Շուշին պատմական Հայաստանի 15 նահանգներէն մէկու՝ Արցախի հինաւուրց բերդաքաղաքն է, վարչական, հոգեւոր, մշակութային եւ կրթական կեդրոնը:1992 թուականի Մայիս 9-էն ետք Շուշիի հետ կապուած է հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան ամենապանծալի էջերէն մէկը՝ հայ ժողովուրդի յաղթանակը Ղարաբաղեան ազատագրական պատերազմին ընթացքին:

Շուշիի ազատագրման մասնակցած ՀՅԴ ջոկատը

Պատմական տարբեր ժամանակներու մէջ Շուշին ենթարկուած է թուրքերու եւ այլ օտար նուաճողներու ասպատակութիւններուն, որու արդիւնքով հայերը մարդկային եւ նիւթական մեծ կորուստներ կրած են, բայց փորձած են պաշտպանել իրենց հողը:
1988 թուականին Արցախի բնակչութիւնը խաղաղ ցոյցերով ՝ օրինական եղանակով սովետական իշխանութիւններէն պահանջեց վերականգնել արդարութիւնը` Արցախը վերամիաւորել Հայաստանին: Ատրպէյճանը հայերու ցոյցերուն եւ այդ պահանջին պատասխանեց հայերու սպանութիւններով, ջարդերով եւ կոտորածներով: Ատրպէյճանի մայրաքաղաք Պաքուի մէջ եւ  բազմաթիւ այլ քաղաքներու մէջ:Ամբողջ աշխարհը ցնցուեցաւ Սումկայիթ քաղաքի մէջ հայերու դէմ կազմակերպուած ցեղասպանութենէն, երբ 5 օր շարունակ դաժանաբար կը խոշտանգէին, կը սպանէին, կը հրկիզէին մարդոց բոլորի աչքի առջեւ: Շուշիի ժողովուրդը ստիպուած դիմեց ինքնապաշտպանութեան: Սկսաւ Ղարաբաղեան ազատագրական պատերազմը:
Պատերազմի ժամանակ Շուշին դարձած էրԱտրպէյճանի հիմնական ռազմական հենակէտը, ուրկէ դաժանաբար կը ռմբակոծէր Արցախի մայրաքաղաք Ստեփանակերտը եւ շրջակայ բնակավայրերը: Ատերպէյճանցիները  խաղաղ բնակչութեան դէմ կþօգտագործէին միջազգային կոնվենցիաներով արգիլուած զինատեսակներ, ինչպէս` ԳՐԱԴ համազարկային կայանները: Շուշիի ազատագրումը Արցախի համար դարձած էր կեանքի եւ մահուան հարց:
1992թ.  Մայիս 8-9ին իրականացաւ հայ ռազմարուեստի ամենափայլուն գործողութիւններէն մէկը՝ Շուշիի ազատագրումը : Հայերը կարողացան 2 օրուայ գրոհով ազատագրել այդ անառիկ բերդաքաղաքը, որը 3 կողմէ պաշտպանուած  է լեռներով ու անդունդներով :Շուշիի  ազատագրման գործողութիւնը մշակած ու ղեկավարած է ռազմանակ մասնագէտներու ազատագրական պայ- քարի հերոսներուն կողմէ՝ հռչակաւոր զօրավար  Արկադի Տէր Թադեւոսի (Քոմանտոսի ) ղեկավարութեամբ: Գործողութիւնը նախապէս տրուած է «ՀԱՐՍԱՆԻՔ ԼԵՌՆԵՐՈՒՄ»  անուանումը:
Հայ մարտիկները գրոհելով միաժամանակ 4 ուղղութիւններով Մայիս 9-ին ամողջովին ազատագրեցին հայոց հինաւուրց բերդաքաղաքը:
Ատրպէյճանցիները իրենց հիմնական  զինապահեստ դարձուցած էին հայկական քրիստոնէական Ղազնանչեցոց  Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին:
Շուշիի ազատագրման շնորհիւ Արցախը  նուաճեց փաստացի անկախութիւն: Այժմ քաղաքի բնակչութիւնը 3500 է։ Հայրենանուէր ձեռնարկումներու շնորհիւ Շուշին աստիճանաբար կը վերականգնուի, կը վերագործարկուին արտադրական ձեռնարկութիւններ, կը գործեն  կրթական, մշակութային օճախներ:

