Մարաղայի արիւնահեղ դէպքերն, անկասկած, ռազմական յանցագործութիւն են, քանի որ գիւղի վրայ յարձակումը պայմանաւորուած չի եղել ռազմական անհրաժեշտութեամբ, այլ նպատակ էր հետապնդում ոչնչացնել խաղաղ բնակչութիւնը:
ԵՐԵՒԱՆ, «Փան Արմինիըն».- 1992 թուականի 10 Ապրիլին ատրպէյճանցիները «հաշուեյարդար»ի ենթարկեցին Մարաղայի 5000 բնակչութիւնը: Իբրեւ հետեւանք՝ 50 անձեր սպաննուեցան, իսկ 59 ուրիշներ գերի ինկան։
Հայաստանի Մարդու իրաւունքներու նախկին պաշտպան Լարիսա Ալաւերդեանի համաձայն, 40 անձերու, որոնց կարգին 9 երեխաներու կարելի է վերադարձնել տարիներ տեւած աշխատանքի արդիւնքը:
«Ժամանակակից գողգոթայ, ոճրագործութիւն անօգնական ժողովըրդի դէմ», դէպքերը այսպէս բնութագրած է Լարիսա Ալաւերդեանը՝ նկատել տալով, որ անոնք տեղի ունեցան այնպիսի ատեն, երբ Հայաստանն ու Ատրպէյճանը արդէն միջազգային հզօր կազմակերպութիւններու՝ ՄԱԿի, ԵԱՀԿի անդամներ էին:
Ի հարկէ, 1997 թուականին ՄԱԿի մէջ այս նիւթով տեղի ունեցած են լսումներ, այսօր նաեւ առանձին ժապաւէն կը նկարահանուի այս դէպքերուն մասին՝ «Սովորական ցեղասպանութիւն» անունով, սակայն Լարիսա Ալաւերդեանի համաձայն, այդ նիւթերու տարածումը յստակօրէն պէտք է դրուի պետական որեւէ մարմինի պատասխանատուութեան տակ, մանաւանդ որ թրքական եւ ատրպէյճանական քարոզչական մեքենան անընդմէջ կը գործէ։ «Իշխանութիւնները, բացի ընտրութիւններից, նաեւ այս հարցերով պէտք է զբաղուեն», յայտնած է Լարիսա Ալաւերդեան:
Իսկ ատրպէյճանական քարոզչամեքենան իր ուզած ձեւով կը խեղաթիւրէ իրականութիւնները։ «Ստեփանակերտից 6 մարդու վերադարձրեցինք, որից յետոյ անմիջապէս ադրբեջանցիները յայտարարեցին, որ նրանց խոշտանգել են, օրգաններ վաճառել: Առանց հումանիտար իրաւունքի այս հարցում մենք չենք կարող յաջողութիւն ունենալ: Իսկ Իլհամ Ալիեւից յետոյ բոլոր համագործակցութիւններն ադրբեջանցիների հետ կասեցուեցին», յայտնած է Ալաւերդեան։
Միւս կողմէ, Մարաղայի ջարդերու 21ամեակին առիթով Ստեփանակերտի «Պեատաչոկ» կոչուող վայրին մէջ տեղի ունեցած է ֆլեշ-մոպ՝ նուիրուած այս ջարդերուն: Այս քայլին նախաձեռնած է «Տեղեկատուական տեխնոլոգիաների զարգացման կենտրոն»ը: Երիտասարդները բարձրացուցած են պաստառներ, որոնց վրայ գրուած է. «Դատապարտել է պէտք, ոչ թէ մոռանալ», «Անպատիժ թողնելը ծնում է նոր յանցագործութիւն», «Մարաղան արձագանգն է նախորդների. 1895, 1896, 1908, 1915, 1918, 1920, 1923, 1988, 1992…»։
Լեռնային Ղարաբաղի արտաքին գործոց նախարարութիւնը հրապարակած է յայտարարութիւն մը՝ Մարաղայի կոտորածի 21րդ տարելիցի առընչութեամբ: Յայտարարութեան մէջ նշուած է.
«Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան դէմ Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիան, որը դարձաւ Բաքուի՝ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի կամ արտայայտութեան բռնի ճնշման քաղաքականութեան շարունակութիւնը, հարուստ է խաղաղ բնակչութեան դէմ յանցագործութիւնների աղաղակող փաստերով:
«Ամենաողբերգական դրուագներից մէկն է հանդիսանում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Մարտակերտի շրջանի Մարաղայ գիւղի բնակիչների կոտորածը, որն իրագործուել է 1992 թ. Ապրիլի 10ին ադրբեջանական բանակի ստորաբաժանումների կողմից: Մարաղայի արիւնահեղ դէպքերն, անկասկած, ռազմական յանցագործութիւն են, քանի որ գիւղի վրայ յարձակումը պայմանաւորուած չի եղել ռազմական անհրաժեշտութեամբ, այլ նպատակ էր հետապնդում ոչընչացնել խաղաղ բնակչութիւնը:
«Այդ օրը տեւական հրետանային գնդակոծութիւնից յետոյ ադրբեջանական զինուած ստորաբաժանումները ներխուժել են խաղաղ գիւղը եւ դաժան հաշուեյարդար տեսել նրա անպաշտպան բնակչութեան նկատմամբ, ինչը հետագայում հաստատուել է տարբեր իրաւապաշտպան կազմակերպութիւնների, մասնաւորապէս, Human Rights Watch եւ Amnesty International կազմակերպութիւնների կողմից: Ըստ տարբեր տուեալների՝ Մարաղայում սպանուել է 53-100 մարդ եւ աւելի քան 60-ը գերի են վերցուել, որոնցից 9 երեխայ եւ 29 կին: Երկու շաբաթ անց գիւղը կրկին յարձակման է ենթարկուել եւ հարազատներին յուղարկաւորելու նպատակով վերադարձած բնակիչները ադրբեջանական բանակի նոր վայրագութիւնների զոհ են դարձել:
«Մարաղայում իրականացուած հրէշաւոր յանցագործութիւնը հերթական դրուագ դարձաւ Հիւսիսային Արցախում, ինչպէս նաեւ Սումգայիթում, Բաքւում, Կիրովաբադում եւ Ադրբեջանի այլ բնակավայրերում տեղի ունեցած հայկական ջարդերի եւ տեղահանութիւնների շարքում, որոնք նպատակ էին հետապնդում ահաբեկել մարդկանց եւ զրկել հայրենի հողում ապրելու հնարաւորութիւնից:
«Ադրբեջանի տարածքում հայ ազգաբնակչութեան ջարդերի եւ էթնիկ զտումների նկատմամբ միջազգային հանրութեան կողմից համարժէք քաղաքական եւ իրաւական գնահատականի բացակայութիւնն էր, որ ուղի հարթեց Մարաղայ գիւղում ադրբեջանական բանակի կողմից ռազմական յանցագործութեան իրականացման համար:
«Այդ յանցագործութիւնների անպատժելիութիւնը բարենպաստ հող է ստեղծել Ադրբեջանում հայերի եւ ողջ հայկականի նկատմամբ հիւանդագին ատելութեան արմատաւորման, այլատեացութեան, անհանդուրժողականութեան եւ ռազմատենչութեան սանձարձակ քարոզչութեան համար:
«Այդ արատաւոր շրջանակը ճեղքելու եւ հետագայում նմանատիպ յանցագործութիւնների հնարաւորութիւնը կանխելու նպատակով Մարաղայի կոտորածը պէտք է դատապարտուի միջազգային հանրութեան կողմից, իսկ նրա կազմակերպիչներն ու իրագործողները՝ պատժուեն, ասւում է յայտարարութեան մէջ», նշուած է հաղորդագրութեան մէջ։