Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետ կը պատասխանէ Միջին Արեւելքի տագնապին, Իսլամ Ծայրայեղականութեան չարիքին, Սուրիահայութեան աղէտին եւ Յունահայութեան ազգային կառոյցներու ճգնաժամին մասին «Ազատ Օր»ի հարցումներուն, Ուրբաթ՝ 4 Սեպտեմբերին, Աթէնք իր այցելութեան առիթով:
«Մեր պահանջատիրութիւնը կ’արտայայտենք Անթիլիասէն, Երեւանէն, ամբողջ Սփիւռքէն, նաեւ ու յատկապէս Թուրքիայէն, մանաւա՛նդ Սիսի կաթողիկոսարանի հողէն, որ սրբացած հող է»
Հարցացրոյցը վարեցին՝ Նազարէթ Պէրպէրեան, Մայք Չիլինկիրեան
Վեհափառ Տէր, Աթէնք եկած էք Ձեր պատգամը փոխանցելու «Քրիստոնեայ-իսլամ խաղաղ համագոյակցութիւնը Միջին Արեւելքէն ներս» թեմային շուրջ տեղի ունեցած համագումարին։ Կարելի՞ է լուսաբանել մեր ընթերցողները համագումարին եւ անոր առաջադրանքներուն մասին։
Այս համագումարը կազմակերպուած էր Վիեննայի մէջ հաստատուած միջ-կրօնական միջազգային կեդրոնին կողմէ։ Այս կեդրոնը հաստատուած էր 2012 թուականին, շուրջ երեք տարիներ առաջ, Սէուտական Արաբիոյ նախկին թագաւորին՝ Ապտալլայի կողմէ։ Սէուտական Արաբիոյ պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով այս թագաւորը ուզեց դէպի այլ կրօններ, դէպի արեւմուտք պատուհան բանալ։ Թէեւ Սէուտական Արաբիան պահպանողական երկիր մը եղած է եւ հակառակ այն իրողութեան, որ երկրի կրօնական պատասխանատուները շատ համաձայն չէին, այդուհանդերձ՝ Ապտալլա թագաւորը այս ուղղութեամբ վճռական քայլ մը առաւ եւ Վիեննայի մէջ հաստատեց այս կեդրոնը։
Հետեւաբար, այս կեդրոնը կը պատկանի Սէուտական Արաբիոյ, ամբողջութեամբ կը ֆինանսաւորուի Սէուտական Արաբիոյ կողմէ, սակայն միաժամանակ հովանաւորութիւնը կը վայելէ Սպանիոյ, Աւստրիոյ եւ Վատիկանի։
Այս կեդրոնին նպատակն է ընդհանրապէս կրօններու եւ մշակոյթներու միջեւ յարաբերութիւն, երկխօսութիւն, գործակցութիւն յառաջացնել եւ մասնաւորաբար քրիստոնեայ-իսլամ համագործակցութիւնը ամրապնդել։ Եւ այս ուղղութեամբ անցնող մի քանի տարիներու ընթացքին բաւական աշխատանքներ կատարուեցան։ Նկատի ունենալով, որ կեդրոնը կը վայելէ հարուստ այս երկրի հովանաւորութիւնը, 100է աւելի մասնագէտներ կը գործեն այս կեդրոնին մէջ։ Անցնող տարիներու ընթացքին յաճախակի կերպով զիս հրաւիրեցին, որ մասնակցիմ իրենց համագումարներուն, սակայն առիթ չեղաւ։ Այս անգամ շատ խնդրեցին, ես ալ անպայման ուզեցի որ գամ, որովհետեւ առաւելաբար այս համագումարը կապուած է Միջին Արեւելքի, քրիստոնեայ-իսլամ գործակցութեան եւ յատկապէս, այդ ծիրէն ներս, համաքաղաքացիութեան հասկացողութեան, որ այս համագումարին հիմնական նիւթը պիտի դառնայ։
Ի՞նչ կը նշանակէ նոյն երկրի քաղաքացի ըլլալ. համաքաղաքացիութիւն ի՞նչ կը նշանակէ։
Վստահաբար, նուրբ, զգայուն հարց մըն է Միջին Արեւելքէն ներս, քրիստոնեայ-իսլամ յարաբերութեան ծիրէն ներս։
Նաեւ ուզեցի այս համագումարին ներկայ ըլլալ, որպէսզի այս առիթով Լիբանանի մեր թեմի, մեր գաղութի կապուած ծրագիրներով ու աշխատանքներով ու մտահոգութիւններով քիչ մը աւելի մօտէն զբաղիմ։
Այս համաքաղաքացիութեան օրակարգը քիչ մը կը բացատրէ՞ք։
Այո, հիմա պիտի գամ այդ հարցին։
Ուրեմն բնականաբար ես հրաւիրուած էի որպէս գլխաւոր դասախօսներէն մէկը, առաջին իսկ նիստին դասախօսութիւնս տուի եւ դասախօսութեանս մէջ յատկապէս ծանրացայ այս համաքաղաքացիութեան հարցին վրայ։ Հարցը հետեւեալն է.- Երբ տուեալ երկրի մը կը պատկանին քրիստոնեաներ եւ իսլամներ՝ համաքաղաքացի են։ Համաքաղաքացի ըլլալ կը նշանակէ նոյն պարտաւորութիւնները եւ նոյն իրաւունքները ունենալ։ Բնական է, բայց փաստօրէն այդպէս չէ։ Օրինակ՝ Սէուտական Արաբիոյ մէջ քրիստոնեայ մը կրնա՞յ նախարար ըլլալ։ Եգիպտոսի մէջ քրիստոնեայ մը կրնա՞յ նախարար կամ վարչապետ ըլլալ։ Լաւագոյն պարագային՝ խեղճ ու կրակ նախարարութիւն մը կը տրուի քրիստոնեային։
Հոս է հարցը եւ ես իրապէս զարմացայ, որ այս նուրբ զգայուն հարցը իսլամներու կողմէ դրուած է օրակարգի վրայ։ Ուրեմն՝ շատ յստակ կերպով իմ խօսքիս մէջ այս բոլորին անդրադարձայ։ Ըսի՝ համաքաղաքացիութիւնը պարտաւորութիւններ եւ իրաւունքներ ունի։ Եւ քրիստոնեաները այդ պարտաւորութիւնները լիովին կատարած են ու կը շարունակեն կատարել։ Սակայն իրաւունքները զլացուած են։ Կարգ մը երկիրներ իսլամական սկզբունքներու վրայ հիմնուած են, կարգ մը երկիրներ աւելի գաղափարական, քաղաքական սկզբունքներու վրայ հիմնուած են, ինչպէս Սուրիան էր, Իրաքն էր։ Սէուտական Արաբիան ուրիշ կացութիւն է, Եգիպտոսը ուրիշ կացութիւն է։ Այս բոլորին մէջ զոհը, անիրաւուածը՝ միշտ եղած է քրիստոնեան։ Ուրեմն շատ հետաքրքրական է, թէ ինչո՞ւ այս հարցը այս օրերուն օրակարգի վրայ կը դրուի, եւ ես մօտեցմանս մէջ քիչ մը աւելի իրատես եւ քննադատական էի։ Իրապէս զարմացայ, որ շատ դրական կերպով ընդունուեցան իմ տեսակէտներս իսլամներուն կողմէ։ Վերջին հաշուով Սէուտական Արաբիոյ պատկանող կեդրոն մը ըլլալով՝ իրենք շատ զգոյշ պէտք է ըլլային։ Բայց պարզուեցաւ հակառակը։ Սա կը նշանակէ, որ դրական է մօտեցումը Սէուտական Արաբիոյ մօտ դէպի քրիստոնեաներ, դէպի արեւմուտք։ Սա նոր զարգացում մըն է։ Ուրեմն համագումարին մասնակցեցանք շուրջ 50 հոգիներ՝ կրօնական պետեր կային, նաեւ մասնագէտներ կային, եւ այս իմաստով քրիստոնեայ-իսլամ երկխօսութիւնը աւելի ամրապնդող, յատկապէս Միջին Արեւելքի ծիրէն ներս, կարեւոր ժողով մըն էր։
Համաքաղաքացիութեան այս հարցը իրենց կեանքին մէջ ալ տագնապի աղբիւր չէ՞։ Իսլամը եւս տարբեր յարանուանութեանց խնդիր ունի, անոնց միջեւ խտրականութեան խնդիրներ կան...
Այդ ալ կայ։ Ես որպէս քրիստոնեայ՝ մեր տեսանկիւնէն դիտեցի։ Օրինակ՝ իմ բանախօսութենէս յետոյ, Իրաքի կրօնական ներկայացուցիչը խօսք առաւ եւ ըսաւ, որ «ամբողջութեամբ համաձայն եմ Կաթողիկոսի ըսածին»։ «Ինչո՞ւ օրինակ,- ըսաւ ան,- Իրանի մէջ վարչապետը սիւննի պիտի չըլլայ, կամ քրիստոնեայ պիտի չըլլայ»։ Ես ալ կատակով ըսի, թէ «կը սպասէի, որ պիտի ըսէիր, թէ ինչո՞ւ հայ պիտի չըլլայ»։ Ինքն ալ ըսաւ, որ «եթէ քրիստոնեայ ըսի՝ մտքիս մէջ հայ ալ կար»։
Հիմա, իրապէս ասիկա զարգացում է, ինչ որ հայերուն համար հետաքրքրական բան մըն է։
Ընդհանրապէս Մերձաւոր Արեւելքի եւ յատկապէս Սուրիոյ մէջ քրիստոնեաներու նկատմամբ սաստկացած հալածանքին եւ գործուած վայրագութեանց դէմ յանդիման՝ միջ-եկեղեցական Էօքիւմենիք շարժումը ի՞նչ նախաձեռնութեանց դիմած է եւ որքանո՞վ արդիւնաւոր միջամտութիւն կարելի եղած է իրականացնել։
Համագումարի օրակարգին վրայ դրուած երկրորդ մեծ խնդիրը, ինչպէս որ քիչ առաջ կ’ըսէի, իսլամ ծայրայեղականութեան հարցն էր։ Ես այս խնդրին ալ անդրադարձայ դասախօսութեանս մէջ՝ արագ կերպով, բայց յետոյ մի քանի առիթներով, որ խօսք առի, ըսի.- «Նայեցէք, ինչ որ Ուաշինկթընի մէջ - Օպամայի հետ երբ որ հանդիպում ունեցանք մենք Պատրիարքներս - հոն ըսի եւ այս տեղն ալ կը կրկնեմ.-Հարց մըն է, որ Միջին Արեւելքի մէջ առաջանալէ ետք, սկսած է կամաց-կամաց Ամերիկայի, Եւրոպայի, Ափրիկէի մէջ եւս կատարուիլ, հետեւաբար ասիկա համամարդկային հարց է...
Մարդկային ընկերութեան ամէնէն մեծ տագնապներէն մէկն է եւ սա կը նշանակէ, որ մեր մօտեցումը պէտք է ըլլայ համաշխարհային, համամարդկային եւ համապարփակ։
Այլ խօսքով՝ մենք պէտք է ունենանք այնպիսի ռազմավարական, մարտավարական մօտեցում մը, ուր քաղաքական, դիւանագիտական, զինուորական, տնտեսական, ընկերային բոլոր ազդակները եւ մօտեցումները մենք պէտք է նկատի ունենանք եւ ներդաշնակենք։ Միայն զինուորական մօտեցումով՝ վերէն ռմբակոծելով ծայրայեղականներու կեդրոնները, մենք չենք կրնար հարցը լուծել։ Աւելի շատ հալածանքը տարածանք կ’ըլլայ եւ փաստօրէն այդպէս է։
Հետեւաբար ասիկա լուրջ ծրագրում կ’ենթադրէ։ Այդպէ՛ս պէտք է ըլլայ։ Որովհետեւ այս մեր հարցը չէ։ Համաշխարհային հարց է ասիկա։ Եւ բոլորին մօտեցումն ալ այսպէ՛ս է։ Բայց դժբախտաբար արեւմուտքը այս ուղղութեամբ տակաւին անհրաժեշտ յանձնառութիւնը կամ լրջութիւնը ցոյց չի տար։ Օրինակ՝ ես վերջերս, երբ Ֆրանսա էի, նախագահ Հոլանտի ամենամօտիկ գործակիցներէն մէկը կ’ըսէր, թէ Սուրիոյ հարցին լուծումը կը տեսնէ Պաշար Ասատի մեկնելուն մէջ։ Ըսի, սխալ մօտեցում է ատիկա, Պաշարը միակ փրոպլեմը չէ, փրոպլեմներէն մէկը կրնայ ըլլալ եւ է՛, բայց անոր մեկնումը մեծ քաոս կը ստեղծէ։ Եթէ այսօր քրիստոնեաները, օրինակ, երկընտրանքի առջեւ դրուին՝ Պաշա՞ր, կա՞մ միւսները, հարկաւ Պաշարին պիտի նախընտրեն։ Այդ միւսները ի՞նչ են։ Ընդդիմադիր՝ կ’ըսեն։ Ի՞նչ ընդդիմադիր։ Քրիստոնեային ի՞նչ հոգն են այդ ընդդիմադիրները։ Հետեւաբար շատ զգոյշ պէտք է ըլլանք։
Արեւմուտքը երբեմն միակողմանի, մակերեսային մօտեցում ունի այս հարցին գծով եւ, դժբախտաբար, այս բոլորին մէջ վնասուողը քրիստոնեաներն են։ Ամէն օր քրիստոնեաներ կը մեկնին իրենց երկրէն, նաեւ անշուշտ՝ հայերը։ Խառնուած է Իրաքը, Սուրիան կը պարպուի...։ Սա լուրջ հարց մըն է։ Դժբախտաբար արեւմուտքը այդ տեսանկիւնէն չի դիտեր հարցը։ Եւ շահեր ունի, աշխարհաքաղաքական շահեր ունի շրջանին կապուած։ Այս ծիրէն ներս ըսեմ ձեզի որ Պապը, յառաջիկայ շաբաթ, կարծեմ թէ Ամերիկա պիտի երթայ եւ իր խօսքը պիտի ուղղէ Միացեալ Ազգերու կազմակերպութեան, ինչպէս նաեւ Ամերիկեան Քոնկրէսին մէջ։ Առաջին անգամ ըլլալով Պապ մը Քոնկրէսին մէջ պիտի խօսի։ Ուրեմն, Պապի հետ հանդիպումին, Միջին Արեւելքի Պատրիարքները առաջարկեցին, ես ալ անձնապէս առաջարկեցի տարբեր ձեւով, որ Պապը երկու տեղն ալ Միջին Արեւելքին անդրադառնայ։ Եւ այդ ծիրէն ներս նաեւ անդրադառնայ Լիբանանի նախագահի ընտրութիւնը անյապաղ կատարելու կարեւորութեան, որովհետեւ Լիբանանի պարագային ինչպէս գիտէք նախագահը քրիստոնեայ է եւ որոշ իմաստով ամբողջ քրիստոնէութիւնը կը ներկայացնէ Միջին Արեւելքի մէջ։
Ընդհանրապէս Միջին Արեւելքի եւ յատկապէս Սուրիոյ հայութեան պաշտպանութեան եւ օժանդակութեան կենսական գործին ծանր պատասխանատուութեան գլխաւոր բաժինը վերցուցած էք Ձեր ուսերուն վրայ։ Ի՞նչ վիճակ կը պարզեն այսօր համահայկական տարողութեամբ առաջ տարուող այդ աշխատանքները։
Իսլամ ծայրայեղականութեան ներկայութիւնը, վայրագութեանց հետզհետէ տարածումը լուրջ հարց մըն է բոլորին համար։ Բնականաբար ասոնք վերջ պէտք է ունենան։ Յաւիտենապէս չեն կրնար այդպէս շարունակել եւ մնալ, վերջ պիտի ունենան։ Բայց մինչեւ որ վերջ ունենան, քրիստոնէութիւնն է որ սկսած է կորիլ, քրիստոնէութի՛ւնը։ Եւ որքան շուտ այս չարիքը արմատախիլ ընենք, ատիկա բարիք է այդ ամբողջ շրջանին համար եւ յատկապէս, այս պարագային, քրիստոնէութեան համար։
Համագումարի ընթացքին փորձեցինք - նաեւ ես իմ խօսքիս մէջ նշեցի - այս հարցի ախտանշաններէն անդին՝ անոր տուն տուող պատճառներուն մասին խօսիլ։ Երբ որ մէկը հիւանդ է, պատճառներուն մասին պէտք է խօսինք։ Այդ պատճառները իսլամները առաւելաբար կը տեսնեն Պաղեստինեան Հարցին մէջ։ Հաւանաբար պատճառներէն մէկը այդ կրնայ ըլլալ, սակայն կայ նաեւ շրջանին մէջ ճնշող ամբողջատիրական ռեժիմներու հարցը. ժողովուրդը աղքատ է, անիրաւութիւն կայ, այս կայ, այն կայ։ Յետոյ՝ արեւմըտեան ապաբարոյական արժէքներու թափանցումը իսլամական աշխարհէն ներս սկսած է հակազդեցութիւն յառաջացնել։ Ուրեմն՝ այս բոլոր պատճառները կան եւ այս կացութիւնն է, որ յառաջացուց ծայրայեղականութիւնը։ Պէտք է ամէն գնով - իսլամներն ալ շատ մտահոգ են այս կացութեամբ - արմատախիլ ընել այս չարիքը։ Ընկերութեան կեանքին մէջ հիմնական բարեփոխութիւն պէտք է։ Այլապէս ամբողջ աշխարհը կը կորի...
Վերադառնալով մեր հարցին։ Բնականաբար մեր ժողովուրդին զաւակները մեծապէս ազդուեցան այս ծայրայեղականութեան ներկայութենէն։ Թէ՛ Իրաքի, թէ՛ Սուրիոյ մէջ։ Արդէն փաստօրէն Իրաքի մէջ այսօր պարպուած է հայութիւնը։ Բուռ մը հայութիւն մնացած է, այդ ալ Պաղտատի մէջ։ Քիւրտիստանի շրջանին մէջ դարձեալ որոշ հայութիւն կայ, Մոսուլէն անցած են այդ շրջանները։ Ինչ կը վերաբերի Սուրիոյ՝ տագնապալից կացութիւն կը տիրէ Հալէպի մէջ։ Այդ շրջանները իրարմէ անջատուած են։ Ճեզիրէի շրջանը յարաբերաբար խաղաղ է։ Հալէպը ամբողջութեամբ կղզիացած, շատ վտանգաւոր շրջան մըն է։ Դամասկոս երբեմն-երբեմն մթնոլորտը կը փոխուի, ռումբեր կ’իյնան։ Յարաբերաբար՝ Քեսապ եւ Լաթաքիա, այդ շրջանները խաղաղ են։
Հալէպէն հեռանալով՝ շուրջ տասը հազար հայեր հաստատուած են Լիբանան։ Կ’ըսեն շուրջ տասը հազար հայեր՝ Հայաստան, որոշ թիւով հայեր ալ՝ Քեսապ, Լաթաքիա, Թարսուս եւ շրջաններ։ Վերջին տուեալներուն համաձայն, տասը հազար հայ մնացած է Հալէպի մէջ։ Սակայն եթէ Հալէպի քարտէսը ձեր առջեւ ունենաք, քանի մը շաբաթ առաջ ինծի փոխանցեցին - Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան շրջանակէն - Հալէպի նոր քարտէսը՝ ցոյց տալու համար, թէ ի՞նչ բաժանումներ կան, ծայրայեղականները ո՞ւր են, պետական ուժերը ո՞ւր են, քրիստոնեաները ո՞ւր են։ Այդ քարտէսը տեսնողը քիչ մը կը սոսկայ, երբ տեսնէ մեր հայերը ո՞ւր են։ Առաջնորդարանը եւ քրիստոնեայ շրջանները ճիշդ բաժանման գիծին վրայ կը գտնուին։
Այս ուղղութեամբ՝ մենք ի՞նչ աշխատանք կը տանինք։
Քաղաքական գետնի վրայ մեր հասողութեան սահմանները շատ նեղ են, պետութիւնը միշտ կը քաջալերէ, որ քրիստոնեաներ մնան Հալէպ։ Ամէն օր պետական պատասխանատուներ կ’այցելեն Առաջնորդարան, համայնքային պատասխանատուներու կը հանդիպին, եւայլն։ Սակայն այն կացութեան մէջ, երբ ամէն օր ռումբեր կ’իյնան, ջուր չկայ, ելեկտրականութիւն չկայ, ապագան յստակ չէ, դժուար է ստիպել մեր ժողովուրդին, որ մնայ իր տեղը։ Հակառակ այն իրողութեան, որ մենք քրիստոնեայ պատասխանատուներ ենք, մենք կառչած կը մնանք Միջին Արեւելքին, մեր իրաւուքներուն, մենք դէմ ենք արտագաղթին - ասիկա մեր բոլորին մօտեցումն է, այսուհանդերձ՝ իրականութիւնը բոլորովին տարբեր է, երբ որ մենք չենք կրնար իրողական գետնի վրայ որեւէ գործնական քայլի դիմել, ապահովել եւ բարելաւել անոնց տնտեսական կացութիւնը կամ անոնց ապահովութիւնը երաշխաւորել, բնականաբար չենք կրնար ակնկալել ու պահանջել, որ մնան իրենց տեղերը։ Սա լուրջ հարց մըն է։
Ուրեմն՝ քաղաքական գետնի վրայ, ինչպէս ըսի, սահմանափակ են յարաբերութիւնները։ Առաջին իսկ օրէն մենք փորձեցինք միշտ բոլորին հետ կապեր պահել, սակայն սկիզբը ընդդիմադիրները նախկին բանակայիններն էին, Սուրիոյ ժողովուրդն էր։ Եւ այդ օրերուն մենք քաջալերեցինք, որ կապերը պահենք։ Բայց հիմա փաստօրէն դիմացինները ծայրայեղականներն են, ոճրագործներ են, անոնց հետ ի՞նչ կապ պիտի պահենք։ Լուրջ կացութիւն մը ստեղծուեցաւ։ Ոչ միայն մեզի համար, այլ նաեւ արտաքին աշխարհի համար ալ։ Արեւմուտքի մէջ տարբեր մօտեցումներ կան։ Արեւմուտքը կը փորձէ այդ նախկին ընդդիմադիրներուն հետ կապերը պահել, բայց փաստօրէն այդ ուժերը ներկայութիւն չեն, ուժ չեն ներկայացներ եւ արեւմուտքի մէջ կը վախնան, որ եթէ օգտակար ըլլան անոնց, միւսները՝ ծայրայեղականները անոնց ձեռքէն պիտի խլեն այն, ինչ որ պիտի տրուի անոնց - զէնք կամ դրամ։
Հետեւաբար այս է իրականութիւնը։ Կացութիւնը փաստօրէն իր սկզբնական փուլէն տարբեր ընթացք ստացած է։ Ռեժիմի փոփոխութեան խնդիրը կամ Արաբական Գարունը, որոնք բնորոշեցին սկզբնական փուլը, յստակ էին։ Բայց դէպքերու զարգացումը տարբեր ընթացք մը, տարբեր բնոյթ մը ստացաւ։ Յատկապէս Սուրիոյ մէջ։ Իրաքը տարբեր է, Սուրիան տարբեր է։ Այս կացութեան դիմաց, երբ ինծի հարցում կ’ուղղեն թղթակիցները, ատիկա պատահեցաւ Ամերիկայի մէջ, թէ ի՞նչ պիտի ըլլայ այս կացութեան դիմաց ձեր նախընտրութիւնը, պատասխանս շատ յստակ է։ Ըսի եւ կ’ըսեմ.- Մէկ կողմէ կայ Պաշարը, միւս կողմը ի՞նչ է, քաո՛ս է, ահաբեկչութի՛ւն է։
Բնականաբար, երբ մարդ անոնց միջեւ նախընտրութեան դիմաց դրուի՝ ան ռեժիմը կը նախընտրէ։ Շատ բնական է անիկա, եւ յետոյ սխալ է ըսելը, որ Պաշարն է բրոպլեմը... Սուրիոյ նախագահը բրոպլեմներէն մէկը կրնայ ըլլալ, բայց այսօր բուն բրոպլեմը՝ չարիքին աղբիւրը այդ ահաբեկիչներն են։ Եւ այդ չարիքը միայն մեզի՝ քրիստոնեաներուն ուղղուած չէ, առաջին հերթին իսլամներուն դէմ ուղղուած է։
Ուրեմն՝ շատ բարդ կացութիւն մըն է մեզի համար, հայերուս համար։ Գործնական մօտեցումով եւ իրապաշտ մօտեցումով՝ նկատի ունենալով ներկայ տուեալները, այս հարցադրումը մենք ալ կը կատարենք, մեր պատասխանատուներն ալ Հալէպի մէջ կը կատարեն - կրօնական թէ համայնքային։ Մեր տեսակէտը, բնականաբար, սկզբունքային մօտեցում կը նկատուի։ Ամէն գնով մենք պէտք է Հալէպի, Սուրիոյ հայ գաղութը պահենք։ Սա համահայկական խնդիր է։ Շատ մը պատճառներ մեզի կը յիշեցնեն այս գաղութին կենսական կարեւորութիւնը մեր ժողովուրդին համար։ Հիմնական է մեր այս յանձնառութիւնը։ Այս գաղութը մենք պէտք է պահենք եւ աւելի ամրապնդենք, նաեւ՝ իբրեւ համահայկական մարտահրաւէր մօտենանք այս հարցին։
Երկրո՛րդ. մեր քաղաքական յարաբերութիւնները առաւելագոյն չափով պէտք է պահպանենք բոլոր կողմերուն հետ, բացի ահաբեկիչներէն։ Երկու ամիս առաջ, ես առիթը ունեցայ հեռաձայնային խօսակցութիւն մը ունենալու Քաթարի արտաքին գործոց նախարարին հետ։ Քաթարը, ինչպէս գիտէք, կարեւոր դեր ունի այս մարզին մէջ։ Եւ արտաքին գործոց նախարարը ինծի ըսաւ՝ «Մենք հայ համայնքը կը նկատենք Միջին Արեւելքի ընկերութեան քրեման»։ Այդպէ՛ս է, արաբ ժողովուրդին մէջ բոլորը մեզ կը սիրեն ու կը գնահատեն, բայց միւս կողմէ կացութիւնը տարբեր է։ Իրողակա՛ն կացութիւնը։ Բայց ինչպէս ըսի, քաղաքական յարաբերութիւնները մենք պէտք է պահպանենք։
Այս ուղղութեամբ նաեւ ես կը կարծեմ, թէ Հայաստանի պետութիւնը կարեւոր դեր մը ունի իր արտաքին յարաբերութեանց քաղաքական դիւանագիտական յարաբերութեանց՝ օրակարգի վրայ պէտք է միշտ պահէ Սուրիոյ հայութեան հարցը։
Ընկերային իմաստով, օգնութեան իմաստով՝ ինչպէս գիտէք, մենք կաթողիկոսարանէն ներս հաշիւ մը բացած ենք։ Այդ օժանդակութիւնները կը շարունակենք։ Միշտ մեր թեմերուն, գաղութներուն կը յիշեցնենք, որ առաւելագոյն չափով պէտք է օգտակար ըլլալ Սուրիոյ հայութեան։ Կը շարունակենք առաւել կամ նուազ չափով այդ աշխատանքը, սակայն միւս կողմէ դարձեալ պէտք է իրատես ըլլանք։ Ամէն գաղութ իր ներքին հարցերը եւ դժուարութիւնները ունի, առաջնահերթութիւնները ունի։ Հետզհետէ քիչ մը աւելի դժուար կը դառնայ նիւթական որոշ աջակցութիւն ապահովել այդ գաղութներէն։ Սակայն հակառակ այս դժուարութեան, պէտք է մեր աջակցութիւնը շարունակենք Սուրիահայութեան։
Երրորդ հարցը Սուրիոյ մեր գաղութին ապահովութեան հարցն է։ Յատկապէս՝ Հալէպի։ Որովհետեւ Հալէպի աշխարհաքաղաքական դիրքը շատ վտանգաւոր է։ Այս ուղղութեամբ, պահ մը մտածեցինք, միշտ խորհրդակցաբար մեր պատասխանատուներուն հետ, արդեօք ճիշդ պիտի ըլլա՞յ, եթէ մեր ժողովուրդին մէկ մասը, կարեւոր մասը, ժամանակաւոր կերպով փոխադրել դէպի Քեսապ, Լաթաքիա, ա՛յդ շրջանը։ Լաթաքիոյ պարագային մեծ դժուարութիւն ունինք, որովհետեւ երկու միլիոն ժողովուրդ ունեցող քաղաք մը այսօր կ’ըսուի, թէ 7-8 միլիոն ժողովուրդ ունի։ Տեղ չկայ։ Սակայն այս հարցը միշտ քննութեան տակ է, յատկապէս մեր պատասխանատուներուն կողմէ, Հալէպի մէջ։
Ահաւասի՛կ, մօտաւորապէս ա՛յս է Սուրիոյ կացութիւնը։ Մեզի կը մնայ միշտ յիշել մեր պատասխանատուութիւնն ու պարտաւորութիւնները գաղութին, յատկապէս Հալէպի հանդէպ։
Քանի տարի է կը դիմագրաւենք Սուրիահայութեան տագնապը։ Բայց համահայկական ուժերով դիմագրաւելու հարցը դրուա՞ծ է։ Որոշապէս այդ պահանջը եկած է «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադրամի պատասխանատու մարմի օրակարգին վրայ։ Ինչպէս որ կայ սահմանամերձ գիւղերու վերականգնումի եւ բարեկարգումի հարց, այնպէս ալ դրուա՞ծ է կործանուող սուրիահայութեան օգնութեան հասնելու օրակարգ...
Չէ՛, ատիկա չէ եղած։ Սակայն զանազան առիթներով Հայաստանի նախագահը, Սփիւռքի նախարարուհին մնայուն կերպով անդրադարձած են Սուրիոյ հայութեան կացութեան, Սուրիոյ հայութեան օժանդակութիւն տալու կարեւորութիւնը շեշտուած է։ Մի քանի ամիսներ առաջ Հայաստանի նախագահը արտաքին գործոց նախարարը ղրկեց Դամասկոս՝ Սուրիոյ նախագահին տեսնելու։ Այսպէս հետաքրքրութիւն միշտ կայ, զանազան ձեւերով, Սուրիոյ հայութեան նկատմամբ։ Սակայն ինչպէս ըսի, Սուրիոյ հայութիւնը «Հայաստան» Հիմնադրամի հիմնական հարց նկատելու, օրակարգի վրայ դնելու կարեւորութիւնը, այդ մօտեցումը ցարդ չէ եղած։ Այդ ուղղութեամբ նախաձեռնութիւն մը պիտի առնեմ մօտ յառաջիկային, երբ Հայաստանի մէջ տեղի պիտի ունենայ Հարիւրամեակի Յանձնաժողովին հանդիպումը, որուն դժբախտաբար ես ներկայ պիտի չըլլամ, որովհետեւ ճիշդ այդ օրերուն Զուիցերիա հրաւիրուած եմ՝ Հարիւրամեակի հանդիսութեանց համար։ Հոն խօսք պիտի ուղղեմ երեք քաղաքներու մէջ եւ իմ գնահատանքս, շնորհակալութիւնս պիտի յայտնեմ զուիցերիացի ժողովուրդին, որովհետեւ Ցեղասպանութեան օրերուն եւ Ցեղասպանութենէն յետոյ, հսկայական գործ կատարեցին զուիցերիացիները։ Ուրեմն՝ Հարիւրամեակի Յանձնաժողովի հանդիպման ուղղուած իմ պատգամիս մէջ, որ սրբազանը պիտի կարդայ, ես Սուրիոյ հայութեան հարցին կ’անդրադառնամ եւ պիտի առաջարկեմ, որ Հայաստանի իշխանութիւնը յատուկ կարեւորութիւն ցուցաբերէ եւ գործնական մօտեցումով տէր կանգնի սուրիահայութեան։
Հայոց Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին առիթով՝ 28 Ապրիլին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը Թուրքիոյ Սահմանադրական Դատարանին մօտ դատ բացաւ՝ պահանջելով Սիսի պատմական Կաթողիկոսարանի վերադարձը։ Նկատի ունենալով Ձեր նախաձեռնութեան պատմական նշանակութիւնը ու եզակի կարեւորութիւնը հայ ժողովուրդի պահանջատիրական պայքարի ծիրէն ներս, կարելի՞ է ամփոփ գիծերու մէջ ներկայացնել իրաւական այս քայլին դիմելու նախապատրաստական աշխատանքները, նման դատական հայցի իրաւական հիմնաւորումները եւ դատի յաջողութեամբ պսակումին հիմք տուող երաշխիքները։ Ո՞ւր կը գտնուի այսօր Ձեր կատարած դատական հայցը եւ ի՞նչ է ցարդ Թուրքիոյ հակազդեցութիւնը։ Վերջապէս, ի՞նչ նպատակ ունէր Կաթողիկոսութիւնը ներկայացնող միաբանական պատուիրակութեան այցը Սիսի կաթողիկոսարանի վայրը։
Ինչպէս գիտէք, մենք Թուրքիոյ սահմանադրական դատարանին մօտ դատ բացինք։ Եւ այս դատը մեզի համար մակերեսային մօտեցումով, զգացական մօտեցումով չեղաւ։ Քարոզչական մօտեցումով չեղաւ։ Այլ, շուրջ երեք տարիներ այս ուղղութեամբ քննարկումներ կատարեցինք։ Փոքր յանձնախումբ մը, մասնագէտներէ բաղկացած, հինգ հանգիպումներ ունեցաւ եւ այս հարցը համապարփակ կերպով, լրջօրէն, գիտական, իրաւական մօտեցումներով քննարկեց։
Միջազգային օրէնքի տուեալներուն լոյսին տակ, մեր դիրքը այդքան ալ զօրեղ չէ։ Նախ՝ Սիսի կաթողիկոսարանի թափուն՝ կալուածաթուղթը մենք չունինք։ Մեր դիմացը պետութիւն է։ Երբ որ պետութիւնը կ’ուրանայ Ցեղասպանութիւնը եւ կ’ուրանայ ինչ որ կապուած է Ցեղասպանութեան հետ - այդ վանքերու, եկեղեցիներու սեփականութիւնը եւայլն - եւ երբ, անոր դիմաց, մենք սեփականատիրութեան յստակ փաստաթուղթեր չունինք, դատականօրէն դժուար կացութիւն կը ստեղծուի։ Հակառակ այդ բոլորին մենք ուզեցինք անպայման այս դատավարական ընթացքին մէջ մտնել։ Բնականաբար, բաւական ուսումնասիրեցինք։ Դրական եւ ոչ-դրական երեսները ճշդեցինք։ Եւ պաշտօնապէս այս տարի Ապրիլ 27ին դիմեցինք Թուրքիոյ Սահմանադրական Դատարան։
Մեր նպատակը, այս դատին նպատակը, միայն նիւթական հատուցում պահանջելը չէ։
Դժբախտաբար մի քանի ամիսներ առաջ այս ուղղութեամբ սխալ մթնոլորտ մը ստեղծուեցաւ։ Մեր նպատակը այդ հողը՝ կաթողիկոսարանը պահանջելն է։ Անոր սեփականատէրը Կաթողիկոսութիւնն է։ Կաթողոկոսարանը մենք կը պահանջենք՝ նախ իբրեւ կալուած։ Նաեւ՝ երկրորդ մեր պահանջը այդ կաթողիկոսարանին վրայ կրօնական պաշտամունք կատարելու մեր իրաւունքին վերահաստատումն է։
Հիմա, պիտի ըսէք, այս երկրորդը ինչո՞ւ։
Երկրորդը կարեւոր է, նոյնիսկ քիչ մը աւելի կարեւոր է։ Որովհետեւ առաջինը եւ երկրորդը զիրար կը պայմանաւորեն։
Մէկ՝ երբ որ պաշտամունքի իրաւունք կը պահանջենք, ո՞ւր պիտի կարենանք կատարել ատիկա։
Երկրորդը՝ քանի որ մեր նպատակը նաեւ Եւրոպական Դատարան դիմելն է, Եւրոպական Դատարանին մօտեցումները, իրաւական մօտեցումները առաւելաբար հաստատուած են, հիմնաւորուած են կրօնական պաշտամունքի, խղճի ազատութեան վրայ եւ ոչ թէ կալուածներու վերադարձի վերաբերեալ։ Երկրորդական է։ Միւսն է կարեւորը։
Ուրեմն՝ այս երկու տուեալները նկատի ունենալով, մենք ըսինք. ա՛յս երկուքը մենք կը պահանջենք։
Ինչ կը վերաբերի դրամական հատուցման հարցին, որ վերջերս մէջտեղ դրուեցաւ սխալ կերպով, հետեւեալը պարզեմ.- Թրքական դատարաններու մօտ - կարծեմ՝ որեւէ դատարանի պարագային նոյնն է, ես մասնագէտ չեմ - գործընթացը նաեւ կը պահանջէ հայցի թուղթ մը լեցնել, ուր այլ տուեալներու շարքին կը ճշդես նաեւ արժեգինը քու պահանջած ինչքիդ... պաշտօնական-ձեւական արձանագրութեան հարց է։ Բնականաբար հայցաթերթիկը ամբողջացնող մեր փաստաբանը գրած է արժեգինի գումար մը - հոն կրնաս գրել մէկ տոլար, կամ մէկ միլիոն տոլար... ձեւական է։ Անիկա դատին նպատակը չէ։ Ատիկա թղթատարական՝ ձեւական ու անիմաստ բան մըն է։
Ուրեմն՝ մեր նպատակը յստակ է։ Մեր կալուածը կը պահանջենք։
Նաեւ կը սպասենք, բնականաբար - մենք իրատես պէտք է ըլլանք -, որ սահմանադրական դատարանը կրնայ մերժել մեր հայցը։ Մենք նաեւ գիտենք, որ իրենք շատ լաւ կ’իմանան, թէ ասիկա սոսկ կտոր մը հող առնելու, վերադարձնելու հարց մը չէ։ Ասիկա ըստ էութեան քաղաքական հարց մըն է.- Իրաւականը, ըսենք, կեղեւն է, բայց միջուկը՝ քաղաքականն է։ Երկրո՛րդ. Թուրքիա շատ լաւ գիտէ, որ ասիկա գոց դուռ մը կրնայ բանալ։ Եւ անիկա անպայման պիտի բացուի։ Եւ եթէ այդ դուռը բացուի, անոր ետեւէն շատ բաներ կրնան ըլլալ։ Եկեղեցիներ կան, եկեղեցւոյ պատկանող կալուածներ կան, ազգապատկան կալուածներ կան, հսկայ բան մը։ Ասիկա Թուրքիան շատ լաւ գիտէ։ Հետեւաբար, հիմա Թուրքիա հաշիւ պիտի ընէ՝ ոչ-իրաւական մօտեցումով։ Հաշիւ պիտի ընէ - վստահ եմ -, թէ այս կացութեան դիմաց եթէ մեր հայցը բաւարարէ, Սիսի Կաթողիկոսարանը տայ, անոր վրայ պաշտամունք կատարելը արտօնէ, ի՞նչ են առաւելութիւնները եւ անպատեհութիւնները։ Քաղաքական հաշուարկումներ կան։ Չենք գիտեր՝ ի՞նչ պիտի ըլլայ։
Այժմ Թուրքիոյ դատարանը արձակուրդի մէջ է։ Հոկտեմբերին կը բացուի։ Եւ մեզի հասած տեղեկութիւններուն համաձայն՝ մեր հայցին թղթածրարը սահմանադրական դատարանին սեղանին վրայ է։ Չենք գիտեր, ի՞նչ պիտի ըլլայ Թուրքիոյ մօտեցումը։ Գալով Սիսի կաթողիկոսարան մեր միաբանութեան առաքելութեան՝ ըսեմ անմիջապէս, որ ատիկա իմ մտածումս էր։ Վերջին ամիսներուն մտածեցի եւ ոեւէ մէկուն բան մը չըսի՝ տեսայ, որ Հարիւրամեակի հանդիսութիւնները եղան, կ’ըլլան, բայց յետոյ ի՞նչ, ըսի մտովի։
Մտածեցի, թէ բան մը պէտք է ընել եւ մեր ժողովուրդը արթուն պահել։ Երկրո՛րդ. նաեւ մեր կողմէ քայլ մը պէտք է առնենք՝ Թուրքիոյ ժողովուրդին, միջազգային համայնքին եւ Եւրոպական Դատարանի պատգամ մը՝ մեսաժ մը տալու համար։
Նայեցէ՛ք, 100 տարի անցեր է, մենք չենք մոռցած, ասիկա մեզի կը պատկանի։ Թէկուզ քանդուած ըլլայ կաթողիկոսարանը։ Անիկա մեզի կը պատկանի։ Թուղթը, այո՛, կարեւոր է դատը։ Բայց երբ միաբանները կ’երթան հոն, հոգեհանգիստ կ’ընեն պատմական աւանդի մը համար, որուն մենք կապուած ենք ամէն իմաստով, ատիկա դիւրութեամբ ընդունելի չէ Թուրքիոյ նման պետութեան մը համար, յատկապէս այսօրուան Թուրքիոյ մէջ ստեղծուած զգայուն, ապահովական, քաղաքական պայմաններուն մէջ դիւրին չէր նման քայլի մը դիմել, մանաւանդ որ արգիլուած է Թուրքիոյ մէջ պաշտամունքներու դիմել առանց արտօնութեան։
Բաւական մտածեցի այս ուղղութեամբ եւ որոշեցի այս քայլը առնել։ Մեր միաբանները կանչեցի գիշերը եւ ըսի.- Վաղը առտու այսինչ տեղը կ’երթաք։ Իրենք ալ չէին գիտեր։ Ամէն բան պատրաստած էի ես։ Ա՛յս, ա՛յս, ա՛յս պիտի ըլլայ ըսի, ամէն բան ծրագրած էի։ Եւ չորս միաբաններ գացին։ Հակառակ անոր, որ ոստիկաններ տեսեր են, հարցուփորձ կատարած են, որոշ դժուարութիւններէ անցած են իրենք այնտեղ, սակայն մեր նպատակը հոն երկու բան իրականացնել էր.- Նախ՝ հոգեհանգիստ կատարել, յիշել 1293էն սկսեալ մինչեւ 1915։ Քանի՜ կաթողիկոսներ, հոգեւորականներ այդտեղ ապրած են - յիշել, հոգեհանգիստ կատարել 100 տարի ետք։ Ապա՝ հոն պատգամս կարդալ մեր ժողովուրդին։ Այն պատգամը, որ մենք Անթիլիասի մէջ ձեռնածալ նստած չենք, որ մեր պահանջատիրութիւնը կ’արտայայտենք Անթիլիասէն, Երեւանէն, ամբողջ Սփիւռքէն, նաեւ ու յատկապէս Թուրքիայէն, մանաւա՛նդ Սիսի կաթողիկոսարանի հողէն, որ սրբացած հող է։ Այդտեղ մենք կը պահանջենք թէ՛ կաթողիկոսարանը, թէ՛ մեր ժողովուրդին իրաւունքները։ Ասիկա հոգեբանական, բարոյական, ազգային, քաղաքական իմաստով կարեւոր է։ Խորունկ, խորհրդանշական բան մը կայ ասոր մէջ։ Եւ այդպէ՛ս եղաւ։
Ուրեմն՝ կարծեմ, թէ ամէն իմասով մեզի համար լուրջ հարց մըն է կաթողիկոսարանին վերադարձը հետապնդելը եւ զանազան ձեւերով։ Ինչպէս ըսի արդէն, հիմա կը սպասենք արդիւնքին եւ մեր նպատակը, վերջին հաշուով, եթէ մերժողական ըլլայ Թուրքիոյ մօտեցումը - ստոյգ չենք գիտեր ի՞նչ պիտի ըլլայ -, այդ պարագային կը դիմենք Եւրոպական Դատարան։
Ի՞նչ հակազդեցութիւն ունեցաւ Թուրքիա՝ միաբանական առաքելութենէն ետք։
Թուրքերը գրեցին մեր դէմ, թէ ինչպէ՞ս կ’ըլլայ, որ հայեր կուգան եւ Թուրքիոյ կառավարութենէն կը պահանջեն այս հողը, պաշտամունք կը կատարեն։ Նմանօրինակ բաւական արտայայտութիւններ եղան։ Նայեցէ՛ք, վտանգաւոր երես մըն ալ կայ ասոր մէջ, որովհետեւ Սիսի քաղաքապետը ահաւոր հակառակ էր եւ երբ որ Պապը Վատիկանի մէջ յիշեց Ցեղասպանութիւնը, առաջին հակազդեցութիւնը եկաւ Սիսի քաղաքապետէն։ Ան Պապին դէմ գրեց շատ հասարակ ոճով։ Ուրիշ առիթով մըն ալ ինք ըսած է, որ թող փորձեն հայերը այստեղ գալ եւ առնել մեր հողը։ Մէկ սանթիմ հող չկայ հայերուն համար...
Այո՛, ընդհանրապէս թրքական հակազդեցութիւնը մեծ է, շատ ժխտական է ու բուռն՝ թէ՛ դատական հայցի գծով, թէ՛ ընդհանրապէս նաեւ մեր Կաթողիկոսութեան պահանջատիրական կեցուածքներուն նկատմամբ։
Յունաստանի տնտեսական ծանրագոյն ճգնաժամը իր մտահոգիչ անդրադարձը ունեցած է նաեւ յունահայոց ազգային կառոյցներուն վրայ։ Վտանգուած է հայ ուսուցիչներու պետական հովանաւորութիւնը, ինչ որ մեր վարժարանները կը մատնէ փակուելու վտանգին։ Վտանգուած է նաեւ ամբողջ Եւրոպայի միակ օրաթերթը հանդիսացող «Ազատ Օր»ի տպագիր հրատարակութիւնը։ Վեհափառ Տէր, ի՞նչ խորհուրդ կու տաք մեր գաղութին եւ կրնա՞ք օգնութեան հասնիլ Ձեր հօտին։
Ես ընդհանրապէս մօտէն կը հետեւիմ Յունաստանի կացութեան եւ վերջերս նոր նշանակուած Յունաստանի դեսպանը եկաւ քովս եւ խօսեցանք այս մասին։ Ինքը թէեւ ընդհանրապէս Յունաստանի կացութեան մասին խօսելով, իր մօտեցումը աւելի լաւատեսական էր։ Կ’ըսէր, որ նախորդ վարչապետը շատ հաւանաբար վերադառնայ իշխանութեան գլուխ, որովհտեեւ այդ ուղղութեամբ ընդհանուր Եւրոպայի մօտ դրական մօտեցում կայ։ Դեսպանը նաեւ կ’ըսէ, որ ըստ երեւոյթին Եւրոպան օգտակար պիտի ըլլայ նոր կառավարութեան, որպէսզի ծրագրուած կերպով գործընթաց մը ճշդէ, հանգրուանները յստակացնէ եւ ներկայ կառավարութիւնը յոյս կը ներշնչէ, որ իր խոստումները պիտի կատարէ։
Դեսպանը նոյնպէս համոզուած է, որ եթէ երկու զօրաւոր կուսակցութիւնները՝ Սիրիզան եւ Նէա Տիմոքրաթիան համագործակցական կառավարութիւն մը կազմեն, ատիկա կրնայ աւելի ինքնավստահութիւն ներշնչել ժողովուրդին։
Այս բոլորին մէջ նաեւ բնականաբար մեր գաղութը կայ, որ ալ մաս կազմելով Յունաստանի ժողովուրդի ընկերութեան՝ դժուար կացութեան մէջ է։ Այս կացութենէն առաւելաբար ազդուողները մեր կառոյցներն են, համայնքային, եկեղեցական, ազգային կառոյցներն են եւ, այդ ծիրէն ներս, յատկապէս դպրոցները։ Այս մասին, դպրոցներու մասին ես խօսած էի անցեալ տարի, երբ հովուապետական այցով հոս կը գտնուէի։ Որոշ խոստում կար պետութեան կողմէ։ Դեսպանին հետ դարձեալ խօսեցայ անցեալ շաբաթ։ Դեսպանը ըսաւ, այս կացութեան մէջ շատ դժուար պիտի ըլլայ որեւէ խոստում իրագործել, որովհետեւ հարցը միայն ձեզի հետ կապուած չէ, այլ ընդհանուր Յունաստանի հետ կապուած հարց մըն է։
Ուրեմն՝ այս կացութեան դիմաց մենք իրապաշտ պէտք է ըլլանք։ Ես դեռ չեմ հանդիպած պատասխանատուներուն, այսօր պիտի հանդիպիմ գաղութի պատասխանատուներուն հետ։ Տեսնենք, թէ ի՞նչ կրնանք ընել։
Որովհետեւ, դարձեալ կ’ըսեմ, իրատես պէտք է ըլլանք, այս վիճակին որ մատնուած է պետութիւնը, որքանով կրնայ օգտակար ըլլալ մեզի։ Սակայն պէտք է միասնաբար մտածենք, թէ ի՞նչ կրնանք ընել։ Հիւսիսային շրջանին մէջ կալուածներ կան։ Այդ մասին պէտք է լրջօրէն մտածել։ Վերջին հաշուով Յունաստանի հայութիւնը մէկ ամբողջութիւն է։ Հարաւ-հիւսիս չկայ, ես-դուն չկայ, ասիկա իմս է, ասիկա քեզի է՝ չկայ։ Մէկ ամբողջութիւն է եւ այդ ամբողջութեան ծիրէն ներս պէտք է մեր կալուածները շահարկելու մասին մտածել, եւ այդ կալուածներու շահարկումով մենք մեր գաղութը պիտի ապրեցնենք։
Պէտք է մեր կառոյցները առողջ եւ կենսունակ պահենք։ Որովհետեւ գաղութի մը հիմքը այդ կառոյցներն են։ Ինչ կրնանք ընել, որպէսզի այդ կառոյցները, կրթական, մշակութային, համայնքային, մնան առողջ եւ գործօն։ Այսպէս համապարփակ կերպով պէտք է մօտենանք այս հարցին։