------------------------------------------------------------

«ՄԵՐ ՈԳԻՆ ԱՅՍՕՐ ՅԱՂԹՈՒՄ Է»

Այն, ինչ կատարւում է Արցախում, հրաշք է: Հեռւից հեշտ է դատել, հրահանգներ տալ: Տեղում բոլորովին այլ է: Օգնութիւնը՝ օգնութիւն, բայց Կրկժանի, Մալիբէյլիի նման անառիկ տարածքները ժամանակին վերցնելն ուղղակի հրաշք էր, անձնազոհութիւն: Արցախը պաշտպանում է իրեն, բայց կար անավարտութեան զգացում: Իսկ քանի Շուշին կար, Արցախում ապրելն անհնար էր: Ամէն օր տասնեակ խաղաղ բնակիչներ էին սպանւում: Հեքիաթի աղբիւրի գլխին կախուած հրեշ էր Շուշին: Կամ պիտի Արցախը կուլ գնար, կամ ոչնչացնէր նրան: Նոյնը Ջանհասանը եւ Նաբիլարը: Այս փոքրիկ գիւղերում վիթխարի քանակով զէնք էր կուտակուած: Գիտէինք՝ Արցախում ատրպէյճանցիներն անսահմանափակ զէնք ունեն:

Յաղթանակի օր, Մայիս 9, 1992 Շուշի

Այդ զէնքն այսօր ուղղուած է ոչ միայն Արցախի, այլեւ Հայաստանի վրայ: Վերջին ամսում Շուշիում եւս մեծաքանակ զէնք էր կեդրոնացուել: Ծրագրուած էր եւ վերջին օրերին իրականացւում էր Ստեփանակերտը գրաւելու գործողութիւնը: Միւս կողմից Աղդամն էր միանալու: Այս ընթացքում Արցախը բազմաթիւ զոհեր տուեց: Հակահարուածը անհրաժեշտութիւն էր, եւ նախորդ գիշեր այն սկսուեց: Շուշիի մերձակայ կրակակէտերը վերացուեցին, աւելի կատաղի սկսեցին գործել քաղաքի շուկայի եւ բանտի հենակէտերը: Միայն բանտի մօտ «Գրադի» երեք կայանք կար: Բանտը, որի վրայ գրոհող տղերքի զգալի մասին այդ նոյն բանտում տանջել են, վերածուել էր շատ ամուր բերդի: Վերջին տուեալներով այն գրաւուած է, կրակակէտերը ոչնչացուած են: Շուշիի վերին մասում՝ դէպի Լաչին, թշնամու ռազմական ուժերի խմբաւորումը շարունակում է դիմադրել եւ գնդակոծում է Ստեփանակերտը: Թշնամին օգտագործում է նաեւ մարտական ուղղաթիռներ եւ մեզ յայտնի ՍՈՒ-25 ռմբակոծիչը, որը երէկ 19.40-ին երեք ռումբ է գցել Ստեփանակերտի եւ մեր դիրքերի վրայ: ԼՂՀ մայրաքաղաքում մեծ աւերածութիւններ կան: Մեր ժողովրդի մի հատուածն այնտեղ՝ Արցախում կենաց ու մահու կռիւ է տալիս, եւ մենք այստեղ անտարբեր մնալու բարոյական իրաւունք չունենք: Արցախին մեր ամէն կարգի օգնութիւնը ապահովուելու է…
Փառք ու պատիւ ընկածներին, փառք ու պատիւ մարտնչողներին: Պատերազմը լոկ երկաթի ու տեխնիկայի կռիւ չէ, առաջին հերթին ոգու պայքար է: Այսօր մեր ոգին է կռւում: Մեր ոգին այսօր յաղթում է:

ՎԱԶԳԷՆ ՍԱՐԳՍԵԱՆ
1992 թ., 9 Մայիսի,
«Երկիր»

