Խօ­սե­լով Հայ Յե­ղա­փո­խա­կան Դաշ­նակ­ցու­թեան ու դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րի մա­սին, ես պի­տի խօ­սեմ հայ­րե­նի­քի եւ հայ մար­դու մա­սին:
Չէր լի­նի Դաշ­նակ­ցու­թիւն, ե­թէ հայ­րե­նիք ու­նե­նա­լը հեշտ լի­նէր, չէին լի­նի դաշ­նակ­ցա­կան­ներ, ե­թէ հայ լի­նե­լը հեշտ լի­նէր:

Հա­րիւր քսան­հինգ տա­րի ա­ռաջ` 1890 թո­ւա­կա­նին, երբ Ա­րե­ւելքն` իբ­րեւ քա­ղա­քակր­թա­կան բե­ւեռ, ժա­մա­նա­կա­ւո­րա­պէս կլա­նել էր Հա­յաս­տա­նը, երբ պե­տա­կա­նու­թիւ­նից զրկո­ւած մեր ժո­ղո­վուր­դը աս­տի­ճա­նա­բար զրկւում էր նաեւ իր տուն ու տե­ղից, երբ հա­յոց հի­նա­ւուրց հո­ղի վրայ մո­լեգնում էր թշնա­մու վայ­րա­գու­թիւ­նը, երբ այ­լեւս Թուր­քիա­յում հա­յը չէր կա­րող ապ­րել իբ­րեւ մարդ, իսկ Ռու­սաս­տա­նում` իբ­րեւ հայ ազ­գու­թեան ներ­կա­յա­ցու­ցիչ, Դաշ­նակ­ցու­թեան ծնուն­դը կեն­սա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թիւն էր:

Հայ­կա­կան պե­տա­կա­նու­թեան բա­ցա­կա­յու­թիւ­նը վտան­գել էր մեր ժո­ղովր­դի գո­յու­թիւ­նը սե­փա­կան հո­ղի վրայ: Թշ­նա­մու օ­րա­կար­գում էր հա­յի ֆի­զի­քա­կան վե­րաց­ման հար­ցը: Փոր­ձը ցոյց էր տո­ւել, որ ժո­ղովր­դի ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան կազ­մա­կեր­պու­մը սոսկ ռազ­մա­կան դիր­քե­րից բա­ւա­րար չէր: Ազ­գի փրկու­թեան, գո­յա­տեւ­ման եւ պե­տա­կա­նու­թեան կերտ­ման հա­մար անհ­րա­ժեշտ էր գա­ղա­փա­րա­կան հէնք:

Անհ­րա­ժեշտ էր մի կազ­մա­կեր­պու­թիւն, ո­րը նո­րո­վի կը մարմ­նա­ւո­րէր հայ ժո­ղովր­դի ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը` հի­նա­ւուրց հայ­րե­նի­քում սե­փա­կան ինք­նու­թեան հաս­տատ­ման հա­մար:

Դաշ­նակ­ցու­թիւնն էր այդ կազ­մա­կեր­պու­թիւ­նը, ո­րը կա­րո­ղա­ցաւ հա­մադ­րել ա­զա­տու­թեան գա­ղա­փա­րի վրայ հիմնո­ւած ժա­մա­նա­կի ա­րեւմ­տեան ռա­ցի­նո­լաիզ­մը եւ ուղ­ղա­փա­ռու­թիւ­նից յե­ղա­փո­խա­կան պայ­քա­րի աս­պա­րէզ տե­ղա­փո­խո­ւած ար­դա­րու­թեան ըն­կա­լում­նե­րը: Քան­զի միայն սե­փա­կան ինք­նու­թեան վե­րա­հաս­տատ­ման մի­ջո­ցով էր հնա­րա­ւոր յե­ղա­փո­խա­կան պայ­քա­րի քու­րա­յում կեր­տել նոր հա­յու­թիւն եւ նոր Հա­յաս­տան:

Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը դար­ձաւ հայ մշա­կոյ­թի ներ­դաշ­նա­կու­թեան դա­րա­ւոր ա­ւան­դու­թիւն­նե­րը ժա­ռան­գած այն հայ­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւ­նը, ո­րի ծնուն­դը ե­կաւ վկա­յե­լու, որ չնա­յած բո­լոր ար­հա­ւիրք­նե­րին` մեր ժո­ղո­վուր­դը պահ­պա­նել է իր քա­ղա­քակր­թա­կան տի­պը: Ու­րեմն` Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի ըն­թաց­քում ծնունդ ա­ռած սո­վո­րա­կան կու­սակ­ցու­թիւն չէր, քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը սոսկ հա­յի ու թուր­քի կռիւ պատ­կե­րաց­նող հայ­րե­նա­սի­րա­կան պար­զու­նակ դրսե­ւո­րում չէր, այլ մեր ինք­նու­թեան ա­ւան­դա­կան բա­ղադ­րիչ­նե­րի նո­րա­ցո­ւած բո­վան­դա­կու­թեան վրայ հիմ­նո­ւած ազ­գա­յին կամ­քի այն կենտ­րո­նը, ո­րը 19րդ դա­րում կրօ­նա­կան հա­մայն­քից հա­յու­թեանն ա­ռաջ­նոր­դեց պե­տու­թիւն ու պատ­մու­թիւն կեր­տող ազգ դառ­նա­լու դժո­ւա­րին ու­ղի:

Փառք ու պա­տիւ Քրիս­տա­փոր­նե­րին, Զա­ւա­րեան­նե­րին, Ռոս­տոմ­նե­րին:

Օս­մա­նա­կան ցե­ղաս­պան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը կա­րող էր յա­ջո­ղու­թեան հաս­նել եւ ի սպառ վերջ դնել հայ ժո­ղովր­դի գո­յու­թեա­նը, ե­թէ չբա­խո­ւէր կազ­մա­կեր­պո­ւած դի­մադ­րու­թեան, ե­թէ չկազ­մո­ւէին հայ­կա­կան կա­մա­ւո­րա­կան գնդե­րը, ե­թէ չպար­տա­ւո­րեց­նէինք թուր­քա­կան զօր­քե­րին կանգ առ­նել Սար­դա­րա­պա­տում, Բաշ Ա­պա­րա­նում, Ղա­րա­քի­լի­սա­յում:

Ա­յո՛, ե­թէ չլի­նէին մեր 30ա­մեայ ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի փորձն ու կազ­մա­կեր­պո­ւա­ծու­թիւ­նը, ե­թէ ձե­ւա­ւո­րո­ւած չլի­նէր ազ­գի կամ­քի կենտ­րո­նը, վեր­ջա­պէս ա­ւե­րակ­նե­րի վրայ իբ­րեւ փիւ­նիկ չէր յառ­նի Հա­յաս­տա­նի ան­կախ պե­տա­կա­նու­թիւ­նը:

Հայ­կա­կան ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան կեր­տու­մով վեր­ջա­կէտ դրո­ւեց ազ­գի կոր­ծան­ման ըն­թաց­քին եւ հիմք դրո­ւեց հե­տա­գայ վե­րել­քին:

Փառք ու պա­տիւ Ա­րամ Մա­նու­կեան­նե­րին, Ռու­բէն Տէր-Մինա­սեան­նե­րին, Նժդեհ­նե­րին, Դրո­նե­րին, Անդ­րա­նիկ­նե­րին: Առ­ջե­ւում պատ­մու­թեան մի վիթ­խա­րի շրջան էր, երբ ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նից փրկո­ւած եւ աշ­խար­հով մէկ սփռո­ւած գաղ­թա­կա­նու­թեա­նը հայ­կա­կան ո­գով եւ էու­թեամբ կազ­մա­կեր­պե­լու գոր­ծը անհ­նար էր ի­րա­կա­նաց­նել խորհր­դա­յին կար­գե­րով կաշ­կան­դո­ւած հայ­րե­նի­քից, երբ զու­գա­հե­ռա­բար անհ­րա­ժեշտ էր ա­ռաջ տա­նել Հայ Դա­տը եւ աշ­խար­հին թոյլ չտալ մո­ռա­նալ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը:

Դաշ­նակ­ցու­թեան նո­ւի­րա­կան պայ­քա­րի ու յա­մա­ռու­թեան շնոր­հիւ էր, որ ի­րա­կա­նա­ցո­ւեց այս ա­մէ­նը:

Փառք ու պա­տիւ Աղ­բա­լեան­նե­րին, Լե­ւոն Շան­թե­րին, Նա­ւա­սար­դեան­նե­րին, Մա­րու­խեան­նե­րին, Լիզ­պո­նի 5ին, Ա­բօ Աշ­ճեան­նե­րին:

Ան­կա­խու­թեան ձեռք­բեր­մա­նը եւ հայ­կա­կան պե­տա­կա­նու­թեան վե­րա­կանգն­մա­նը զու­գա­հեռ, մենք եւս վե­րըն­ձիւ­ղուե­ցինք հայ­րե­նի­քում: Մենք վերսկ­սե­ցինք մեր գոր­ծը` հա­ւա­տա­րիմ մնա­լով մեր էու­թեա­նը, անմ­նա­ցորդ նուիրուե­ցինք Ար­ցա­խի ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րին` կանգ­նե­լով հայ­կա­կան երկ­րորդ հան­րա­պե­տու­թեան, Ար­ցա­խի ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան կերտ­ման ա­կունք­նե­րում:

Փառք ու պա­տիւ Ար­թուր Մկրտչեան­նե­րին, Ա­շոտ Ղուլեան­նե­րին, Շա­հէն Մեղ­րեան­նե­րին, Ա­րամ Պօ­ղո­սեան­նե­րին, Վար­դան Դուշ­ման­նե­րին, Պե­տո­նե­րին:

Մենք գոր­ծե­ցինք այ­լեւս մեր երկ­րում` ու­նե­նա­լով ե­րեք նշա­նա­բան.- Ար­ցախ, ար­դա­րու­թիւն, միաս­նա­կա­նու­թիւն:

Ցա­ւօք, մեր այդ նշա­նա­բան­նե­րը խորթ էին ո­մանց հա­մար, ո­մանց հա­մար խորթ էր մեր էու­թիւ­նը: Եւ փո­խա­նակ մեր դա­րա­ւոր փորձն ու հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը օգ­տա­գոր­ծուէին ի նպաստ հայ­րե­նի­քի կա­յաց­ման, փորձ ա­րո­ւեց կոտ­րել մեզ: Ար­դիւն­քում, ի հար­կէ, կոտ­րո­ւե­ցին այդ փորձն ա­նող­նե­րը, բայց ափ­սոս էին այն ժա­մա­նակն ու մի­ջոց­նե­րը, որ մսխո­ւե­ցին` կոտ­րե­լու հա­մար մի բան որն անհ­նար է կոտ­րել: Անհ­նար է կոտ­րել ի­րա­կան ազ­գա­յի­նը, ի­րա­պէս գա­ղա­փա­րա­կա­նը:

Փառք ու պա­տիւ Հ­րայր Մա­րու­խեան­նե­րին, Խա­ժակ Տէր-Գրի­գո­րեան­նե­րին, Վա­հան Յով­հան­նի­սեան­նե­րին:

Մենք հնա­րա­ւո­րինս ա­ջակ­ցե­ցինք Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան զար­գաց­մա­նը` լի­նե­լով թէ՛ ընդ­դի­մու­թիւն, թէ՛ իշ­խա­նու­թիւն: Մենք չխու­սա­փե­ցինք պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նից, բայց եւ չդար­ձանք գոր­ծիք, ոչ թէ լծո­ւե­ցինք ու­րիշ­նե­րի կառ­քին, այլ փոր­ձե­ցինք այդ կառ­քը հա­նել ցե­խից եւ դնել հարթ ճամ­բի վրայ:

Զու­գա­հե­ռա­բար, մեր հրա­մա­յա­կա­նը մնաց Հայ Դա­տը, եւ երբ սպառ­նա­լիք զգա­ցինք մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թեան գոր­ծին, մենք գե­րա­դա­սե­ցինք վերս­տին մեր ու­ժե­րը կենտ­րո­նաց­նել այդ ճա­կա­տում: Բայց մենք դա ա­րե­ցինք այն­պէս, որ չվնա­սենք դժո­ւա­րու­թեամբ ձեռք բե­րո­ւած մեր պե­տու­թեան կա­յու­նու­թեա­նը, շա­րու­նա­կենք նպաս­տել ներ­քին յա­ռա­ջըն­թա­ցին:

Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100ա­մեայ տա­րե­լի­ցի ճիշդ եւ ար­դիւ­նա­ւէտ կազ­մա­կեր­պու­մը, ազ­գո­վի հա­մախմ­բու­մը, մեր ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան ուղ­ղու­թեա­նը ամ­բող­ջու­թեամբ հա­մա­պա­տաս­խան, պատ­մա­կան յոյժ կա­րե­ւո­րու­թիւն ու­նե­ցող, հռչա­կագ­րի ըն­դու­նու­մը ե­կան ա­պա­ցու­ցե­լու, որ ճիշդ ու­ղուց չշե­ղո­ւե­լու մեր ջան­քե­րը յա­ջող էին, բայց լիար­ժէք յա­ջող կը լի­նեն, ե­թէ ազ­գա­յին միաս­նա­կա­նու­թեան մթնո­լոր­տը, որ ձե­ւա­ւո­րո­ւեց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100ա­մեա­կի տա­րում, նոր հանգրուա­նի` պա­հան­ջա­տի­րու­թեան շրջա­նի սկիզբ դառ­նայ:

Հայ­րե­նի­քում վե­րա­հաս­տա­տո­ւե­լու ա­ռա­ջին օ­րո­ւա­նից մինչ հի­մա Դաշ­նակ­ցու­թեան հա­մար ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թիւն է Ար­ցա­խի հար­ցը: Մենք միշտ հա­մո­զո­ւած ենք ե­ղել, որ այն պա­հին, երբ դա­դա­րի բա­բա­խել Ար­ցա­խի զար­կե­րա­կը, կանգ կ­՛առ­նի նաեւ Հա­յաս­տա­նի սիր­տը: Ի­րա­կան պա­տե­րազ­մում յաղ­թած ժո­ղո­վուր­դը ի­րա­ւունք չու­նի պար­տո­ւե­լու քա­ղա­քա­կան, քա­րոզ­չա­կան, դի­ւա­նա­գի­տա­կան ճա­կատ­նե­րում:

Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը Ար­ցա­խի կող­քին է ե­ղել միշտ, Ար­ցա­խի կող­քին է նաեւ հի­մա: Յատ­կա­պէս հի­մա, երբ Ատր­պէյ­ճա­նը փոր­ձում է սահ­մա­նա­յին մա­շող պա­տե­րազ­մով եւ նաւ­թի տո­լար­նե­րով քա­րոզ­չա­կան ար­շաւ տա­նել մեր դէմ, մենք փոր­ձում ենք օգ­տա­գոր­ծե­լով մեր կազ­մա­կեր­պու­թեան ու Հայ Դա­տի ցան­ցի կա­րո­ղու­թիւն­նե­րը՝ ար­ծար­ծել Ար­ցա­խի ան­կախ Հան­րա­պե­տու­թեան ճա­նաչ­ման հարցն ու հա­մա­պա­տաս­խան քա­րոզ­չա­կան հա­կա­հա­րո­ւած տալ հա­կա­ռա­կոր­դին: Այ­դո­ւա­մե­նայ­նիւ, մենք հա­ւա­տա­ցած ենք, որ այս ուղ­ղու­թեամբ հայ­կա­կան բա­նա­կի հե­րո­սա­կան ճի­գե­րին զու­գա­հեռ` պէտք է կազ­մա­կեր­պել ու ոտ­քի հա­նել պե­տա­կան ու ազ­գա­յին մեր ողջ նե­րու­ժը: Ա­ռողջ, ազ­գա­յին բա­նա­կի թի­կուն­քին, ե­թէ կայ կազ­մա­կեր­պո­ւած պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն ու միաս­նա­կան ժո­ղո­վուրդ` մենք ան­պար­տե­լի ենք լի­նե­լու:

Իր ողջ կեն­սագ­րու­թեան ըն­թաց­քում Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ե­ղել է այն­տեղ, ուր հա­յին վտանգ է սպառ­նա­ցել: Այ­սօր մենք սի­րիա­հա­յու­թեան կող­քին ենք եւ, մեր ջան­քե­րը հա­մադ­րած պե­տու­թեան եւ ողջ հա­յու­թեան ջան­քե­րի հետ` կա­րո­ղա­ցել ենք Սի­րիա­յում ստեղ­ծել միաս­նա­կան մթնո­լորտ: Կա­րո­ղա­ցել ենք նաեւ մեր միաս­նա­կան ու հե­տե­ւո­ղա­կան աշ­խա­տան­քով նպաս­տել Սի­րիա­յում բնա­կո­ւող հա­յե­րին ներ-­սի­րիա­կան հար­ցե­րում ճիշդ կողմ­նո­րո­շո­ւե­լու եւ իբ­րեւ հա­մայնք` յար­ձա­կում­նե­րի ուղ­ղա­կի թի­րախ չդառ­նա­լու: Սա­կայն ակն­յայտ է վնաս­նե­րի, կո­րուստ­նե­րի, ա­ւե­րա­ծու­թիւն­նե­րի, մարդ­կա­յին դժբախ­տու­թիւն­նե­րի մեծ ծա­ւա­լը, եւ մենք պէտք է շա­րու­նա­կենք հե­տե­ւո­ղա­կան կեր­պով մեր զօ­րակ­ցու­թիւ­նը ցու­ցա­բե­րել ա­ռա­ջին հեր­թին Սի­րիա­յում ապ­րող մեր հայ­րե­նա­կից­նե­րին, ա­պա հայ­րե­նի­քում հաս­տա­տո­ւած սի­րիա­հա­յե­րին եւ վեր­ջա­պէս ա­մէ­նուր, որ­տեղ ճա­րա­հատ յայտ­նո­ւել են նրանք:

Հայ Յե­ղա­փո­խա­կան Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը 125 տա­րի տա­նում է քա­ղա­քա­կան պայ­քար: Վեր­ջին 25 տա­րի­նե­րին քա­ղա­քա­կան այդ պայ­քա­րը մենք տա­րել ենք հայ­րե­նի­քում: Ար­ժէ նկա­տել, որ դա չա­փա­զանց բարդ է ե­ղել եւ չա­փա­զանց բարդ է ե­ղել հիմ­նա­կա­նում այն պատ­ճա­ռով, որ մենք քա­ղա­քա­կան պայ­քար ենք մղել քա­ղա­քա­կան դաշ­տի գրե­թէ բա­ցա­կա­յու­թեան պայ­ման­նե­րում: Մեր գոր­ծու­նէու­թեամբ մենք փոր­ձել ենք ա­մէն կերպ նպաս­տել քա­ղա­քա­կան դաշ­տի ձե­ւա­ւոր­մա­նը, ո­րով­հե­տեւ հա­մո­զո­ւած ենք ե­ղել, որ միայն ա­ռողջ քա­ղա­քա­կան դաշ­տի եւ մրցու­նակ քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րի առ­կա­յու­թեան պա­րա­գա­յում է հնա­րա­ւոր հաս­նել ըն­կե­րա­յին-տնտե­սա­կան խնդիր­նե­րի լուծ­ման, հե­տե­ւա­բար` ժո­ղովր­դի բա­րե­կե­ցու­թեան: Մենք ե­ղել ենք խորհր­դա­րա­նա­կան հա­մա­կար­գի եւ հա­րիւր տո­կո­սա­նոց հա­մա­մաս­նա­կան ընտ­րա­կար­գի կողմ­նա­կիցն ու ջա­տա­գո­վը: Մեր կու­սակ­ցու­թեան 125ա­մեա­կը նշա­նա­ւո­րո­ւեց սահ­մա­նադ­րա­կան հան­րա­քո­ւէում «ա­յո»ի յաղ­թա­նա­կով, հե­տե­ւա­բար եւ մեր եր­կա­րա­մեայ պայ­քա­րի յաղ­թա­նա­կով:

Միով բա­նիւ մեր պայ­քա­րը շա­րու­նակ­ւում է: 125 տա­րի մենք ար­դա­րու­թեան ճա­նա­պար­հին ենք եւ շա­րու­նա­կե­լու ենք մնալ այդ ճա­նա­պար­հին այն­քան, քա­նի դեռ ար­դա­րու­թիւ­նը չի յաղ­թա­նա­կել:

Իմ խօս­քի սկզբում ես ա­սա­ցի, որ չէր լի­նի Դաշ­նակ­ցու­թիւն, ե­թէ հայ­րե­նիք ու­նե­նա­լը հեշտ լի­նէր: Չէին լի­նի դաշ­նակ­ցա­կան­ներ, ե­թէ հայ լի­նե­լը հեշտ լի­նէր:

Խօ­սե­լով Դաշ­նակ­ցու­թեան եւ դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րի մա­սին, ես շա­րու­նա­կե­լու եմ խօ­սել հայ­րե­նի­քի ու հայ մար­դու մա­սին:

Այն հայ­րե­նի­քի, որ ե­րա­զել ենք ու­նե­նալ դա­րե­րէ ի վեր: Այն հայ մար­դու, ով դա­րե­րէ ի վեր պայ­քա­րում է իր ե­րա­զած հայ­րե­նիքն ու­նե­նա­լու հա­մար:

Պէտք է հա­ւա­տալ միայն այս եր­կու­սին` մեր ե­րա­զած հայ­րե­նի­քին ու դրա հա­մար պայ­քա­րող հայ մար­դուն:

Լեռ­նա­յին մի կի­սա­դա­տարկ գիւ­ղում ապ­րող ծե­րու­նին շա­րու­նա­կում է մշա­կել իր հո­ղը, ո­րով­հե­տեւ հա­ւա­տում է, որ ար­տեր­կիր մեկ­նած իր որ­դի­նե­րը մի օր կը վե­րա­դառ­նան ու տէր կը կանգ­նեն այդ հո­ղին: Ն­շա­նա­կում է` նա հա­ւա­տում է իր հայ­րե­նի­քին ու պայ­քա­րում է դրա հա­մար: Ն­շա­նա­կում է ես հա­ւա­տում եմ այդ ծե­րու­նուն:

Ե­րե­ւա­նեան դպրոց­նե­րից մէ­կում դա­սա­ւան­դող ու­սուց­չու­հին, ում աշ­խա­տա­վար­ձը հա­զիւ է բա­ւա­կա­նաց­նում ապ­րե­լու հա­մար, ան­շա­հախնդ­րօ­րէն շա­րու­նա­կում է հայ­րե­նա­սէր­ներ դաս­տիա­րա­կել, ո­րով­հե­տեւ հա­ւա­տում է, որ նրանք են տէր կանգ­նե­լու հայ­րե­նի­քին:

Ա­միս­նե­րով աշ­խա­տա­վարձ չստա­ցած շի­նա­րա­րը ինչ որ տեղ շա­րու­նա­կում է կա­ռու­ցել մի շէնք կամ մի ճա­նա­պարհ` հա­ւա­տա­ցած, որ կա­ռու­ցում է իր հայ­րե­նի­քը:

Սահ­մա­նա­յին զօ­րա­մա­սե­րից մէ­կում ծա­ռա­յող սպան շա­րու­նա­կում է ա­չա­լուրջ հե­տե­ւել իր զի­նո­ւոր­նե­րին, ով­քեր նոյն­քան ա­չա­լուրջ հսկում են հայ­րե­նի­քի սահ­մա­նը:

Աշ­խար­հի իր ան­կիւ­նում` սե­փա­կան հայ­րե­նի­քում, ստեղ­ծա­գոր­ծող ան­քուն ա­րո­ւես­տա­գէ­տը շա­րու­նա­կում է ա­նել իր գոր­ծը` նկա­րում է մի նկար, գրում է մի երգ կամ մի բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն, ո­րով­հե­տեւ հա­ւա­տում է, որ որ­քան մեծ է աշ­խար­հը` նոյն­քան մեծ է իր հայ­րե­նի­քը:

Ն­շա­նա­կում է այս մար­դիկ հա­ւա­տում են ի­րենց հայ­րե­նի­քին ու պայ­քա­րում են դրա հա­մար: Ն­շա­նա­կում է ես հա­ւա­տում եմ այս մարդ­կանց:

Ես հա­ւա­տում եմ հայ գիւ­ղա­ցուն, ու­սուց­չին, շի­նա­րա­րին, սպա­յին ու զի­նո­ւո­րին, նկար­չին ու բա­նաս­տեղ­ծին ու բո­լոր նրանց, ում չթո­ւար­կե­ցի, բայց ով­քեր ի­րենց տե­ղում ան­շա­հախնդ­րօ­րէն ա­նում են ի­րենց գոր­ծը` նշա­նա­կում է պայ­քա­րում են հայ­րե­նի­քի հա­մար:

Ա­մե­նա­կա­րե­ւո­րը հայ­րե­նի­քի ըն­կա­լումն է: Ա­ւա՜ղ շա­տե­րը, շատ շա­տե­րը հայ­րե­նիքն ըն­կա­լում են սոսկ իբ­րեւ բառ, իբ­րեւ վե­րա­ցա­կան մի բան: Ո՛չ, հայ­րե­նիքն ամ­բող­ջո­վին ա­ռար­կա­յա­կան է, այն հող ու ջուր է, ինչ­պէս մար­դը` միս ու ա­րիւն:

Վե­րա­ցա­կան մի տե­ղում ան­կա­րե­լի է ապ­րել, վե­րա­ցա­կան մի բա­նը ան­կա­րե­լի է շէ­նաց­նել:

Շատ շա­տերն ա­սում են` հայ­րե­նի­քը մեր սրտում է: Սա հայ­րե­նի­քը սի­րե­լու, չա­կեր­տա­ւոր սի­րե­լու ա­մե­նա­հեշտ ձեւն է: Այս­տե­ղից մի քայլ է, երբ հայ­րե­նի­քը դառ­նում է մի­ջոց:

Ո՛չ, հայ­րե­նի­քը նա­խե­ւա­ռաջ մեր ոտ­քի տակ է: Գու­ցէ սա կո­պիտ է հնչում, բայց միայն այս կերպ է այն դառ­նում գի­տակ­ցո­ւած հայ­րե­նիք: Իսկ երբ դառ­նում է գի­տակ­ցո­ւած, այ­լեւս չես կա­րող նրա հետ վա­րո­ւել ինչ­պէս ու­զում ես: Գի­տակ­ցո­ւած հայ­րե­նի­քը չի կա­րող դառ­նալ մի­ջոց, մի­ջոց` անձ­նա­կան, խմբա­կա­յին շա­հեր հե­տապն­դե­լու հա­մար:

Ար­դեօք մեր ողջ պատ­մու­թեան ըն­թաց­քում մեր հիմ­նա­կան խնդի­րը չի՞ ե­ղել հայ­րե­նի­քի չգի­տակ­ցու­մը: Ար­դեօք անձ­նա­կան եւ խմբա­կա­յին շա­հե­րի հե­տապնդման հե­տե­ւանք չի՞ ե­ղել այն, որ մենք չենք կա­րո­ղա­ցել եւ յա­մա­ռօ­րէն չենք կա­րո­ղա­նում ու­նե­նալ մեր ու­զած հայ­րե­նի­քը:

Այն քի­չը, որ ու­նե­ցել ենք, եւ այն, ինչ ու­նենք հի­մա, շնորհքն է այն հայ մարդ­կանց, ով­քեր գի­տակ­ցել են հայ­րե­նի­քը: Մենք ոչ մի բա­նի չէինք հաս­նի, ե­թէ չպահ­պա­նէինք հայ մար­դուն: Հայ մար­դուն հայ­րե­նի­քից դուրս եւ ի հար­կէ հայ­րե­նի­քում: Քա­ղա­քակրթու­թիւ­նը, մար­դա­սի­րու­թիւ­նը, ուժն ու հզօ­րու­թիւ­նը, միայն բա­ռեր են, ան­շուշտ` չա­փա­զանց ար­ժէ­քա­ւոր, բայց միայն բա­ռեր, ե­թէ մար­դը կտրւում է իր ար­մատ­նե­րից: Մեր պա­րա­գա­յում` իւ­րա­քան­չիւր հայ, ուր էլ որ նա ապ­րի, կտրո­ւե­լով իր ար­մատ­նե­րից կա­րող է կտրել հա­յի ար­մատն ընդ­հան­րա­պէս: Այս գի­տակ­ցումն է, որ մշտա­պէս ա­ռաջ­նա­յին է դարձ­րել հա­յա­պահ­պա­նու­թեան խնդի­րը:

Լի­բա­նա­նում, Ե­գիպ­տո­սում, Ֆ­րան­սիա­յում, Ա­մե­րի­կա­յի Միա­ցեալ Նա­հանգ­նե­րում, Ու­րու­կո­ւա­յում կամ Աւստ­րա­լիա­յում բնա­կո­ւող հա­յին հայ պա­հել, չթող­նել, որ նա կտրո­ւի իր ար­մատ­նե­րից: Այս գի­տակ­ցումն է, ո­րով անհ­րա­ժեշտ է ե­ղել ա­ռաջ­նոր­դո­ւել: Ա­ռաջ­նա­յի­նը ե­ղել է հա­յա­պահ­պա­նու­թիւ­նը: Հա­յին իր ար­մատ­նե­րին կպած պա­հե­լը: Փառք Աստ­ծոյ` կա­րո­ղա­ցել ենք: Դ­րա ա­պա­ցոյցն են հայ­րե­նի­քից դուրս ապ­րող այն մի­լիո­նա­ւոր հա­յե­րը, ով­քեր հայ են:

Բայց հա­յին պէտք է հայ պա­հել նաեւ ներ­սում` հայ­րե­նի­քում:

Մեր տե­սա­կի եւ մեր ինք­նու­թեան մա­սին է խօս­քը:

Հա­յի տե­սակն ու ինք­նու­թիւ­նը ոչ մի կապ չու­նեն թու­լու­թեան, վախ­կո­տու­թեան ու յար­մա­րո­ւո­ղա­կա­նու­թեան հետ: Հա­յի տե­սակն ու ինք­նու­թիւ­նը ոչ մի կերպ չեն են­թադ­րում շո­ղո­քոր­թու­թիւն, քծնանք ու բամ­բա­սանք:

Մենք չենք կա­րող ու­նե­նալ մեր ու­զած հայ­րե­նի­քը, ե­թէ մենք տուրք տանք մարդ­կա­յին այս ճղճիմ յատ­կու­թիւն­նե­րին: Ա­յո՛ մեր տե­սա­կի մէջ դրանք չկան, սա­կայն մեզ մշտա­պէս փոր­ձել են այդ­պի­սին դարձ­նել: Եւ, որ ա­մե­նա­վատն է, փոր­ձել են ոչ միայն ու­րիշ­նե­րը, այ­լեւ` մենք:

Երբ ժո­ղո­վուր­դը թու­լա­նում է, երբ ժո­ղո­վուր­դը վա­խե­նում է, երբ ժո­ղո­վուր­դը յար­մար­ւում է, երբ ըն­դու­նակ է շո­ղո­քոր­թել ու քծնել, ժո­ղո­վուր­դը դառ­նում է հեշտ կա­ռա­վա­րե­լի: Հեշտ կա­ռա­վա­րե­լի ժո­ղո­վուր­դը ձեռն­տու է ե­ղել մեր թշնա­մուն, ձեռն­տու է ե­ղել ոչ մեր սե­փա­կան երկ­րի իշ­խա­նու­թեա­նը: Եր­կար ու ձիգ տա­րի­ներ մեզ փոր­ձել են դարձ­նել այդ­պի­սին: Չեն կա­րո­ղա­ցել, ո­րով­հե­տեւ վճռո­րոշ պա­հին միշտ գլուխ է բարձ­րացրել մեր ի­րա­կան տե­սա­կը` ու­ժեղ, խրոխտ ու հպարտ տե­սա­կը:

Բայց ա­մե­նա­սար­սա­փե­լին այն է, երբ ներ­սից է փորձ ար­ւում ինք­ներս մեզ դարձ­նել վախ­կոտ, թոյլ, այ­սինքն` հեշտ կա­ռա­վա­րե­լի:

Վա՜յ այն իշ­խա­նու­թեա­նը, որն իր ժո­ղովր­դի թու­լու­թեան մէջ կը տես­նի իր ու­ժը: Վա՜յ այն իշ­խա­նու­թեա­նը, որն իր թու­լու­թիւ­նը կը պար­տադ­րի ժո­ղովր­դին:

Հա­յա­պահ­պա­նու­թիւնն, արդ, միայն դրսում հա­յին ու հա­յի տե­սա­կը պահ­պա­նե­լը չէ, այ­լեւ ներ­սում` հայ­րե­նի­քում:

Բայց եւ այն­պէս բա­ւա­րար չէ պայ­քա­րել հա­յի տե­սա­կի հա­մար եւ պահ­պա­նել այդ տե­սա­կը: Բա­ւա­րար չէ պայ­քա­րել հայ­րե­նիք ու­նե­նա­լու հա­մար եւ վեր­ջա­պէս ու­նե­նալ պե­տա­կա­նու­թիւն: Կի­սատ է հա­յը, քա­նի դեռ չի վե­րա­կանգ­նել իր ար­դա­րու­թիւ­նը, կի­սատ է պե­տա­կա­նու­թիւ­նը, քա­նի դեռ այն ամ­բող­ջա­կան հայ­րե­նի­քում չէ: Այս գի­տակ­ցումն է, որ պէտք է դարձ­նել բո­լո­րի­նը:

Ես ար­դէն ա­սա­ցի, որ հա­ւա­տում եմ այն գիւ­ղա­ցուն, այն ու­սուց­չին, այն սպա­յին եւ միւս­նե­րին, ով­քեր ի­րենց տե­ղում ի­րենց գործն են ա­նում: Ն­րանք, ան­տա­րա­կոյս, ու­նեն կի­սատ ար­դա­րու­թեան եւ կի­սատ հայ­րե­նի­քի գի­տակ­ցու­մը: Բայց կան այ­լոք, շա­տե­րը, բազ­մա­թիւ հա­յեր, ով­քեր, ոչ ի­րենց մեղ­քով, չու­նեն այդ գի­տակ­ցու­մը: Եւ քա­նի դեռ չու­նեն, մենք չենք կա­րող հաս­նել մեր ու­զա­ծին:

Մեծ հարս­տու­թեան, բարձր դիր­քի, մտքի կա­տա­րե­լու­թեան հա­սած մար­դը ի­րա­կա­նում ոչն­չի չի հա­սել, ե­թէ նրա մարմ­նի վրայ կան չա­պա­քի­նո­ւած ու ցա­ւա­ցող վէր­քեր, եւ այդ վէր­քերն հասց­նո­ղը մե­ղայ չի ե­կել:

Նոյնն է ժո­ղովր­դի եւ պե­տու­թեան պա­րա­գան: Մենք կա­րող ենք հաս­նել տնտե­սու­թեան զար­գաց­ման, ըն­կե­րա­յին ար­դա­րու­թեան, ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան կա­յաց­ման եւ ան­պայ­մա­նօ­րէն կը հաս­նենք: Սա­կայն զու­գա­հե­ռա­բար մենք պէտք է տա­նենք ար­դա­րու­թեան վե­րա­կանգն­ման մեր պայ­քա­րը: Եւ այդ պայ­քա­րը պի­տի լի­նի իւ­րա­քան­չիւ­րի­նը:

Շատ լաւ ի­մա­նա­լով օ­րո­ւայ մեր հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը, մենք սա­կայն ի­րա­ւունք չու­նենք ոչ միայն ընկր­կե­լու եւ յոյ­սը կորց­նե­լու, այ­լեւ չգոր­ծե­լու: Մենք ի­րա­ւունք չու­նենք յա­ջորդ սերն­դին չնա­խա­պատ­րաս­տե­լու մեր դժո­ւար պայ­քա­րին եւ մի բան ա­ւել չթող­նե­լու, քան մեր նա­խորդ սե­րունդն է թո­ղել մեզ:

Արդ, հայ մար­դը, լի­նի մշակ, թէ` նա­խա­րար, բա­նո­ւոր, թէ` պատ­գա­մա­ւոր, նա է, ով պա­հում է այս գի­ծը:

Իմ այ­սօ­րո­ւայ խօս­քում ես խօ­սե­ցի Դաշ­նակ­ցու­թեան եւ դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րի, հայ­րե­նի­քի եւ հայ մար­դու մա­սին: Հա­րիւր քսան­հինգ տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում մենք դեռ չենք հա­սել նրան, որ հայ մարդն ապ­րի իր ու­զած հայ­րե­նի­քում: Բայց մենք ան­պայ­մա­նօ­րէն կը հաս­նենք դրան:

Կեց­ցէ՛ հայ մար­դու ու­զած հայ­րե­նի­քը:

Կեց­ցէ՛ ա­զատ, ան­կախ միա­ցեալ Հա­յաս­տա­նը: