Ճէօֆրի Ռոպըրթսընի ABC պատկերասփիւռի կայանին տուած հարցազրոյցը
«Փարթենոնի գլուխգործոց գանձերը
պէտք է Յունաստանին վերադարձուին,
որովհետեւ պարզապէս՝
անոնք գողցուած են այս երկրէն»
******
«Փոխ հատուցման համար,
Թուրքիա պէտք է Արարատը զիջի Հայաստանի Հանրապետութեան»
Մարդկային իրաւանց փաստաբան Ճէօֆրի Ռոպըրթսըն Հայոց ցեղասպանութեան նիւթով՝ «Անյարմար ցեղասպանութիւն մը» խորագրով գիրքի մասին աւստրալիական ABC պատկերասփիւռի կայանին հետ ունեցած է հարցազրոյց մը, ուր լայնօրէն անդրադարձած է անցեալ շաբթու ընթացքին Աթէնք կատարած իր այցելութեան, Փարթենոնի գլուխ գործոց գանձերու Յունաստան վերադարձնելու կապակցութեամբ, Ամալ Ալամուտին-Քլունիի հետ իրենց նախաձեռնած արշաւի մասին եւ շատ հետաքրքրաշարժ ու յանդուգն խօսքերով դիրք ճշդած է հայերն ու յոյները հետաքրքրող հարցերուն մասին:
Ստորեւ կուտանք հատուածներ ABCի հարցազրոյցէն:
«Լորտ Էլղին սնանկացած դիւանագէտ մըն էր որ արձանները գողցաւ,
նիւթական շահ ապահովելու նպատակով»
Ճէօֆրի Ռոպըրթսըն խօսելով պատմական անցեալի մասին, լրագրող Էմա Ապերիցիի նկատողութեան՝ թէ Բրիտանական թանգարանը մերժած է արձանները Յունաստանին վերադարձնելու պարագան, հակադարձած է ըսելով, թէ Բրիտանացի ժողովուրդի 88%ը թեր ու զօրավիգ է անոնց վերադարձին, ինչ որ շատ կարեւոր ազդակ մըն է, որ պէտք է նկատի առնուի: Աւելցուցած է թէ Մարդոց Իրաւունքներու Եւրոպական դատարանը, ինչպէս նաեւ Լա Հէյի միջազգային դատարանը քննած են Փարթենոնի գանձերու հարցը: «UNESCO վեց ամսուայ պայմանաժամ մը տուաւ Մեծն Բրիտանիոյ, որպէսզի բանակցութիւններ սկսի Յունաստանի հետ: Այն պարագային որ Բրիտանիա չի համակերպի, դատական գործ կրնայ յարուցուիլ» ըսած է փորձագէտը:
«Թուրքերը կ’ըսեն, թէ ցեղասպանութիւն չէր, այլ՝ տեղափոխութիւն։
Բայց անոնք շատ բաներ կ’ըսեն։ Ես փաստերուն շուրջ հետազօտութիւն կատարեցի,
եւ կասկած չկայ, որ տեղափոխութիւնը այն մեղմասացութիւններէն է,
որ կ’օգտագործուի ցեղասպանական պետութիւններուն կողմէ»
Իր հարցազրոյցի շարունակութեան մէջ, Ճէօֆրի Ռոպերթսոն կը խօսի Հայոց Ցեղասպանութեան մասին, նշելով թէ «Թուրքերը կ’ըսեն, թէ ցեղասպանութիւն չէր, այլ՝ տեղափոխութիւն։ Անոնք շատ բաներ կ’ըսեն։ Ես փաստերուն շուրջ հետազօտութիւն կատարեցի, եւ կասկած չկայ, որ տեղափոխութիւնը այն մեղմասացութիւններէն է, որ կ’օգտագործուի ցեղասպանական պետութիւններուն կողմէ։ Նացիները «պարպում» եզրը օգտագործեցին, իսկ թուրքերը «տեղափոխութիւնը»։ Այն ինչ որ անոնք ըրին ստիպելն էր ծերերուն, կիներուն եւ մանուկներուն հարիւրաւոր մղոններ քալել կիզիչ անապատին մէջ դէպի այնպիսի վայրեր, որոնց մասին այժմ գիտենք պարզապէս, որովհետեւ ՏԱՀԵՇ-ը զանոնք գրաւած է։ Այդ ժողովուրդին շուրջ երեք քառորդը մահացաւ, ոմանք յարձակումներու ենթարկուելով, ուրիշներ սովէն, որովհետեւ անոնց կերակուր չէր տրուեր, ուրիշներ մահացան կեդրոնացման ճամբարներու մէջ թիֆիւսէն ։ Ես ՄԱԿ-ի դատաւոր եղած եմ եւ այն ինչ որ այս գիրքին մէջ ըրած եմ կիրարկելն է օրէնքը հիմնուելով 1915-ի իրողական փաստերուն վրայ, եւ կասկած չկայ, որ այն ինչ որ պատահած է, իրաւաբանական եզրաբանութեամբ, ցեղասպանութիւն էր»։
Ուրեմն ձեր կարծիքով այդ հարցին վերաբերեալ ներկայիս ի՞նչ պէտք է կատարուի։
Ասիկա ցեղասպանութիւն մըն է, որուն համար փոխհատուցում եւ ներումի հայց չէ եղած։ Կը կարծեմ, որ Թուրքիա պէտք է գիտակցի, որ ձեւանալով թէ բնաւ ոճիր չէր կը ձեւանայ, որ ռազմական կարիք մըն էր։ Սակայն հարիւր հազարաւոր մարդիկ մինչեւ մահ գալել ստիպելը ռազմական կարիք մը չէր։ Կը կարծեմ, որ Թուրքիա պէտք է ընդունի այն իրողութիւնը, որ եթէ պիտի չօգտագործէ «ցեղասպանութիւն» բառը, առնուազն մարդկութեան դէմ ոճիր մըն էր։ Երբեք ներում չէ հայցուած, փոխհատուցում չէ եղած։ Կը կարծեմ, որ պէտք է փոխհատուցում ըլլայ. հազարաւոր հայկական եկեղեցիներ կան, որոնք կրնան վերականգնուիլ։ Ես գիրքիս մէջ ջատագոված եմ այն գաղափարը, որ փոխհատուցման համար, Թուրքիա պէտք է Արարատը զիջի Հայաստանի Հանրապետութեան։ Ատիկա Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի օրը փոխհատուցում կատարելու պատշաճ ձեւ մը պիտի ըլլար։
Անշուշտ Թուրքիա այդ մասին չուզեր լսել։ Արդեօ՞ք ներկայիս յարմար պահն է թշնամացնել Թուրքիան, երբ ան իր ռազմակայաններով կ’օժանդակէ Արեւմուտքին ընդդէմ ՏԱՀԵՇ-ի, որ ցեղասպանութիւն գործելու ձգտող մէկ այլ խմբաւորում մըն է։
Ներկայիս ճշմարտութիւնը ըսելու դժուար ժամանակ մըն է եւ այդ է պատճառը, որ գիրքս «Անյարմար ցեղասպանութիւն մը» կոչեցի։ Նախագահ Օպամա 2008-ի իր ընտրարշաւի ընթացքին ըսաւ.«Յստակ կերպով ցեղասպանութիւն էր եւ զայն այդպէս պիտի կոչեմ երբ նախագահ դառնամ»։ Այդ մէկը չկատարեց՝ ձեր ակնարկած ռազմակայաններուն պատճառով, սակայն պիտի փափաքէի առնուազն Աւստրալիոյ խորհրդարանէն ներկայացուցիչ մը յառաջիկայ տարի Երեւան երթար ըսէր, որ տեղի ունեցածը ողբերգութիւն մը չէր այլ ոճիր մը։
Ինչո՞ւ այդքան կարեւոր է զայն ցեղասպանութիւն կոչել եւ ոչ զանգուածային բռնարարքներ կամ այլ բան։
Այդ մէկը առաջին հերթին կարեւոր է զոհերուն եւ անոնց ժառանգորդներուն համար։ Վերջիններէս ոմանք տակաւին ողջ են եւ անցեալ տարի հանդիպում ունեցան նախագահ Օպամայի հետ։ Անոնք իրենք զիրենք ցեղասպանութեան զոհ կը զգան։ Ես մեծհօրս եղբայրը կորսնցուցած եմ. ան թուրք զինուորի մը կողմէ գնդակահարուած էր Կալիփոլիի մէջ, սակայն ցեղասպանութեան զոհ ըլլալը այլ բան է։ Ցեղասպանութիւնը ոճիրներուն վատագոյնն է եւ փոխհատուցման կը կարօտի։Մենք ցեղասպանութեան ուխտ մը ունինք, աշխարհի գրեթէ բոլոր երկիրները զայն վաւերացուցած են։ Այդ ուխտը փոխհատուցման կարիքը կը նշէ եւ կ’ընդգծէ, որ այս մարդիկը պարզապէս պատերազմի զոհեր չէին, այլ անոնց ցեղը բնաջնջելու փորձի մը զոհերը։