--------------------------------------------------

ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԱԾ ՔԱՐՎԱՃԱՌԸ 19 ՏԱՐԵԿԱՆ Է

2 Ապրիլին լրացաւ Քարվաճառի ազատագրման 19-րդ տարին: 27 Մարտ 1933-ին հայկական զօրքերը սկսան Քելբաջարի ազատագրման գործողութիւնը: 29 Մարտին քաղաքը արդէն պաշարուած էր, 3  օրուան մէջ հայկական ուժերը գրաւեցին շրջանին կեդրոնը: Քաղաքին բնակչութիւնը տարհանուեցաւ ուղղաթիռներով եւ հեռացաւ լեռնանցքներով: Քել- բաջարը կարեւոր ռազմավարական կէտ էր հայկական կողմին համար, որուն ազատագրման հետեւանքով կայուն կապ հաստատուեցաւ Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան միջեւ, զգալիօրէն կրճատուեցաւ ճակատային գիծը, թիկունք ապահովելով Մարտակերտի շրջանին:
Քարվաճառի ազատագրումը օդ ու ջուրի պէս անհրաժեշտ էր Հայաստանի եւ Արցախի հիւսիսային ու հիւսիս-արեւելեան սահմաններու անվտանգութեան ապահովման համար: Քարվաճառէն սպառնալիք կար ինչպէս Վարդենիսի, այնպէս ալ Մարտակերտի համար: Մարտակերտի ազատագրումը հնարաւոր չէր առանց Քարվաճառի վրայ վերահսկողութիւն հաստատելու:
Պատահական չէ, որ մինչ Քարվաճառի ազատագրումը Մարտակերտը քանի մը անգամներ ձեռքէ ձեռք անցաւ, իսկ Վարդենիսի մէջ հայերը  արդէն կը հաւաքէին առաջին անհրաժեշտութեան իրերը, Սեւան տեղափոխուելու համար: Միայն հայկական զօրամիաւորումներու սերտուած գործողութիւններուն հետեւանքով Քարվաճառը ազատագրուեցաւ: Փրկուեցան Վարդենիսն ու Մարտակերտը:
Ինչպէս աւելի ուշ կը յիշէր ԼՂՀ  ինքնապաշտպանութեան բանակի հրամանատար Սամուէլ Պապայեանը, Լաչինի եւ ելբաջարի գործողութիւններուն նախապատրաստուիլ հայկական ուժերը սկսած էին ձմրան: «Թէեւ բանակցութիւններ կÿընթանային ատրպէյճանական կողմին հետ, մենք գիտէինք, որ հակառակորդը ուղղակի ժամանակ կը շահի՝  պատրաստուելով վճռական հարուածի:
Եւ մենք իրաւացի էինք, բանակցութիւնները ձախողեցան: Ատրպէյճանը ուժերը կեդրոնացուց Մարտակերտի եւ Ասկերանի շրջաններու հիւսիսը, այնտեղ հաւաքելով շուրջ 5 հազար զինուորներ, հռասայլեր եւ ծանր հրետանիներ: Յունուարի վերջաւորութեան սկսան մարտերը: Հակառակորդը 4 ինքնաթիռներ  կը գործածէր, որմէ 2-ը հարուածուեցան: 12 օր մարտեր տեղի ունեցան: Մեր առջեւ դրուած խնդիրը՝ ազատագրել Մարտակերտի բարձունքները, մենք  կատարեցինք 90 տոկոսով»:
Քարվաճառի գործողութիւնը արցախեան պատերազմի բեկումնային պահերէն մէկն էր: Քարվաճառը հսկայական ռազմավարական նշանակութիւն ունի: Ան գերակայ դիրք ունի Հիւսիսային Արցախի համեմատ, թոյլ տալով վերահսկել տարածքը ընդհուպ մինչեւ Գանձակ: Քարվաճառի գործողութեան յաջող աւարտէն յետոյ ռազմաքաղաքական իրավիճակը որակապէս փոխուեցաւ: Ռազմավարական նախաձեռնութիւնը պատերազմին մէջ վերջնականապէս անցաւ Արցախին, զոր չէին կրնար չհասկնալ միջազգային հանրութիւնն ու գերտէրութիւնները:
Քարվաճառը հարուստ է հին հայկական յուշարձաններով, զորս չեն հասցուցած ոչնչացնել ատրպէյճանցիները: Անոնցմէ մէկը հայկական ճարտարապետութեան մարգարիտը համարուող Դադիվանքն է: Վանքը կը կրէ Թադէոս առաքեալի աշակերտներէն մէկուն՝ Դադի անունը: Ան հիմնած է վանքը Ա. դարու վերջաւորութեան: Պահպանուած կառոյցներու հիմնական մասը կը թուագրուի 12-13 դարերով, որ կը համարուի վանքին ծաղկման շրջանը: Ներկայիս համալիրը կը վերականգնուի: