Մենք կառ­չած պէտք է մնանք ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քին

Շատ մեծ ու­րա­խու­թեամբ եւ յու­զու­մով յու­նա­հայ գա­ղու­թը եւ յատ­կա­պէս հիւ­սի­սա­յին ­Յու­նաս­տա­նի հա­յու­թիւ­նը ըն­դու­նեց ­Ձեր հո­վ­ւա­պե­տա­կան այ­ցե­լու­թիւ­նը, այն զգա­ցու­մով եւ հա­մո­զումով, թէ հա­մազ­գա­յին եւ գա­ղու­թա­յին մեր հար­ցե­րու վե­րար­ժե­ւոր­ման եւ վե­րաշ­­խու­ժացման լա­ւա­գոյն ա­ռիթը ստեղծեցի­ք: Ինչ­պի­սի՞ն են ձեր տպա­ւո­րու­թիւն­նե­րը:

Այս՝ եր­րորդ հո­վո­ւա­պե­տա­կան այ­ցե­լու­թիւնս է ­Յու­նաս­տան, անց­նող 19 տա­րի­նե­րուն ըն­թաց­քին: Ա­ռա­ջին այ­ցե­լու­թիւնս 1996ին էր եւ ընդգր­կեց բնա­կա­նա­բար Ա­թէն­քը եւ շատ կարճ տեւո­ղու­թեամբ՝ ­Սե­լա­նիկը: Երկ­րորդ այ­ցե­լու­թիւնս Ա­թէնք էր, 2005 թո­ւա­կա­նին: Այս եր­րորդ այ­ցե­լու­թեան շեշ­տը ա­ռա­ւե­լա­բար դրո­ւած է հիւ­սի­սա­յին ­Յու­նաս­տա­նի վրայ: ­Յայտ­նեմ որ առա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով կ’այ­ցե­լեմ ­Սե­լա­նի­կի կող­քին նաեւ այլ քա­ղաք­նե­րը հիւ­սի­սա­յին ­Յունաս­տա­նի: Ին­ծի հա­մար մեծ զար­մանք էր տես­նել այս քա­ղաք­նե­րէն ներս կազ­մա­կեր­պո­ւած հա­յու­թիւն, որ ի­րա­պէս կա­պո­ւած է ե­կե­ղեց­ւոյ, մեր ար­ժէք­նե­րուն, ա­ւան­դու­թիւն­նե­րուն եւ հա­մախմ­բո­ւած է մեր կա­ռոյց­նե­րուն շուրջ: Իմ ա­ռա­ջին տպա­ւո­րու­թիւնս՝ դրա­կան է: Երկրորդ, ուր որ գա­ցի, այ­ցե­լու­թիւն­նե­րուս եւ կրօ­նա­կան թէ պե­տա­կան-քա­ղա­քա­կան բարձրաս­տի­ճան պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րու հետ հան­դի­պում­նե­րուս ըն­թաց­քին, բո­լորն ալ բարձր գնա­հա­տան­քով ու հիա­ցու­մով խօ­սե­ցան ­Յու­նաս­տա­նի հա­յու­թեան մա­սին: Ա­սի­կա, իրա­պէս որ մե­ծա­պէս յու­զեց զիս եւ ի­րենց ալ ը­սի, թէ ի­րենց մօ­տե­ցու­մը հա­յու­թեան գծով զգացա­կան չէ, յա­ւուր պաշտ­շա­ճի մի քա­նի ա­նուշ խօս­քեր չէին, այլ ի­րա­պէս, ի­րենք տե­սած են եւ կը վկա­յեն այս ճշմա­րիտ գնա­հա­տա­կա­նը:

Այս եր­կու տպա­ւո­րու­թիւն­ներս կու­զեմ կա­րե­ւո­րու­թեամբ շեշ­տել:

Ինչ­պէս ես յա­ճախ կ’ը­սեմ խօս­քե­րուս մէջ, չի բա­ւեր սա­կայն լա­ւով գո­հա­նալ: ­Պէտք է ձգտիլ լա­ւագոյ­նին: Իմ խօս­քե­րուս մէջ ես կա­րե­ւո­րու­թեամբ շեշ­տե­ցի, մեր կեան­քէն ներս գոր­ծող կա­ռոյց­ներուն շուրջ հա­մախմ­բո­ւե­լու հրա­մա­յա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը՝ մեր ժո­ղո­վուր­դի զա­ւակ­նե­րուն հա­մար: ­Հայ ըլ­լալ կը նշա­նա­կէ մաս­նա­կից դառ­նալ մեր հա­ւա­քա­կան կեան­քին: ­Հայ ըլ­լալ՝ ինք­նակեդ­րոն, ինք­նան­պա­տակ  ներ­կա­յու­թիւն չ­՛են­թադ­րեր: ­Ճիշդ հա­կա­ռա­կը: ­Մաս­նակ­ցու­թիւն՝ մեր հա­ւա­քա­կան կեան­քին: ­Հե­տե­ւա­բար իմ սպա­սումս եւ թե­լադ­րու­թիւնս է՝ որ մեր ժո­ղո­վուր­դի բո­լոր զա­ւակ­նե­րը հա­մախմ­բո­ւին մեր կա­ռոյց­նե­րուն շուրջ: ­Փառք Աս­տու­ծոյ՝ կրօ­նա­կան, ազ­գա­յին, մշա­կու­թա­յին, բա­րե­սի­րա­կան եւ այլ կա­ռոյց­ներ ու­նինք: Այդ կա­ռոյց­նե­րը կ’ար­ժե­ւո­րո­ւին մեր ժողո­վուր­դի զա­ւակ­նե­րու մաս­նակ­ցու­թեամբ եւ հա­յու­թիւ­նը ա­մուր ու կեն­սու­նակ կը մնայ մեր ժողո­վուր­դի զա­ւակ­նե­րուն մօտ, երբ ա­նոնք ներ­կա­յու­թիւն են մեր հա­ւա­քա­կան կեան­քէն ներս:

Երկ­րորդ՝ մենք յա­տուկ կա­րե­ւո­րու­թիւն պէտք է տանք մեր ե­րի­տա­սար­դու­թեան: Ո­րոշ ի­մաստով փո­փո­խու­թիւն տե­սայ մեր կա­ռոյց­նե­րուն մօտ, այլ խօս­քով ե­րի­տա­սարդ­նե­րու ներկա­յու­թիւ­նը, սա­կայն կը սպա­սեմ ա­ւե­լին: Բ­նա­կա­նա­բար, հին սե­րուն­դի ներ­կա­յու­թիւ­նը շատ կա­րե­ւոր է: ­Շատ բան ու­նինք սոր­վե­լիք հին սե­րուն­դէն, շա­րու­նա­կա­կա­նու­թիւ­նը պէտք է պա­հել, սա­կայն նաեւ պէտք է վստա­հիլ ու քա­ջա­լե­րել ե­րի­տա­սար­դու­թեան, որ­պէս­զի մաս­նակից դառ­նայ եւ պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւն ստանձ­նէ մեր կեան­քէն ներս:

Եւ եր­րորդ՝ անհ­րա­ժեշտ է որ մեր կա­ռոյց­նե­րը վե­րա­նո­րո­գո­ւին: ­Մենք բո­լո­րո­վին տար­բեր աշխար­հի մէջ կ­’ապ­րինք, եւ աշ­խար­հը հիմ­նա­կան, ար­մա­տա­կան եւ ա­րագ փո­փո­խու­թեան մէջ է: ­Մեր կա­ռոյց­նե­րու կազ­մա­կեր­պո­ւա­ծու­թեան ու գոր­ծու­նէու­թեան վե­րա­նո­րոգ­ման անհրա­ժեշ­տու­թիւ­նը ու­նինք: ­Չենք կրնար հին մօ­տե­ցում­նե­րով, հին ձե­ւե­րով գոր­ծել: ­Մեր դիմաց կը գտնո­ւի տար­բեր մտա­ծո­ղու­թիւն ու­նե­ցող ե­րի­տա­սար­դու­թիւն: ­Մեզ շրջա­պա­տող պայ­ման­նե­րը բո­լո­րո­վին տար­բեր են, եւ մենք պէտք է հա­մա­հունչ ըլ­լանք ներ­կայ պայ­ման­ներուն: ­Գիտ­նալ՝ թէ ինչ ձե­ւով կրնանք գրա­ւիչ դարձ­նել մեր կա­ռոյց­նե­րը, որ­պէս­զի ե­րի­տասար­դու­թիւ­նը մօ­տե­նան մե­զի: ­

Պէտք է պա­հել հիմ­նա­կա­նը՝ մեր սկզբունք­նե­րը, մեր ա­ւան­դու­թիւն­նե­րը, մեր ո­գին, սա­կայն միա­ժա­մա­նակ ո­րոշ փո­փո­խու­թիւն­ներ ես կը նկա­տեմ անհ­րա­ժեշտ:

Ա­հա­ւա­սիկ, այս ե­րեք հիմ­նա­կան թե­լադ­րու­թիւն­նե­րը ես փոր­ձե­ցի բաժ­նել մեր ժո­ղո­վուր­դի զա­ւակ­նե­րուն հետ:

­Հա­յաս­տան-Ս­փիւռք 5-րդ ­հա­մա­ժո­ղո­վին ըն­թաց­քին ցնցիչ յայ­տա­րա­րու­թեամբ հան­դէս ե­կաք, յայտ­նե­լով թէ Ան­թի­լիաս ­Թուր­քիոյ ­Սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նին առ­ջեւ դատ պի­տի բանայ՝ պա­հան­ջե­լով իր պատ­մա­կան կեդ­րո­նի՝ ­Սի­սի կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի վե­րա­դար­ձը իր իրա­ւա­տի­րո­ջը՝ հայ ե­կե­ղեց­ւոյ ու հայ ժո­ղո­վուր­դին:

Ան­կաս­կած որ խո­րա­պէս պատ­մա­կան ու խորհր­դան­շա­կան խո­րունկ ի­մաստ ու­նի այս­պի­սի քայլ: ­Նաեւ հա­տուց­ման պա­հանջ­քի մար­տա­վա­րու­թեամբ յա­ռա­ջա­նա­լու՝ ա­ռա­ջին, ի­մաս­տալից սկիզբ մըն է: ­

Կա­րե­լի՞ է ման­րա­մաս­նել:

Անց­նող եր­կու-ե­րեք տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին, ­Հայ ­Դա­տի մա­սին իմ ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րուս մէջ, կա­րե­ւո­րու­թեամբ շեշ­տե­ցի ­Հայ ­Դա­տի ճա­նա­չու­մէ հա­տու­ցում փո­խադ­րե­լու կա­րե­ւո­րութիւ­նը: ­Տաս­նա­մեակ­ներ շա­րու­նակ ­Հայ ­Դա­տի մար­մին­նե­րը, կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րը, ե­կե­ղեցին, մեր կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րը, ա­մէն մէ­կը իր ձե­ւով, իր մօ­տե­ցու­մով, հսկայ աշ­խա­տանք կա­տա­րեց ­Հայ ­Դա­տի ճա­նաչ­ման գծով: Եւ մենք ո­րոշ նո­ւա­ճում­ներ եւ կա­րե­ւոր ի­րա­գոր­ծումներ կա­տա­րե­ցինք այս ուղ­ղու­թեամբ: Ես կը հա­ւա­տամ որ ժա­մա­նա­կը հա­սած է, որ մենք հանգ­րո­ւա­նա­յին կեր­պով, ու­շադ­րու­թեամբ, լաւ ու­սում­նա­սի­րու­թեամբ, ­Հայ ­Դա­տի թղթած­րարը  փո­խադ­րենք ի­րա­ւա­կան դաշտ: Այս չի նշա­նա­կեր որ մենք ճա­նա­չու­մը այ­լեւս պէտք է մոռ­նանք: Ոչ. ճա­նա­չու­մը շատ կա­րե­ւոր է, այդ աշ­խա­տան­քը պէտք է շա­րու­նա­կենք: ­Սա­կայն ճա­նա­չու­մը կ’են­թադ­րէ հա­տու­ցում: Ա­հա­ւա­սիկ, ժամն է, որ ­Հայ ­Դա­տի ի­րա­ւա­կան ե­րե­սին վրայ յա­տուկ շեշտ մը դնենք: Այս հա­մո­զու­մէն մեկ­նե­լով, շուրջ ե­րեք տա­րի­ներ ա­ռաջ, մի­ջազգա­յին հա­մա­գու­մար մը կազ­մա­կեր­պե­ցինք Ան­թի­լիա­սի մայ­րա­վան­քէն ներս, մի­ջազ­գա­յին օրէն­քի օ­տար յայտ­նի մաս­նա­գէտ­ներ հրա­ւի­րե­ցինք եւ ես խօս­քիս մէջ այս հար­ցը դրի. ի՞նչ ձեւով կրնանք ­Հայ ­Դա­տը մի­ջազ­գա­յին օ­րէն­քի լոյ­սին տակ հե­տապն­դել: ­Պէտք է ըլ­լալ ի­րա­պաշտ: ­Մաս­նա­գէտ­նե­րուն մօ­տե­ցու­մը այն­քան ալ նպաս­տա­ւոր չէր: Ը­սո­ւե­ցաւ, թէ մի­ջազ­գային օ­րէն­քի ներ­կայ տո­ւեալ­նե­րը ո­րոշ չա­փով կը հա­կադ­րո­ւին մեր դա­տին, սա­կայն կան նաեւ ո­րոշ տո­ւեալ­ներ, ո­րոնք կրնան ո­րոշ կա­րե­լիու­թիւն ըն­ծա­յել մե­զի այս ծի­րէն ներս: ­Մեր խորհր­դակ­ցու­թիւն­նե­րը շա­րու­նա­կե­ցինք, փաս­տա­բան­նե­րու եւ մաս­նա­գէտ­նե­րու հետ, եւ ե­կանք այդ եզ­րա­կա­ցու­թեան, թէ կ’ար­ժէ այս ուղ­ղու­թեամբ դի­մել ի­րա­ւա­կան քայ­լի: Ին­չո՞ւ: Որով­հե­տեւ, ինչ­պէս ը­սի, կան ո­րոշ կա­րե­լիու­թիւն­ներ եւ կ’ար­ժէ այդ կա­րե­լիու­թիւն­նե­րուն յենիլ եւ նոր քայ­լե­րու մա­սին մտա­ծել:

Երկ­րորդ, կը հա­ւա­տամ որ ե­թէ մենք այս քայ­լին չդի­մենք, մենք զմեզ շու­տով պի­տի գտնենք փակ շրջա­նա­կի մէջ: ­Ճա­նա­չում, ճա­նա­չում, ճա­նա­չում. յե­տոյ ի՞նչ: Անհ­րա­ժեշտ է այդ փակ շրջա­նա­կէն դուրս  բե­րել ­Հայ ­Դա­տը:

Եւ եր­րորդ, մենք կը տես­նենք զա­նա­զան տե­ղե­րէ ո­րոշ ար­տա­յայ­տու­թիւն­ներ, յատ­կա­պէս ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու ­Քոնկ­րէ­սին կող­մէ, ե­կե­ղե­ցի­նե­րու վե­րա­դար­ձի գծով, նաեւ ­Թուր­քիոյ մէջ կա­լո­ւած­նե­րու վե­րա­դար­ձի մա­սին ո­րոշ տրա­մադ­րու­թիւն­ներ կան, մթնո­լորտ մը կայ, եւ ես կար­ծեմ թէ մենք պէտք է ա­ռա­ւե­լա­գոյն ձե­ւով օգ­տա­գոր­ծենք այս մթնո­լոր­տը:

Ես կը կար­ծեմ, որ 100 տա­րի մենք այս ուղ­ղու­թեամբ աշ­խա­տանք տա­րինք. 100ա­մեա­կի սե­մին մենք պէտք է այն­պի­սի քայլ մը առ­նենք, որ ի­րա­պէս 100ա­մեա­կը ար­ժե­ւո­րէ: Ե­թէ մենք 100ամեա­կը ձեռ­նարկ­նե­րով, հան­դէս­նե­րով, հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րով միայն պի­տի անց­նենք, ես կը խոր­հիմ թէ մենք բան մը ը­րած չենք ըլ­լար: Ինչ­պէս ­Հա­յաս­տա­նի մէջ ը­սի. 100ա­մեա­կը պէտք է ե­րեք ուղ­ղու­թեամբ կազ­մա­կեր­պո­ւի. յի­շել, յի­շեց­նել եւ պա­հան­ջել: ­Մենք 100 տա­րի յիշե­ցինք, 100 տա­րի յի­շե­ցու­ցինք. ժա­մա­նակն է որ մենք պա­հան­ջենք գործ­նա­պէս, ի­րա­ւա­կան մօ­տե­ցու­մով, մեր ի­րա­ւունք­նե­րը:

­Հի­մա պի­տի ը­սէք, ին­չո՞ւ կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նը կ­‘առ­նէ այս քայ­լը: Ո­րով­հե­տեւ կա­թո­ղի­կո­սա­րանը խորհր­դան­շա­կան ի­մաստ ու­նի, քա­ղա­քա­կան, ի­րա­ւա­կան թէ կրօ­նա­կան ի­մաս­տով՝ որպէս կեդ­րո­նը ­Կի­լի­կիոյ հա­յու­թեան: Եւ նկա­տե­լով Կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի կա­րե­ւո­րու­թիւ­նը, մտա­ծե­ցինք թէ այդ գծով առ­նո­ւե­լիք քայ­լը, կրնայ դու­ռը բա­նալ ե­կե­ղե­ցա­պատ­կան, ազ­գապատ­կան կա­լո­ւած­նե­րուն եւ յա­ռա­ջի­կայ հանգ­րո­ւա­նին նա­՛եւ ան­հա­տա­կան կա­լո­ւած­ներուն:

­Շատ հա­ւա­նա­բար ­Հոկ­տեմ­բեր ամ­սո­ւան ըն­թաց­քին, մենք այ­լեւս պաշ­տօ­նա­պէս, մեր դա­տը պի­տի ներ­կա­յաց­նենք ­Թուր­քիոյ ­Հան­րա­պե­տու­թեան ­Սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նին: Եւ յետոյ, Եւ­րո­պա­յի ­Մարդ­կա­յին Ի­րա­ւանց դա­տա­րա­նը, նկա­տի ու­նե­նա­լով թէ հոն կա­րե­լի է դի­մել այն պա­րա­գա­յին, երբ բան մը մեր­ժո­ւի տե­ղա­կան դա­տա­րա­նին կող­մէ: Մենք պար­տա­ւոր ենք դի­մել Եւ­րո­պա­յի ­Մարդ­կա­յին Ի­րա­ւանց դա­տա­րան: Բ­նա­կա­նա­բար չենք սպա­սեր որ ­Թուր­քիան դրա­կան մօ­տե­ցում կրնայ ու­նե­նալ մեր պա­հանջ­քին ուղ­ղու­թեամբ: ­Մենք մեր կա­րե­լին պի­տի ը­նենք, որ այս հանգ­րո­ւա­նը ըլ­լայ ա­րագ ըն­թաց­քով: Եւ ես կը կար­ծեմ, որ մեր ժողո­վուր­դը պի­տի ող­ջու­նէ այս քայ­լը, ինչ­պէս ­Հա­յաս­տա­նի մէջ, ուր ես ա­ռա­ջին ան­գամ յայտնե­ցի մեր ծրա­գի­րը եւ ժո­ղո­վուր­դը, մա­մու­լը, բո­լո­րը ող­ջու­նե­ցին այս քայ­լը, որ այս­քան կա­րեւոր է մեր ժո­ղո­վուր­դին, մեր ե­կե­ղեց­ւոյ հա­մար: Ե­կե­ղե­ցին մեր ժո­ղո­վուր­դին կը պատկանի եւ մենք ինչ որ կ’ը­նենք, յա­նուն մեր ժո­ղո­վուր­դին կ­’ը­նենք:

­Խոր ցա­ւով ի­մա­ցանք բո­լորս ­Տէր ­Զօ­րի Ս. ­Նա­հա­տա­կաց ե­կե­ղեց­ւոյ դէմ գոր­ծո­ւած ա­կա­նա­հարու­մը: Լ­սե­ցինք նաեւ դա­տա­պար­տան­քի խօս­քե­րը քա­ղա­քա­կան շրջա­նակ­նե­րու, ուր յատկան­շա­կան էր օ­րի­նակ՝ ­Չե­խիոյ Ազ­գա­յին ­Ժո­ղո­վի փոխ նա­խա­գա­հի ար­տա­յայ­տու­թիւ­նը թէ հայ­կա­կան ե­կե­ղեց­ւոյ ա­կա­նա­հա­րու­մը՝ մշա­կու­թա­յին ցե­ղաս­պա­նու­թեան վառ դրսե­ւո­րում է, որ հա­յա­թա­փո­ւած ­Նա­խի­ջե­ւա­նի մէջ ­Ջու­ղա­յի խաչ­քա­րե­րով գե­րեզ­մա­նո­ցի եւ ներ­կա­յիս ­Թուր­քիոյ մէջ տաս­նեակ հա­զա­րա­ւոր յու­շար­ձան­նե­րու ոչն­չաց­ման տրա­մա­բա­նա­կան շա­րունա­կու­թիւնն է: Ն­ման կե­ցո­ւածք­ներ եւ մի­ջամ­տու­թիւն­ներ մի­ջազ­գա­յին շրջա­նակ­նե­րու կող­մէ կրնա­յի՞ն կան­խած ըլ­լալ ­Տէր ­Զօ­րի ե­կե­ղեց­ւոյ ա­կա­նա­հա­րու­մը:

Բ­նա­կա­նա­բար, օ­տար շրջա­նակ­նե­րու կող­մէ նման ար­տա­յայ­տու­թիւն­ներ դրա­կան են, ա­մէն իմաս­տով: ­Յայտ­նեմ, որ ես այդ մա­սին լսե­ցի այն ժա­մուն, երբ հա­սայ Ա­թէնք: ­Դէպ­քը պա­տահած է ­Կի­րա­կի ե­րե­կո­յեան, ես ա­ռա­ւօտ կա­նուխ լսե­ցի, Ա­թէն­քի մէջ: Ն­կա­րը տե­սայ եւ այս մա­սին լսե­ցի, սա­կայն յայտ­նեմ, որ յստակ տե­ղե­կու­թիւն­ներ չու­նինք: ­Ցա­ւա­լի, դա­տա­պար­տելի այդ դէպ­քը ար­դէն պա­տա­հած էր: ­Հի­մա ե­թէ հարց­նէք թէ ո՞վ է կա­տա­րո­ղը: ­Ծայ­րա­յեղ իս­լամ­նե­րու են­թա­կայ շրջան մըն է ­Տէր ­Զօ­րը: Ա­նոնք վեր­ջին եր­կու տա­րի­նե­րուն ո­րոշ չա­փով հաս­տա­տո­ւած են ­Տէր ­Զօ­րի շրջա­նին մէջ: Ըստ ե­րե­ւոյ­թին ամ­բողջ ­Տէր ­Զօ­րը ի­րենց հա­կակշ­ռին տակ ա­ռած էին վեր­ջերս: ­Հի­մա, չենք գի­տեր յստա­կօ­րէն թէ ո՞վ ծրագ­րած է, ո՞վ կա­տա­րած է: ­Սա­կայն մի քա­նի տո­ւեալ­ներ կան, ո­րոնք ո­րոշ չա­փով մե­զի յստակ ուղ­ղու­թիւն մը կրնան հայ­թայ­թել:

Ինչ­պէս ը­սի ծայ­րա­յե­ղա­կան­նե­րը հոն հաս­տա­տո­ւած են: Ա­սի­կա ծրագ­րո­ւա՞ծ կեր­պով կա­տարո­ւած է, ան­հատ­նե­րո՞ւ կող­մէ  կա­տա­րո­ւած է, չենք գի­տեր: ­Սա­կայն հարց մը տանք. այդ ծայ­րա­յե­ղա­կան­նե­րը ո՞ւր­կէ ե­կան հոն, ո՞ր ճամ­բով թա­փան­ցե­ցին հոն. գի­տե՛նք, ­Թուր­քիոյ ճամ­բով: Այդ կը նշա­նա­կէ թէ ­Թուր­քիան ո­րոշ հա­կակ­շիռ մը ու­նի այդ ծայ­րա­յե­ղա­կան­նե­րուն վրայ: ­Նոյ­նը պա­տա­հե­ցաւ ­Քե­սա­պի պա­րա­գա­յին: ­Շատ յայտ­նի էր թէ ­Թուր­քիա­յէն մտան: Երբ ­Թուր­քիան սահ­ման­նե­րը կը բա­նայ, հրամ­մե­ցէ՛ք, մտէ՛ք կ’ը­սէ եւ կը քա­ջա­լե­րէ, կը նշա­նա­կէ թէ թրքա­կան գոր­ծօ­նը կա­րե­ւոր դեր ու­նէր ­Քե­սա­պի պա­րա­գա­յին: Այս պա­րա­գա­յին եւս, երբ որ ­Թուր­քիա­յէն մտած են եւ ­Թուր­քիան ո­րոշ հա­կակ­շիռ մը ու­նի ­Սու­րիոյ այդ շրջա­նին վրայ, բնա­կա­նա­բար թրքա­կան ազ­դա­կը կ’ա­ռըն­չո­ւի այս տխուր, դա­տա­պար­տե­լի դէպ­քին: Եւ վերջա­պէս, այս օ­րե­րուն, երբ հա­մաշ­խար­հա­յին հա­մայն­քը կոչ կ’ուղ­ղէ, քով-քո­վի կու­գայ այս ծայ­րա­յեղ, իս­լա­մա­կան շար­ժու­մը ար­մա­տա­խիլ ը­նե­լու մա­սին, ­Թուր­քիոյ մօ­տե­ցու­մը, ­Թուր­քիոյ դիր­քը երկ­դի­մի է. յստակ չէ: Երբ լաւ ու­սում­նա­սի­րէք՝ ­Թուր­քիոյ կող­մէ կա­տա­րո­ւած յայտա­րա­րու­թիւն­նե­րը շատ ա­նո­րոշ եւ երկ­դի­մի են:

­Յատ­կա­պէս 100ա­մեա­կի սե­մին, երբ գի­տենք, որ ­Թուր­քիան յստակ ուղ­ղու­թիւն տո­ւած է իր դես­պա­նա­տու­նե­րուն, թէ ի՛նչ ձե­ւով պէտք է վա­րո­ւին հա­յու­թեան հետ, մենք կը տա­րո­ւինք մտա­ծե­լու, թէ այդ ինչ որ պա­տա­հե­ցաւ ­Տէր ­Զօ­րի մէջ, ուղ­ղա­կի կամ ա­նուղ­ղա­կիօ­րէն, կա­րե­լի չէ ան­տե­սել թրքա­կան ներ­կա­յու­թիւ­նը:

Իմ սպա­սումս է, որ ­Հա­յաս­տա­նի պե­տու­թիւ­նը, հայ ժո­ղո­վուր­դը, ­Հայ ­Դա­տի մար­մին­նե­րը, մեր կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րը, մեր ե­կե­ղեց­ւոյ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը, ա­մէն տեղ եւ ա­մէն ուղ­ղու­թեամբ յստակ ար­տա­յայ­տու­թիւն­ներ ու­նե­նան եւ դա­տա­պար­տող կե­ցո­ւածք ճշդեն:

­Յոյն քա­ղա­քա­կան անձ­նա­ւո­րու­թիւն­նե­րու կե­ցո­ւած­քը ի՞նչ էր, այս ուղ­ղու­թեամբ:

Իմ հան­դի­պում­նե­րուս ըն­թաց­քին այս­տեղ, վար­չա­պե­տէն սկսեալ, մին­չեւ Ար­քե­պիս­կո­պոս, Տիե­զե­րա­կան Պատ­րիարք եւ ա­մէն տեղ իմ խօս­քե­րուս մէջ կա­րե­ւո­րու­թեամբ շեշ­տե­ցի այս պա­րա­գան, որ մե­զի հա­մար ա­նըն­դու­նե­լի է: Ո­րե­ւէ կրօ­նի հա­մար ա­նըն­դու­նե­լի է այս ե­րե­ւոյ­թը, երբ ե­կե­ղե­ցի մը, սրբա­տե­ղի մը, նա­հա­տակ­նե­րու նո­ւի­րո­ւած սրբա­զան վայր մը, այս­պէս ոճ­րա­յին ա­րար­քով կը քան­դեն:

­Յատ­կա­պէս ­Յու­նաս­տա­նի վար­չա­պե­տին հետ խօ­սե­ցանք շրջա­նէն ներս տե­ղի ու­նե­ցող դէպ­քե­րուն մա­սին եւ իմ գնա­հա­տա­կանս, ար­ժե­ւո­րումս փո­խան­ցե­ցի ի­րեն: ­Մա­նա­ւանդ, վեր­ջերս, Ո­ւա­շինկ­թը­նի մէջ մեր ու­նե­ցած հա­մա­գու­մա­րէն ետք, երբ հինգ պատ­րիարք­նե­րու հետ հան­դի­պում ու­նե­ցանք ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու նա­խա­գա­հին հետ:

­Պէտք է ը­սել, որ վար­չա­պետ ­Սա­մա­րաս ու­շի ու­շով մտիկ ը­րաւ խօս­քերս. անձ­նա­պէս գրի առաւ եւ խնդրեց որ յա­ռա­ջի­կա­յին, այս հար­ցե­րու մա­սին մնա­յուն խորհր­դակ­ցու­թեանց մէջ մնանք:

­Սու­րիոյ մէջ պա­տե­րազ­մը, եւ ընդ­հան­րա­պէս ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի մէջ քրիս­տո­նեայ ժո­ղո­վուրդ­ներու հան­դէպ ծա­ւա­լած հա­լա­ծան­քը ինչ­պի­սի՞ ա­պա­գայ կը կար­ծէք, որ կ’են­թադ­րէ:

Բ­նա­կան է որ այս հար­ցու­մը կը կա­տա­րէք. թէ մեր, որ­պէս հայ ե­կե­ղե­ցի եւ թէ միւս քրիս­տոնեայ ե­կե­ղե­ցի­նե­րուն, հա­մայնք­նե­րուն, տե­սա­կէ­տը հե­տե­ւեալն է.  ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի մէջ քրիս­տո­նէա­կան ներ­կա­յու­թիւ­նը հրա­մա­յա­կան է: Ե­թէ նա­յինք պատ­մու­թեան, ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քը միշտ ալ են­թա­կայ ե­ղած է վե­րի­վայ­րում­նե­րու. քրիս­տո­նեա­ներ ա­հա­ւոր տագ­նապ­նե­րէ ան­ցան են. եւ ա­մէն տագ­նապ իր հետ բե­րած է նաեւ ո­րոշ ի­մաս­տով ար­տա­գաղթ: Այս ան­գամ ալ դար­ձեալ քրիս­տո­նեա­ներ լքե­ցին, հե­ռա­ցան շրջա­նէն: ­Հայ թէ ա­րաբ: ­Սա­կայն մեր քա­ղա­քա­կա­նութիւ­նը կը մնայ նոյ­նը: ­Մենք կառ­չած պէտք է մնանք ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քին: Բ­նա­կա­նա­բար ամէն մէկ ե­կե­ղե­ցի իր մօ­տե­ցու­մը ու­նի: ­Սա­կայն հա­սա­րա­կաց յայ­տա­րա­րը մէկ է. ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քը մե­զի հա­մար կա­րե­ւոր է:

Ինչ կը վե­րա­բե­րի հա­յու­թեան, ա­մէ­նա­մեծ գա­ղութ­ներն են հոն: Ա­րա­բա­կան աշ­խար­հը մե­զի հա­մար կա­րե­ւոր է: ­Յե­տոյ, ­Հայ ­Դա­տի ի­մաս­տով, մեր մի­ջազ­գա­յին կա­պե­րու ի­մաս­տով եւ ա­մէն ի­մաս­տով, մեր ներ­կա­յու­թիւ­նը ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի մէջ կա­րե­ւոր է:

Իսկ ե­թէ, պայ­ման­նե­րու բե­րու­մով, մեր ժո­ղո­վուր­դի զա­ւակ­նե­րը կ­‘ու­զեն ար­տա­գաղ­թել, մէկ տեղ ու­նին եր­թա­լիք. ­Հա­յաս­տա՛ն եւ ոչ թէ ա­րեւմ­տեան եր­կիր­ներ: Դժ­բախ­տա­բար ­Հա­յաս­տա­նի պա­րա­գա­յին ալ ճիշդ հա­կա­ռա­կը կ­‘ըլ­լայ: ­Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թը շատ լուրջ հարց է. ա­ւե­լի լուրջ՝ քան թէ ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քէն ար­տա­գաղ­թի հար­ցը: 

­Մենք ան­ցեա­լին ալ ­Լի­բա­նա­նէն ար­տա­գաղթ ու­նե­ցանք, հի­մա ­Սու­րիա. սա­կայն պէտք չէ չափա­զան­ցենք. հա­յու­թիւ­նը մեծ չա­փով կը գտնո­ւի ­Սու­րիոյ մէջ, ա­ւե­լի ա­պա­հով վայ­րեր գա­ցած են՝ ­Քե­սապ եւ ­Սու­րիոյ ծո­վե­զե­րեայ քա­ղաք­նե­րը, ­Լա­թա­քիա, ­Թար­սուս եւ այլ քա­ղաք­ներ:

Չ­մոռ­նանք, որ դար­ձեալ պայ­ման­նե­րու բե­րու­մով, ­Լի­բա­նա­նէն, ­Սու­րիա­յէն շատ հայ­րե­նա­կից­ներ, այ­սօր հաս­տա­տո­ւած են ­Քո­ւէյթ, ­Քա­թար եւ Է­մի­րու­թեա­նց մէջ, ուր նոր գա­ղութ­ներ կը յառա­ջա­նան: Ես չէի կրնար ե­րե­ւա­կա­յել, աս­կէ 20 տա­րի ա­ռաջ, որ մենք այդ տե­ղե­րը գա­ղութ պի­տի ու­նե­նանք, ե­կե­ղե­ցի պի­տի ու­նե­նանք: ­Մենք այ­սօր ­Տու­պա­յի մէջ ե­կե­ղե­ցի ու­նինք: Ա­միս մը յե­տոյ՝ Ա­պու ­Տա­պիի մէջ նոր ե­կե­ղեց­ւոյ օ­ծու­մը պի­տի կա­տա­րեմ: ­Կը տես­նէք՝ կարգ մը տե­ղեր գա­ղութ­ներ կա­մաց-կա­մաց կը նո­ւա­զին, պայ­ման­նե­րու բե­րու­մով, եւ այլ տե­ղեր նոր գա­ղութ­ներ կը յա­ռա­ջա­նան: Այս ե­ղած է Ս­փիւռ­քի պատ­մու­թիւ­նը:

­Վե­հա­փառ ­Հայ­րա­պետ, ­Ձեր շա­րու­նա­կա­կան հո­գա­ծու­թեան ա­ռար­կան ե­ղած են միշտ հա­յա­խօ­սու­թեան, հա­յա­պահ­պա­նու­մի, ե­րի­տա­սարդ սե­րուն­դի, ­Հայ ­Դա­տի պա­հան­ջա­տի­րու­թեան, հայ­րե­նի­քի ա­պա­հո­վու­թեան, հայ ժո­ղո­վուր­դի բա­րօ­րու­թեան հար­ցե­րը:  ­Հե­տե­ւե­լով Ան­թի­լիա­սի կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի բո­լոր նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րուն, կը տես­նենք հա­րուստ ու բազ­մա­կողմա­նի գոր­ծու­նէու­թիւ­նը որ կը ծա­ւա­լի: Ո՞ր մար­զե­րը կը նե­րառեն ձեր աշ­խա­տանք­նե­րը ներ­կա­յիս:

Այս հար­ցե­րը մե­զի հա­մար ա­ռաջ­նա­հերթ են: ­Մեր ե­կե­ղե­ցին ազ­գա­յին ե­կե­ղե­ցի է: Բ­նա­կա­նա­բար կրօ­նա­կան դաս­տիա­րա­կու­թիւ­նը կա­րե­ւոր է, մեր հո­գե­ւոր ար­ժէք­նե­րու տա­րա­ծու­մը մեր կեան­քէն ներս կա­րե­ւոր է, բայց ա­սոր կող­քին նաեւ հա­յե­ցի դաս­տիա­րա­կու­թիւ­նը, հայ լե­զուն, հայ մշա­կոյ­թը, ­Հայ ­Դա­տը մե­զի հա­մար կա­րե­ւոր են: ­Մեր ուղ­ղու­թիւ­նը շատ յստակ է: Այ­սօր Ս­փիւռ­քը կա­րի­քը ու­նի վե­րա­զար­թօն­քի, վե­րա­կեն­սու­նա­կեց­ման՝ կազ­մա­կեր­պա­կան ի­մաս­տով, ինչ­պէս նաեւ հայ լե­զո­ւի պաշտ­պա­նու­թեան, հայ մշա­կոյ­թի ար­ժէք­նե­րու, սկզբունք­նե­րու, հայ ազ­գի ե­րազ­նե­րու տա­րած­ման, կեն­սա­գործ­ման ի­մաս­տով:

Եւ ճիշդ ա­նոր հա­մար, մենք զա­նա­զան ձե­ւե­րով կը փոր­ձենք մեր ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը կա­տա­րել: Այ­սօր, ե­թէ նա­յիք Ան­թի­լիա­սին, կը տես­նէք թէ քիչ մը ա­մէն բա­նով կը զբա­ղի: Ոչ միայն կրօ­նա­կան, զուտ ե­կե­ղե­ցա­կան, այլ նաեւ ազ­գա­յին հար­ցե­րով՝ սկսե­լով մեր լեզ- ­ւի պաշտ­պա­նու­թե­նէն: Անհ­րա­ժեշտ է որ այս բո­լո­րը հա­մադ­րո­ւած կեր­պով կա­տա­րո­ւին: Այ­սօր Ս­փիւռ­քը կա­րի­քը ու­նի վե­րա­կազ­մա­կերպ­ման, մեր կրօ­նա­կան ու ազ­գա­յին ար­ժէք­նե­րով:

Ս­փիւռ­քը այ­սօր ծա­ւա­լած է, նոր սփիւռք­ներ յա­ռա­ջա­ցած են: Եւ եր­թա­լով ա­ւե­լի պի­տի տա­րա­ծո­ւի Ս­փիւռ­քը՝ նկա­տի ու­նե­նա­լով ­Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թը: Այ­սօր մենք կ’ապ­րինք տար­բեր պայ­ման­նե­րու, տար­բեր աշ­խար­հի մէջ: Եւ Ս­փիւռ­քը կրնայ կա­մաց-կա­մաց ներ­քին մա­շումի են­թար­կո­ւիլ, ե­թէ մենք տար­բեր մար­տա­վա­րու­թեամբ ու ռազ­մա­վա­րու­թեամբ չմօ­տե­նանք Ս­փիւռ­քին:

­Տես­նենք լե­զո­ւի պա­րա­գան, որ շա­րու­նակ կը նա­հան­ջէ:

­Հոս, հե­տե­ւեալն է հար­ցը: ­Բո­լոր ա­նոնք, ո­րոնք ազ­գա­յին կեան­քին կը մաս­նակ­ցին, ա­մէն ձեւով կը գոր­ծեն, սա­կայն հա­յե­րէն չեն խօ­սիր՝ հա՞յ չեն: ­Ճիշդ չէ այս մօ­տե­ցու­մը: ­Տար­բեր ինք­նա­հաս­կա­ցո­ղու­թիւն, տար­բեր ճա­նա­չում, մենք պէտք է ու­նե­նանք:

­Յե­տոյ, մեր ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թիւն­նե­րը պէտք է յստա­կեց­նենք, գա­ղութ­նե­րէն ներս: Ա­մէն մէկ գա­ղութ տար­բեր պայ­ման­նե­րու մէջ կ’ապ­րի: ­Մեր գա­ղութ­նե­րուն մի­ջեւ կան հա­սա­րա­կաց բաներ, սա­կայն իւ­րա­քան­չիւր գա­ղու­թին ա­ռըն­չո­ւած ո­րոշ տար­բե­րու­թիւն­ներ կան: Հս­կայ աշխա­տանք կ­‘են­թադ­րէ այս բո­լո­րը: Ան­թի­լիա­սը բնա­կա­նա­բար ա­ռան­ձի­նը չի կրնար ը­նել այս բո­լո­րը: ­Մենք ուղ­ղու­թիւ­նը կու­տանք, կը մաս­նակ­ցինք, կը քա­ջա­լե­րենք, օգ­տա­կար կ’ըլ­լանք, եր­բեմն մար­դուժ կը տրա­մադ­րենք, սա­կայն գա­ղութ­նե­րը ի­րենք է որ պէտք է ներ­քին կազ­մակերպ­չա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թիւ­նը ու­նե­նան եւ գա­ղու­թին նոր ուժ տան: Այս բո­լո­րը նաեւ գու­մար­ներ կ’են­թադ­րեն:

­Մեր ու­նե­ւոր ազ­գա­յին­նե­րը պէտք է զօ­րա­կից դառ­նան մեր ծրա­գիր­նե­րուն: ­Շատ բա­ներ կան, զոր կա­րե­լի չէ կա­տա­րել, ա­ռանց լայն նիւ­թա­կան մի­ջոց­նե­րու: ­Մենք կազ­մա­կեր­պո­ւած եւ հետե­ւո­ղա­կան  պէտք է շա­րու­նա­կենք:

Կ’ու­զեմ գնա­հա­տել «Ա­զատ Օր»ի կա­տա­րած աշ­խա­տան­քը: Ին­ծի հա­մար հայ թեր­թը, հայ մա­մու­լը կա­րե­ւոր ա­ռա­քե­լու­թիւն է:

­Սո­վո­րա­կան հաս­կա­ցո­ղու­թեամբ լու­րեր փո­խան­ցող մի­ջոց չէ հայ մա­մու­լը, այլ մեր կեանքին մէջ դաս­տիա­րակ­չա­կան դեր ու­նի: ­Մեր կեան­քէն ներս դպրոց մըն է, մար­դա­կեր­տու­մի, հա­յա­կեր­տու­մի ու ազ­գա­կեր­տու­մի մեր հա­ւա­քա­կան ճի­գին մէջ շատ կա­րե­ւոր դեր ու­նե­ցող ազ­դակ է: ­Գա­ղութ­նե­րուն մէջ հա­յա­պահ­պան­ման ի­մաս­տով հայ մա­մու­լը, այս պարա­գա­յին նաեւ «Ա­զատ Օր»ը՝ շատ կա­րե­ւոր դեր ու­նի կա­տա­րե­լիք: ­Հե­տե­ւա­բար, ես բարձ­րօ­րէն կը գնա­հա­տեմ «Ա­զատ Օր»ի աշ­խա­տան­քը եւ ձե­զի կը մաղ­թեմ ամ­բող­ջա­կան յաջո­ղու­թիւն ձեր ա­ռա­քե­լու­թեան մէջ: