­Գեր-խնդիր՝ ո­րուն լուծ­ման հա­մար այ­սօ՛ր պէտք է կազ­մա­կեր­պո­ւիլ, քա­նի որ ժա­մա­նա­կը որ կ’անց­նի՝ կը բար­դաց­նէ կա­րե­լիու­թիւն­նե­րու ի­րա­կա­նա­ցու­մը:
Օ­դա­չու­նե­րը կ’ը­սեն՝ «ան­վե­րա­դար­ձի կէ­տը», point of no-return:
­Միա­միտ չըլ­լանք. մեծ է թի­ւը ա­նոնց, ո­րոնք մնա­ցած են ան­վե­րա­դար­ձի կէ­տի ե­տին:

Բռ­նագ­րա­ւո­ւած ­Հա­յաս­տա­նի հո­ղե­րուն վրայ դեռ կ’ապ­րին թրքա­ցած եւ իս­լա­մա­ցած հա­յեր: ­Հայ­րե­նա­հան­ման հե­տե­ւան­քով կա­րե­ւոր թիւ կը կազ­մեն ա­րա­բա­ցած հա­յե­րը, քա­ղաք­նե­րու եւ գիւ­ղե­րու մէջ, նոյ­նիսկ ա­նա­պա­տի ցե­ղա­խում­բե­րու: Այս մա­սին խօ­սող­ներ միշտ ե­ղած են, տրո­ւած են թի­ւեր, քա­ղաք­նե­րու եւ գիւ­ղե­րու ա­նուն­ներ:
­Ներ­կա­յիս հա­յեր կ’օ­տա­րա­նան աշ­խար­հի տար­բեր եր­կիր­նե­րուն մէջ, ա­նոնց թի­ւը մեր են­թադ­րա­ծէն ա­ւե­լի է, հայ­րե­նա­հա­նո­ւած­ներ, հին գաղ­թա­կան­ներ, նոր գաղ­թող­ներ, Ա­սիա, Եւ­րո­պա, ­Ռու­սիա, Ա­մե­րի­կա­ներ, եւ այլ աշ­խարհ­ներ:

Այս նոր օ­տա­րաց­ման հա­մար ա­հա­զանգ չկայ, լրագ­րող­ներ չեն խօ­սիր, քա­նի որ ջարդ չկայ, ա­րիւն չկայ, ու­շագ­րաւ եւ ցնցող չեն:
Լ­րա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րու ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ կ’այ­ցե­լեն բռնագ­րա­ւեալ ­Հա­յաս­տան, հոն տար­բեր պայ­ման­նե­րու մէջ եւ տար­բեր ինք­նու­թիւն­նե­րով հա­յե­րու մա­սին հե­ռա­տե­սի­լա­յին տե­ղե­կու­թիւն­ներ կը հա­ւա­քո­ւին: ­Նոր տե­սա­կի օ­տա­րա­ցում­նե­րը լրա­տո­ւու­թիւն­նե­րու նիւթ չեն: Ե­թէ եր­բեմն մաս­նա­կի ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ ալ ըլ­լան,, օ­տա­րաց­ման ըն­թաց­քի կա­սե­ցու­մը եւ օ­տա­րա­ցած­նե­րու վե­րա­դար­ձի գծով նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րը օ­րա­կարգ չեն:
­Չի՛ բա­ւեր ա­հա­զան­գել:
­Ներ­կա­յիս, սփիւռ­քեան «մեղմ» պայ­ման­նե­րու մէջ օ­տա­րա­ցող­նե­րու մա­սին չի խօ­սո­ւիր, երբ գի­տենք, որ այս օ­տա­րա­ցու­մը ա­մէն օր կը կրծէ մեր շատ սի­րած «հզօր» սփիւռ­քը՝ որ­պէս համ­րանք եւ որ­պէս ո­րակ-ինք­նու­թիւն:

Ո՞վ այ­սօր կրնայ ը­սել, որ շե­փո­րո­ւած տա­սը մի­լիոն սփիւռ­քա­հա­յե­րու ո՞ր տո­կո­սը այն­յու­սօ­րէն օ­տա­րա­ցած է, ո՞ր տո­կո­սը՝ ինք­զինք ա­ռա­ւել կամ նո­ւազ «հա­մայնք»ի մէջ զգա­լով հան­դերձ՝ հայ­րե­նա­դար­ձու­թիւն-հայ­րե­նա­տի­րու­թիւն կրնայ ըն­դու­նիլ:
­Ղե­կա­վա­րու­թիւն­նե­րու կող­մէ (­Հա­յաս­տան եւ սփիւռք­ներ) եր­կու խմբա­ւո­րում­նե­րը հայ կեան­քի եւ ամ­բող­ջի մէջ առ­նե­լու ո՛չ գի­տա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թիւն կայ եւ ո՛չ ալ ծրա­գիր-քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն: Ա­նոնց «վե­րա­դարձ»ը խօս­քով եւ յօ­դո­ւած­նե­րով կա­րե­լի չէ ի­րա­կա­նաց­նել: ­Բայց զգա­ցա­կան ա­ռա­տա­բա­նու­թիւն կայ: ­Բարձ­րա­խօ­սա­յին-հե­ռա­տե­սի­լա­յին աղ­մու­կը փու­չիկ է, երբ այս հիմ­նա­հար­ցը կը սե­ւե­ռենք: ­Կը սե­ւե­ռենք՝ որ­պէս ճա­ռի զար­դա­րանք, հա­մո­զո­ւած­նե­րը հա­մո­զե­լու հա­մար, այդ­քան, ան օ­րա­կարգ չէ:

Որ­պէս­զի սփիւռք­նե­րը, ի­րենց համ­րան­քով եւ ձեռք բե­րած ու­ժով հայ­րե­նի­քի հզօ­րաց­ման իս­կա­կան ազ­դակ ըլ­լան, ա­ռա­ջին հեր­թին հայ­րե­նա­դար­ձու­թիւ­նը պի­տի ի­րա­կա­նաց­նեն, ա­պա պի­տի պա­հեն գէթ այդ մի­տու­մի առ­կա­յու­թիւ­նը, երբ կ’ը­սո­ւի, թէ կը սպա­սո­ւին «վե­րա­դար­ձի հա­մար ա­ւե­լի լաւ օ­րեր»…: ­Մինչ այդ, գաղտ­նիք չէ, սփիւռք­նե­րը կը մա­շին տարտղ­նու­մով, լե­զո­ւի կո­րուս­տով, խառն ա­մուս­նու­թիւն­նե­րով, ինք­նու­թեան աս­տի­ճա­նա­կան կամ ամ­բող­ջա­կան ան­հե­տա­ցու­մով: ­Նոյ­նիսկ աշ­խար­հագ­րա­կան սեղմ շրջա­նա­կի հա­մար ոչ ոք իս­կա­պէս լու­սա­բա­նող թի­ւեր կրնայ տալ, կա­ցու­թեան ի­րա­տե­սա­կան պատ­կե­րա­ցու­մը ներ­կա­յաց­նել:
­Ղե­կա­վա­րա­կան իս­կա­կան միտ­քը ի­րա­տե­սու­թեամբ կը յատ­կան­շո­ւի:

Երբ տե­սո­ղու­թիւ­նը կը սահ­մա­նա­փա­կո­ւի ան­տա­ռը ծած­կող միակ ծա­ռով մը, կը բա­ւա­րա­րո­ւինք հրա­վա­ռու­թիւն­նե­րով, սրահ­նե­րը յու­զող եր­գա­խառն աղ­մու­կով, մխի­թա­րո­ւե­լով ե­ղա­ծով, ա­ռանց եր­բեք հա­շո­ւի առ­նե­լու սրահ(ներ)է դուրս ե­ղող զան­գո­ւած­նե­րը, ա­պա­հո­վա­բար՝ մե­ծա­մաս­նու­թիւ­նը:
Ս­փիւռք­նե­րը, հա­մայն­քա­յի­նէ ան­դին նա­յող ղե­կա­վա­րու­մի պէտք ու­նին: Ինչ­պէ՞ս ա­նոնք պի­տի մնան ազ­գի ա­ւա­զա­նին մէջ: Ս­փիւռք­նե­րու մէջ տե­ւա­բար կ’ա­ճի հայ­րե­նա­դար­ձու­թիւ­նը ան­կա­րե­լի հա­մա­րե­լու հո­գե­կան ան­կու­մը: Ա­ւե­լի բնա­կան դար­ձած է մտա­ծել մրրիկ­նե­րէ հա­րո­ւա­ծո­ւող Ֆ­լո­րի­տա հաս­տա­տո­ւե­լու մա­սին, քան գե­ղա­տե­սիլ ­Լո­ռի, ե­թէ դեռ լսած ալ ըլ­լան, թէ ի՞նչ բան է եւ ո՞ւր է այդ ­Լո­ռին:

Օ­տա­րա­ցած­նե­րու վե­րա­դար­ձի եւ օ­տա­րաց­ման կան­խար­գիլ­ման աշ­խա­տան­քը կը կազ­մա­կեր­պո­ւի, ե­թէ գա­ղա­փա­րա­խօ­սա­կան, ազ­գա­յին եւ քա­ղա­քա­կան կամք ցու­ցա­բե­րո­ւի ­Հա­յաս­տա­նի եւ սփիւռք­նե­րու ազ­գա­յին բո­վան­դա­կու­թեամբ կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րուն կող­մէ: Եր­բեմն կը մտա­ծեմ, որ ե­թէ նո­ւազ փո­թո­րիկ ստեղ­ծենք ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նա­չում­նե­րու հա­մար, ո­րոնք զո­հե­րը պի­տի չկեն­դա­նաց­նեն, եւ զբա­ղինք օ­տա­րա­ցած­նե­րու վե­րա­հա­յա­ցու­մով, եւ քայլ մըն ալ ա­ռաջ եր­թա­լով՝ հայ­րե­նա­դար­ձու­թեամբ, ա­ւե­լի ե­րախ­տա­շատ աշ­խա­տանք կը կա­տա­րենք:
Այս հիմ­նա­հար­ցի մա­սին հարկ է խօ­սիլ, ար­տա­յայ­տո­ւիլ, հա­ւա­քա­բար մտա­ծե­լու են­թա­հող պատ­րաս­տել: ­Հա­յաս­տա­նի պե­տու­թիւ­նը կրնայ առ­նել ա­ռա­ջին քայ­լը ո­րա­կա­ւոր խորհր­դա­ժո­ղով մը հրա­ւի­րե­լով, ոչ-դա­սա­կան ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րով, նախ՝ կա­ցու­թիւ­նը գնա­հա­տե­լու, ա­պա՝ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն կա­տա­րե­լու, եւ մտա­ծե­լու մի­ջոց­նե­րու մա­սին:

­Շա­տեր կար­դա­ցած ըլ­լա­լու են, որ Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տէն ետք, մէկ հայ որբ գտնե­լու եւ ազ­գին վե­րա­դարձ­նե­լու հա­մար, մար­դիկ հա­րիւ­րա­ւոր քի­լո­մեթր­ներ կը քա­լէին: Օ­տա­րա­ցած­նե­րը ժա­մա­նա­կա­կից հա­յու­թեան որ­բերն են, ա­նօ­թի չեն, չար­չա­րան­քի են­թա­կայ չեն, բայց ազ­գին յա­րա­բե­րա­բար որբ են:
Ա՛յս գի­տակ­ցու­թեամբ ե­թէ ա­ռաջ­նոր­դո­ւինք, թե­րեւս փրկո­ւող­ներ կ’ըլ­լան: ­Պարզ չէ՞ մի­թէ, որ օ­տա­րա­ցու­մը, ազ­գի տե­սան­կիւ­նէն, ջար­դէն տե­սա­կա­րար տար­բե­րու­թիւն չու­նի, նոյ­նիսկ ե­թէ հայ­կա­կան ա­նուն­ներ հնչեն աստ եւ անդ:
­Բախ­տա­ւոր պա­րա­գա­յին կը գո­հա­նանք օ­տա­րա­ցած­նե­րու «հա­յա­սի­րու­թեամբ» եւ կամ զբօ­սաշր­ջու­թեամբ:
­Հար­ցը այլ է. վե­րա­կանգ­նե՛լ ազ­գի համ­րան­քին հզօ­րու­թիւ­նը եւ նոյն հու­նով՝ ի­մա­ցա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան հա­րա­զատ նե­րու­ժը:

Յ. ՊԱԼԵԱՆ