բառեր խառնելով։ Կը խօսէր շատ պարզ ոճով, պարզ մարդու պէս, անկեղծ, առանց ինքնատեսութեան։
Սարոյեան անգլերէն գրելը սորված էր կեանքի դպրոցին մէջ, ինքնաշխատութեամբ, իսկ հայերէն խօսիլը՝ ծնողքէն։ Հայերէն խօսած ատեն յաճախ կը կրկնէր. «Այն ինչ որ կը խօսիմ ընտանիքիս կողմէ սորված եմ»։ Օր մը հարցուցի թէ ինչո՞ւ «Փուլիցըր» մրցանակը մերժած էր ընդունիլ «Կեանքիդ ժամանակը» թատրերգութեան համար եւ «Օսքար»ը՝ «Մարդկային կատակերգութեան» համար. ըսաւ՝ «Առեւտուրը պէտք չէ որ արուեստի վրայ իշխէ»։

 



Varaz Samouelian, William Saroyan, Paul Kalinian - March 26, 1976


Քաղաքական եւ վաճառականական խօսակցութիւններէ կը խուսափէր եւ չէր ուզեր խօսիլ իր մասին, այլ կþուզէր պատմել իր ծնողքին ծննդավայրի մասին, Պիթլիսահայու ազգասիրական զգացումներով։ Խօսակցութեան նիւթը միշտ Հայաստան եւ հայ ազգի ընդհանուր վիճակն էր, դպրոց, եկեղեցի, մշակոյթ, եւայլն։ Շատ կը յուզուէր, երբ խօսակցութեան նիւթը դառնար ցեղասպանութեան վրայ։ Հպարտ էր հայ ըլլալուն համար եւ իր ազգով։ Պարածքնով կը խօսէր մեր նախնիներու, հերոսներու, արուեստագէտներու եւ գրողներու մասին, մանաւանդ՝ Խաչատուրեանի, Յովհաննէսի, Պապաջանեանի, Չարենցի, Սեւակի, Համբարձումեանի, Սարեանի, Կապուտիկեանի, Զօրեանի, Խանզատեանի եւ բազմաթիւ հայ նշանաւոր դէմքերու մասին, որոնց հետ անձամբ ծանօթացած էր Հայաստան այցելութիւններուն ընթացքին։ Սակայն ցաւ կը զգար, երբ կը խօսէր մեր միութիւններու եւ մեր եկեղեցիներու անջատման մասին եւ կþըսէր. «Մենք զարմանալի ազգ ենք»։
Սարոյեան կþատէր այն լուսանկարիչները, որոնք զինք գաղտնի կը նկարէին եւ սուտ պատմութիւններով թերթեր կը լեցնէին, դրամի համար։ Ներողութիւն խնդրեց մեր առաջին հանդիպումին իր ցոյց տուած վերաբերմունքին համար, որ ինձ ալ ուրիշներու կարգին դրած էր։ Երբեմն խօսքը կը կտրէր եւ ձեռքը ուսիս վրայ դնելով կþըսէր. «Եկուր Փոլ, Կիլիկիան երգենք, նորէն»։
Սարոյեանի անկեղծութիւնն ու պարզամտութիւնը խորապէս տպաւորած է զիս։ Իր ազնուութեան եւ հեզութեան մասին շատեր տեղեակ չէին եւ սխալ մեկնաբանութիւններ կþընէին։ Նկարահանումի ժամանակ, իմ վրայ ունեցած վստահութիւնն էր, որ բարեկամացուց մեզ։ Եթէ Սարոյեան վստահէր անձի մը, այդ անձը իր կեանքի անբաժան ընկերն էր։ Իսկ անոնց, որոնք կը փորձէին զինքը շահագործել կամ հայերու դէմ խօսիլ, առանց վարանելու տեղւոյն վրայ բարձրաձայն կþայպանէր։
Սարոյեան միշտ խօսած է հայուն համար ընդհանուր աշխարհին, մանաւանդ այն դժուարին ժամանակներու մէջ, երբ հայերը հալածուած էին Ամերիկայի մէջ նոյնիսկ։ Այս նիւթերու առընչութեամբ, Սարոյեան բացայայտօրէն անդրադարձած է իր «Հայը եւ հայը» գրութեան մէջ։ Սարոյեան միշտ եղած է պահապան թիկունքը հայ ինքնութեան։ Թերեւս պատճառներէն մէկը այս էր, որ ոմանք չէին ախորժեր իրմէ։
Սարոյեան ինքնին գիրք մըն է, անթիւ հատորներով։ Երբ սկսար ուսումնասիրել զինքը, քեզի այնպիսի տեղեր կը տանի, ուր երբեք չես գացած։ Շատ բան սորված եմ Սարոյեանէն եւ կրնայի աւելին սորվիլ, բայց դժբախտաբար մեր բարեկամութիւնը տեւեց միայն 5 տարի։ Մեր առաջին հանդիպումէն, մինչեւ իր մահը, Մայիս 18, 1981, բազմաթիւ յիշատակելի եւ անմոռանալի այցելութիւններ տուած է լուսանկարչատունս։

Ձեր յուշերուն մէջ կանդրադառնաք ձեր բարեկամ՝ քանդակագործ Վարազ Սամուէլեանի օգնութեան, որ Սարոյեանի հետ ձեր ծանօթացման առիթը ընծայեց: 

Առանց Վարազի օգնութեան անկարելի պիտի ըլլար Սարոյեանը նկարել, բայց դարձեալ պիտի շարունակէի զինքը հետապնդել...։
Տարիներու ընթացքին Սարոյեանին հանդիպելու ամէն տեսակ փորձերը ապարդիւն անցան։ Ժամերով կը սպասէի իր տան փողոցը, յուսալով որ գոնէ բարեւ մը ըսեմ, երբ դուրս ելլէ։ Սարոյեան դուրս չէր ելլեր, տան դուռը չէր բանար, բայց գիտէի որ ներսն էր... Լսած էի, թէ դուռը զարնողները վռնտած էր։ Չէի ուզեր նոյն բախտին արժանանալ։ Բազմաթիւ անգամներ բեմերու ետին լուսանակրչական գործիքներս տեղաւորած եմ այն յոյսով, որ Սարոյեան ներկայ պիտի ըլլայ իր բեմադրութիւննրուն, ու ես առիթը պիտի ունենամ զինքը նկարել, սակայն, հակառակ որ յայտագրին մէջ յիշուած կþըլլար Սարոյեանի ներկայութիւնը, ան անձամբ չէր ներկայանար ձեռնարկին։
1970ին ծանօթացայ Վարազին, երբ կþաշխատէր Ֆրէզնոյի կեդրոնը կանգած Սասունցի Դաւիթի արձանին վրայ։ Շատ չանցած եղանք մտերիմ բարեկամներ։ Մեր փոխադարձ այցելութիւնները աւելի ամրապնդեցին մեր կապերը, սակայն երբեք մտքէս չէր անցներ, թէ Վարազ՝ Սարոյեանին ընկերը կրնար ըլլալ։ Օր մը երբ Վարազը կը նկարէի իր արուեստանոցին մէջ, յանկարծ՝ Սարոյեանը նկարելու դժուարութիւններու մասին սկսայ խօսիլ։ Ժպտած, եւ ըսաւ. «Փոլ ճան, Սարոյեանը ընկերս է, զիս այցելում է երբ Ֆրէզնօ է գալիս»։ Անսահման ուրախութիւն մը ծագեցաւ մէջս։ Վարազին առաջարկեցի որ լուսանկարչական գործիքներս տեղաւորեմ իր արուեստանոցին մէջ ու երբ Սարոյեան այցելէ իրեն ինծի լուր տայ։ Վարազ անմիջապէս իր հաւանութիւնը տուաւ։ Չէի կրնար երեւակայել թէ որքա՞ն ծանր բեռ իջաւ ուսերէս։ Տարիներու հետապնդումներս մէկ վայրկեանէն լուծուեցան...։
26 Մարտ 1976ը յիշատակելի օր մըն էր, որովհետեւ այդ օրն էր, որ Վարազը հեռաձայնեց ինծի։ Անմիջապէս գացի իր արուեստանոցը։ Արդէն մնացեալը պատմեցի աւելի վեր, թէ ինչպէս վերջապէս յաջողեցայ ունենալ Ուիլիամ Սարոյեանի նկարը։
Երախտապարտ եմ Վարազին, որ զիս ծանօթացուց Ուիլիամ Սարոյեանին։ Գեղանկարիչ¬քանդակագործ Վարազ Սամուէլեանը ծնած է 1917ին Երեւան։ Միջին կազմուածքով եւ անկեղծ բնաւորութեամբ այս հայրենասէրը համաշխարհային երկրորդ պատերազմին գերի կը բռնուի գերմանացիներու կողմէ։ Պատերազմէն վերջ կը գաղթէ Ամերիկա, ու կը հաստատուի Ֆրէզնօ, ուր կը մահանայ 1995ին։ Այս մեծ արուեստագէտին պաստառները եւ քանդակները կը կրեն իր ստորագրութիւնը՝ Վարազ։ Ցուցադրուած են Եւրոպայի եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու գլխաւոր քաղաքներու մէջ։ Վարազի նշանաւոր գործերն են Սասունցի Դաւիթի պղինձէ արձանը, Սարոյեանի յուշարձանը եւ Սարոյեանի պղինձէ կիսանդրին, որոնք կը կանգնին Ֆրէզնօ քաղաքի կեդրոնը։ Սարոյեան եւ Սամուէլեան հայուն պատիւ բերող Ֆրէզնոյի աստղերն են։

Դրոշմաթուղթերու պարագային կարելի է ըսել, թէ արուեստի իւրայատուկ մարզ մըն են անոնք, որ երկիրներն ու ազգերը յատկանըշող պատկերներ կը փոխանցեն համայն մարդկութեան: Ձեր ծանօթները, ձեզ ճանչցողները ինչպէ՞ս ընկալեցին Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու եւ Ռուսաստանի միջեւ պաղ պատերազմը աւարտի խորհուրդը փոխանցող միացեալ այս նախաձեռնութեան իմաստն ու նշանակութիւնը:

Երբեմն քաղաքական յեղաշրջումները հրաշքներ կը գործեն մարդկային պատմութեան մէջ։ Երանելի են այն ազգերը որ կþօգտուին այդ հրաշքներէն։
Պազ պատերազմը միշտ անլուծելի դրութեան մէջ ենթարկած է ազգերու միջեւ եղած հաղորդակցութիւնը, անոնք ընտրած են արուեստի միջոցը իրարու հետ յարաբերութիւններ մշակելու համար, առանց ռազմագիտական միջոցներու։ Այս պարագային պէտք է նշել հզօրագոյնը, ԱՄՆի եւ ԽՍՀՄի կողմէ ընտրուած Ուիլիամ Սարոյեանի դրոշմաթուղթերը, որպէս խաղաղութեան եւ մարդասիրութեան խորհդանիշ, երկու պետութիւններու միջեւ ստեղծուած բարեկամութեան առթիւ։ Դրոշմաթուղթերու պատմութեան մէջ Ուիլիամ Սարոյեան առաջին անհատը եւ առաջին հայն էր, որ արժանացաւ այս տիտղոսին։
Երկու պետութիւններու նախագահները շնորհաւորականներ ղրկեցին համայն մարդկութեան, այսպիսով պաղ պատերազմի իրավիճակը վերացաւ եւ ժողովուրդը հանդարտեցաւ երրորդ համաշխարհային պատերազմի մը վախէն։ Որու հետ որ խօսեցայ այս նիւթի մասին ըսին թէ ճիշ ատենին զուգադիպեցաւ դրոշմաթուղթերու հրատարակութիւնը, որովհետեւ երկու հզօր ազգեր լարուած էին իրարու դէմ։  Այս եզակի եւ պատմական դէպքերուն առընչութեամբ 35է աւելի առաջին օրուայ դրոշմաթուղթերու թողարկման ծրարներ հրատարակուեցան երկու երկիրներու կնիքներով, որոնցմէ մին՝ Սարոյեանի ինքնատիպ լուսանկարով։ Ամերիկեան դրոշմաթուղթերու տպաքանակը 161 միլիոն էր, իւրաքանչիւրը 29 սենթ, իսկ Խորհրդային Միութեան դրոշմաթուղթերու տպաքանակը՝ 200 միլիոն, իւրաքանչիւրը մէկ ռուբլի։
Ժողովուրդը անհամբեր կը սպասէր. կարծես զինադադար էր։ Նամակատուներու մուտքին ժողովուրդը կը սպասէր։ Դրոշմաթուղթերու մասնագէտներ հարիւրաւոր էջեր կը գնէին իրենց հաւաքածոյին համար, առաջին օրուայ հրատարակութեան կնիքով։ Հեռաձայնով եւ նամակներով զիս կը շնորհաւորէին, կարծես ես ըլլայի Սարոյեանը։ Ֆրէզնոյի մէջ Սարոյեանի դրոշմաթուղթերը կէսօրէ առաջ սպառած էին։ Ֆրէզնոյի եւ շրջակայքի ժողովուրդը ոչ միայն գոհ էր Սարոյեանի ընտրութեամբ, այլ հպարտ կը զգար որ ընտրեալը իրենց քաղաքէն էր։ Մամուլ եւ հեռատեսիլ լայնօրէն կþանդրադառնային Սարոյեանի մասին։ Հայուն անունը կայծակի արագութեամբ տարածուեցաւ աշխարհի մէջ։
ԱՄՆի եւ ԽՍՀՄի դրոշմաթուղթերու ստեղծման ընդհանուր պատմութիւնը, ներառեալ «Ինչպէս նկարեցի Սարոյեանը», իր զանազան դիմանկարներով տեղ գրաւեց ԱՄՆի դրոշմաթուղթերու 1991ի թիւի հրատարակութեան «Լինսի» տարեգիրքին մէջ։
Մեր ազգը շատ բախտաւոր է։ Սարոյեանի միջոցաւ, երկու գերագոյն ուժերը մեզի նուիրեցին աշխարհի ամէնաթանկագին նուէրը, մեր պատմութեան մէջ եզակի դէպք մը։ Սակայն մեր ազգը չկրցաւ Սարոյեանը պահել այդ ճանաչումին վրայ եւ հետզհետէ դրոշմաթուղթերու պատմական օրը մոռցուեցաւ։ Ոսկի առիթ մը կորսնցուցինք, ուր կրնայինք օգտուիլ այս բացառիկ պատեհութենէն։ Կարելի էր ԱՄՆի եւ ԽՍՀՄի հետ միասնաբար՝ 22 Մայիսը հռչակել հայկական ազգային տօնական օր։ Բայց չեղաւ։ Այս մոռցուած տօնին հետ կրնան մոռցուիլ նաեւ Սարոյեանի ծննդեան եւ մահուան տարեդարձները։ Իր յիշատակը յարգելու համար գոնէ տարին անգամ մը պէտք է յիշենք Սարոյեանը։

Ինչպէ՞ս ընտրուեցաւ ձեր լուսանկարը:

Սարոյեանի մահէն քանի մը տարի յետոյ, Ուաշինկթընի ամերիկեան դրոշմաթուղթերու կեդրոնական գրասենեակէն անակնկալ հեռաձայն մը ստացայ։ Բաժնի տնօրէն Ճէք Ուիլիըմս կը յայտնէր թէ Ամերիկայի դրոշմաթուղթերու սպասարկութիւնը մտադիր է 1991ին յիշատակի դրոշմաթուղթ մը հրատարակել, Ուիլիամ Սարոյեանի դիմանկարով եւ կը խնդրէր եթէ կը փափաքիմ նկար տրամադրեմ. նոյն պահուն ան կը պատուիրէր որ այս լուրը չտարաձայնեմ, մինչեւ նկարներու վերջնական ընտրութիւնը։
Վեց ամիս յետոյ Ուաշինկթընէն հեռաձայն մը ստացայ, ԱՄՆի դրոշմաթուղթերու ընդհանուր մասնաճիւղերու տնօրէն Էնդընի Ֆրէնքէն, որ զիս կը շնորհաւորէր յայտնելով թէ աւելի քան 400 նկարներու ընդմէջէն իմ նկարածս ընտրած էին։ Ան խստիւ կը պատուիրէր որ ոչ մէկուն չխօսիմ այս հարցով, մինչեւ դրոշմաթուղթերու պաշտօնական հրատարակութիւնը, որու համար տակաւին երկու տարի կար։  Խոստումս յարգեցի։ Դրոշմաթուղթերու սպասարկութիւնը հինգ հարիւր տոլար նուիրեց Սարոյեանի նկարը գործածելու համար, որ իրենց բարձրագոյն վարձատրութիւնն էր։ Ես մերժեցի ընդունիլ դրամական նուէրը, սակայն իրենք, նոյն արժէքով Սարոյեանի դրոշմաթուղթեր ղրկեցին։
Տարի մը ետք Ճէք Ուիլիամս զիս կը տեղեկացնէր թէ Խորհրդային Միութիւնն ալ պիտի մասնակցի ԱՄՆի հետ միասնաբար հրատարակելու Սարոյեանի դրոշմաթուղթը եւ արտօնութիւն կþուզէին ինձմէ, նոյն պայմաններով նոյն նկարը օգտագործելու համար։ Արտօնութիւնը տրուեցաւ եւ դրոշմաթուղթերու թողարկման թուականը յայտարարուեցաւ։ Որոշուեցաւ որ Էնդընի Ֆրէնք անձամբ ներկայ պիտի ըլլայ Երեւանի մէջ դրոշմաթուղթերու թողարկման հանդիսութեան։

Պրն. Գալինեան, կարելի է ծանօթ էք այս դիմանկարով, սակայն չգոհացաք միայն լուսանկարելով Ուիլիամ Սարոյեանը: Մէկ ժամ տեւողութեամբ վաւերագրական ժապաւէն մը պատրաստած էք իր մասին, ուր կարեւոր ներդրում բերած է նաեւ ձեր դուստրը՝ Սիւզի Գալինեան, որպէս ժապաւէնի արտադրիչ: Ինչպիսի՞ն եղած է ընդունելութիւնը ժապաւէնի գծով եւ ի՞նչ հեռանկարներ կը տեսնէք  այս գործի վերաբերեալ:

Ոչ միայն անհուն գոհունակութիւն էր ինծի համար Սարոյեանը նկարել, այլ աներեւակայելի էր, թէ Սարոյեանի նկարները վաւերագրական ֆիլմ մը պատրաստելու առիթը պիտի տային։
Սարոյեանի մահէն յետոյ, 18 Մայիս 1981ին, Ուիլիամ Սարոյեան Թատրոնին մէջ, յիշատակի երեկոյ մը կազմակերպուեցաւ, 2400 հանդիսականներու ներկայութեան։ Նոյն օրը, առաջին անգամ ըլլալով հանրութեան ցուցադրուեցան Սարոյեանի նկարները։ Հետզհետէ պատմութիւնը ծանօթ կը դառնար եւ զիս կը հրաւիրէին ձեռնարկներու, որպէսզի խօսիմ մեր հանդիպումներուն մասին եւ ցուցադրեմ նկարները։ Այսպէս ժողովուրդի փափաքին ընդառաջելով եւ 22 վայրկեան տեւողութեամբ ներկայացումս աւելի ճոխ դարձնելու եւ բարելաւելու համար, նկարները սահիկներու վերածեցի, ձայներիզի վրայ յատուկ երաժշտութիւն մը աւելցնելով։ Ինն տարի շարունակ ներկայացուեցաւ այս յայտագիրը, որ սիրուեցաւ ժողովուրդին կողմէ եւ հեռատեսիլէն ալ սփռուեցաւ։
Սարոյեանի հանդէպ ունեցած հիացումէս մղուած, իր մահէն յետոյ, ես եւ դուստրս՝ Սիւզին, կը ծրագրէինք Սարոյեանի կեանքն ու գործը վաւերագրական ֆիլմի վրայ առնելու գաղափարի մասին։ Միասին սկսանք հետազօտական աշխատանքը։ Ես սկսած էի գրել ժապաւէնի պատմութիւնը, ձեւաւորումը, նկարահանումի ծրագիրները եւ տեղերը։ Տիկնոջս Արաքսիին եւ որդիս՝ Հրանդին հետ, որ նկարահանումներու օգնականս էր, ընտանեօք լծուեցանք այս աշխատանքին։ Սիւզիին ունեցած բեմական փորձառութիւնը մեծապէս նպաստեց մեր ծրագրին եւ ան ստանձնեց ժապաւէնի արտադրութեան գործերը։ Սիւզիին գործը դժուար էր՝ կապ պահել փաստաբաններու հետ, արտօնագրեր ապահովել նկարահանումներու վայրերէն, հովանաւորներ գտնել, հանգանակութիւններ կազմակերպել, անձեր գտնել, հագուստներ որոշել, դիմայարդել եւ պատրաստել ֆիլմի տեսարանները։ Սակայն այս հսկայական գործը մեծ դրամագլուխի կը կարօտէր։ Տարիներու ընթացքին շատեր իրենց նիւթական օժանդակութեամբ զօրավիգ կանգնեցան ժապաւէնի յաջողութեան, ինչպէս Թամըս Գույումճեան, Ֆրէզնոյի Մշակութային Արուեստի Խորհուրդը եւ այլն։ Ֆիլմի արտադրութիւնը տեւեց մօտ 8 տարի։
Ֆիլմը արժանացած է վեց մրցանակներու, որոնցմէ մին՝ Ոսկի մրցանակը վաւերագրական լաւագոյն ժապաւէնի կոչումով, Ֆիլատելֆիոյ Միջազգային Ժապաւէններու Փառատօնին։
Ֆիլմի առաջին ցուցադրութենէն յետոյ կազմուեցան յաջորդական ցուցադրութիւններ Ամերիկայի գլխաւոր քաղաքներու մէջ, ինչպէս նաեւ Գանատա, Անգլիա, Եւրոպայի երկիրներ, Միջին Արեւելքի, Թուրքիա, Իսրայէլ, Աւստրալիա եւ Հայաստան։ Օտար կազմակերպութիւններէ զատ, ցուցադրութիւններ ստանձնեցին նաեւ ՀԲԸՄը, Համազգայինը, Թէքէյեան մշակութային կեդրոնը, ինչպէս նաեւ հայկական կուսակցութիւնները, անկախ միութիւններ եւ կազմակերպութիւններ։ Սիրայոժար եւ առանց խտրութեան կը ցուցադրենք մեր ֆիլմը բոլորին։ Սարոյեան կը պատկանի հայ ազգին եւ աշխարհի բոլոր ազգերուն։
Անշահախնդրօրէն պատրաստուած մէկ ժամ տեւողութեամբ վաւերագրական ֆիլմի նպատակն է անմահացնել Սարոյեանի կեանքն ու գործը։ Պահել ու ներկայացնել Սարոյեանի զոյգ մշակութային ժառանգութիւնը, որպէսզի նոր սերունդները կարենան ուսումնասիրել եւ վայելել, ինչպէս նաեւ ստեղծել եղբայրութեան եւ հասկացողութեան ոգին բոլոր ազգերուն մէջ։


Որքա՞ն դժուար աշխատանք մըն էր ժապաւէնի պատրաստութիւնը, տրուած ըլլալով որ Սարոյեանի կեանքը եւ հարուստ ու ճոխ աշխատանքը, ինչպէս նաեւ իւրայատուկ նկարագիրը վաւերականութեամբ պէտք էր ներառնուեր ֆիլմին մէջ:

Որեւէ վաւերագրական ֆիլմի պատրաստութիւնը ինքնին դժուարութեան կողմերը ունի, սակայն եթէ անձեր ըլլան, որոնց հետ գործակցութիւնը արդէն դժուար է, այդ պարագային գործը կը ձգձգուի, կþերկարի եւ երբեմն ալ չի յաջողիր։
Նախ ըսեմ, որ դժուարութիւն կամ արգելք չէի ունենար, եթէ Սարոյեանի մասին վաւերագրական ֆիլմի մը պատրաստութեան ծրագիրս յայտնած ըլլայի իր ողջ եղած ատեն։ Լուրջ ուսումնասիրութենէ յետոյ պատմութիւնը գրի առի, ամփոփեցի մէկ ժամուայ մէջ. որոշած էի Սարոյեանը ներկայացնել այնպէս ինչպէս որ ես ճանչցած էի մեր հինգ տարուայ բարեկամութեան ընթացքին։
Գլխաւոր նիւթեր ընտրեցի Սարոյեանի ձայնով պատմուած ծննդավայրի եւ մանկութեան օրերու մասին, աւելցուցի նաեւ իր գրական ճոխ աշխատանքը, իր կեանքի դրուագներէն հատուածներ, վերագործուած տեսարաններ, իր պատգամը համաձայն մարդկութեան, եւ իր սէրն ու յարգանքը Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդին հանդէպ։ Կը մնար Սարոյեանի Հայաստան այցելութիւններէն դրուագներ ձեռք բերել։ Այս մասը ֆիլմին կորիզն էր։ Սարոյեանի կեանքէն եւ գործէն զատ, կþուզի որպէս հայ անհատ ալ զինք ներկայացնել։ Սարոյեան միշտ հպարտօրէն կը խօսէր Հայաստան իր այցելութիւններու մասին, գիտէի որ կային անցեալէն նկարահանումներ եւ կարեւոր էր անոնք ունենալ։


Լուսանկարչական ասպարէզէն ներս ի՞նչ էր ձեզի համար մղիչ ուժը. ինչպէ՞ս կÿընտրէք ձեր նիւթերը, ձեր «հերոսները»...

Լուսանկարչութեան հանդէպ ունեցած հետաքրքրութիւնս եւ նկարելու փափաքս, շատ կանուխէն զօրաւոր մղիչ ուժ դարձած է իմ մէջ, որ զիս կը ստիպէ նկարել յատուկ դէմք մը։ Ժողովուրդին գնահատանքը նաեւ մեծ դեր ունեցած է այդ մղիչ ուժին մէջ, որովհետեւ զիս կը պարտադրէ աւելին սորվելու եւ նոր ստեղծագործութիւններ կատարելու։ Արուեստագէտի մը վարձատրութիւնը ժողովուրդի գնահատանքն է։ Բոլոր արուեստներուն հիմը զգացումն է, որ բնածին է։ Անկարելի է ստեղծագործել առանց այդ գործին մէջ հոգի դնելու։ Ինծի համար նկարելը խանդավառութիւն եւ հաճոյք է, որ ինքնին անբացատրելի ուժ մըն է։
Երբեմն թերթերուն մէջ կը կարդամ նշանաւոր անձերու մասին, ուր դրուած կþըլլայ նաեւ այդ անձին դիմանկարը։ Ընդհանրապէս դրուած նկարը չի ներկայացներ այդ անձին ունեցած տիտղոսը կամ պաշտօնը։ Իմ կարծիքով, որեւէ անձ, նկարին մէջ պէտք է ճանչցուի իր ունեցած հանգամանքով, կամ պաշտօնով։ Այս համոզումով եւ հոգեբանութեամբ մօտեցած եմ իմ ընտրեալ նիւթերուս։ Շատեր կþամչնան նկարուելէ եւ ջղային պրկումներ կþունենան լուսանկարչական գործիքին առջեւ, առարկելով թէ լաւ չեն ելլեր նկարին մէջ, կամ դէմքին այս կողմը կամ այն կողմը տգեղ է։ Թէեւ կþըսեն թէ լուսանկարչական գործիքը ինչ որ տեսնէ այն կը նկարէ, սակայն միշտ ալ նկարողն է պատասխանատուն։ Լուսանկարիչը նկարելէ առաջ, պէտք է որ ուսումնասիրէ նկարուողին դէմքը եւ գտնէ դէմքին այն մասը, որ անձը ինքը չի տեսներ, այլ միայն լուսանկարիչը կրնայ տեսնել։ Իմ կարծիքով, ամէն դէմք՝ իր դէմքին համեմատ գեղեցկութիւն մը ունի։

Շնորհակալ ենք:
Շնորհակալ եմ, որ այս առիթը ընծայեցիք։ Յաջողութեան եւ յարատեւութեան մաղթանքներ կը ղրկեմ Սարոյեանի երկրէն «Ազատ Օր» օրաթերթի խմբագրին, աշխատակիցներուն եւ բոլոր ընթերցողներուն։

Ֆիլմի մասին կարելի է այցելել
www.kalinian-saroyan.com կայքէջը