­altՄա­տե­նա­դա­րա­նը կը գու­ժէ իր եր­կար տա­րի­նե­րու տնօ­րէն Հ­րա­չեայ ­Թամ­րա­զեա­նի վա­ղա­հաս մա­հը։ Հ­րա­չեայ ­Թամ­րա­զեան 3 ­Սեպ­տեմ­բե­րին՝ ­Շա­բաթ օր, 63 տա­րե­կա­նին, կը մա­հա­նայ եր­կա­րա­տեւ հի­ւան­դու­թե­նէ ետք՝ իր ե­տին թո­ղե­լով հսկա­յա­կան վաս­տակ մը. նո­րո­գո­ւած ու շէ­նա­ցած

­Մաշ­տո­ցի Ա­նո­ւան ­Ձե­ռա­գիր­նե­րու Ու­սում­նա­սի­րու­թեան ­Կեդ­րոն ­Մա­տե­նա­դա­րա­նը։

Իր տնօ­րի­նու­թեան տա­րի­նե­րուն ­Մա­տե­նա­դա­րա­նը պատ­մու­թեան մէջ ա­ռա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով կ­՚ընդ­լայ­նէ իր տա­րած­քը՝ տի­րա­նա­լով նոր մաս­նա­շէն­քին։ Ա­ւե­լին, ան­ցեալ տա­րո­ւան մէջ, ­Մա­տե­նա­դա­րա­նը ու­նե­ցաւ իր անդ­րա­նիկ մաս­նա­ճիւ­ղը, Ար­ցա­­խի ­Գան­­ձա­­­սար վան­­քին մէջ, ուր հա­­ւա­քո­ւած է Ար­­ցա­­­խեան ա­կունք­ներ ու­­նե­­­ցող ձե­­ռագ­­րա­­­կան ա­ւան­­դը։

Այս ըն­­թաց­քին ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի պաշ­­տօ­­­նէու­­թիւ­նը կը ե­ռա­­պատ­­կո­ւի հաս­­նե­­­լով 350 հո­­գի­նոց վիթ­­խա­­­րի աշ­­խա­­­տա­կազ­­մի։ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի ձե­­ռա­գիր­­նե­­­րու հա­­ւա­քա­­ծուն կը հարս­տա­­նայ հաս­­նե­­­լով 23 հա­­զա­րի, դառ­­նա­­­լով աշ­­խար­հի ա­մէ­­նէն հա­­րուստ ձե­­ռա­գիր­­նե­­­րու հա­­ւա­քա­­ծու­­նե­­­րէն մէ­­կը, ուր ոչ միայն հա­­յե­րէն կամ հա­­յա­տառ ձե­­ռա­գիր­­ներ հա­­ւա­քո­ւած են, այլ բազ­­մա­­­զան լե­­զու­­նե­­­րով, նե­­րա­ռեալ ա­րա­­բա­տառ օս­­մա­­­նե­րէն ձե­­ռա­գիր­­ներ։ ­Մի­­ջազ­­գա­­­յին յա­­րա­բե­­րու­­թիւն­ներ կը մշա­­կո­ւին զա­­նա­զան կեդ­­րոն­նե­­րու, հա­­մալ­­սա­­­րան­­նե­­­րու եւ թան­­գա­­­րան­­նե­­­րու հետ։

Հ­րա­­չեայ ­Թամ­­րա­­­զեա­նի տնօ­­րի­նու­­թեամբ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի մէջ կը հիմ­­նո­ւի թո­ւայ­­նաց­ման բա­­ժի­նը, ուր ար­­դէն իսկ թո­ւայ­­նա­­­ցած են այս ժա­­ռան­­գու­թեան ա­ւե­­լի քան 7 հա­­զար նմոյշ­նե­­րը, եւ աշ­­խա­­­տան­­քը կը շա­­րու­­նա­­­կո­ւի հաս­­նե­­­լու ամ­­բող­ջա­­կան թո­ւայ­­նա­­­ցած հա­­ւա­քա­­ծո­ւին, բան մը՝ որ խիստ իւ­­րա­­­յա­տուկ է հայ­­կա­­­կան ի­րա­­կա­նու­­թեան մէջ։ ­Նո­­րոգ­­ման եւ վե­­րա­կանգ­ման բա­­ժի­նը կը շա­­րու­­նա­­­կէր գոր­­ծել հրաշք­ներ, գի­­տա­կան հե­­տա­զօ­­տու­­թեան հա­­մա­զօր մա­­կար­­դա­­­կի վրայ վե­­րա­կանգ­նե­­լով վնա­­սո­ւած եւ կազ­­մա­­­լու­­ծո­ւած ձե­­ռա­գիր­­նե­­­րը։ Այս­տեղ իւ­­րա­­­քան­­չիւր ձե­­ռա­գիր իր թուղ­թի տե­­սա­կին, կազ­­մի տե­­սա­կին, ժա­­մա­նա­­կաշըր­ջա­­նին եւ այլ տո­ւեալ­­նե­­­րու հա­­մե­մատ կը վե­­րա­կանգ­նո­ւի, հա­­մաշ­­խար­հա­­յին ա­մէ­նէն բարձր չա­­փա­նի­­շնե­րու հա­­մե­մատ, հա­­մա­գոր­­ծակ­ցե­­լով մի­­ջազ­­գա­­­յին գոր­­ծըն­կեր­­նե­­­րու հետ, իւ­­րաց­նե­­լով այս ճիւ­­ղին յատ­­կա­­­պէս ­Ճա­­փո­նա­­կան ճար­­տա­­­րա­րո­ւես­­տը։

­Պէտք է նշել, թէ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նը կը ծա­­ռա­յէ նաեւ որ­­պէս ­Բարձ­րա­­գոյն Ու­­սում­նա­­կան ­Հաս­­տա­­­տու­­թիւն, այ­­սինքն այս­տեղ ի­րենց ու­­սում­նա­­սի­րու­­թիւ­նը կը տա­­նին, եւ ի­րենց թէ­­զե­րը կը պաշտ­պա­­նեն թեկ­­նա­­­ծո­ւա­­կան եւ դոկ­­տո­­­րա­կա­­նի ու­­սա­­­նող­­ներ, եւ ո­րոնք ի­րենց ու­­սում­նա­­կան պաշ­­տօ­­­նէու­­թիւ­նը կը վա­­րեն ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի յար­­կին տակ։ ­Պէտք է նշել, թէ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի հրա­­տա­րա­­կու­­թիւն­նե­­րը հա­­սած են ան­­նա­­­խա­դէպ քա­­նա­կի վեր­­ջին տա­­րի­նե­­րուն, գլխա­­ւո­րա­­բար հրա­­տա­րա­­կո­ւած են աշ­­խա­­­տանք­նե­­րը ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի իր իսկ գի­­տաշ­­խա­­­տող­­նե­­­րուն։

Հ­րա­­չեայ ­Թամ­­րա­­­զեա­նի տնօ­­րի­նու­­թեան տա­­րի­նե­­րուն հիմ­­քը դրո­ւե­ցան եւ զար­­գա­­­ցան զա­­նա­զան ծրա­­գիր­­ներ՝ ­Մաշ­­տո­­­ցի Ա­նո­ւան ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նը ա­պա­­հո­վե­­լու շա­­րու­­նա­­­կա­կան նիւ­­թա­­­կան աղ­­բիւր­նե­­րով։ ­Յա­­ճախ ան­­տե­­­սո­ւած հայ­­կա­­­կան կա­­ռոյց­նե­­րու մէջ, այս ուղ­ղո­ւա­ծու­­թիւ­նը ինք­նին բա­­ւա­րար պի­­տի ըլ­­լար յա­­ւի­տեանս ե­րախ­­տա­­­պարտ մնա­­լու հա­­մար Հ­րա­­չեայ ­Թամ­­րա­­­զեա­նի վաս­­տա­­­կին, ո­րուն շնոր­­հիւ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նը այ­­սօր այլ դիր­­քի վրայ է, քան միւս, ոչ ա­ւե­­լի պա­­կաս կա­­րե­ւոր գրա­­դա­րան­­նե­­­րը եւ ար­­խի­­­ւա­յին հաս­­տա­­­տու­­թիւն­նե­­րը ­Հա­­յաս­­տա­­­նի կամ ­Հայ­­կա­­­կան Աշ­­խար­հին մէջ։ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի ­Բա­­րե­կամ­­ներ ծրա­­գի­րը այս ո­լոր­­տին մաս կը կազ­­մէ։

­Վեր­­ջին տա­­րի­նե­­րուն կազ­­մա­­­ւո­րո­ւած ­Մաշ­­տոց ­Հիմ­­նադ­րա­­մը կու գայ լրաց­­նե­­­լու այս ցան­­կը։ ­Վեր­­ջինս հիմ­­նո­ւած է բա­­րե­րար­­նե­­­րու նո­ւի­րա­­տո­ւու­­թեամբ, եւ կը հո­­գայ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի ե­րի­­տա­սարդ գիտ­­նա­­­կան­­նե­­­րու հե­­տա­զօ­­տու­­թիւն­նե­­րու, ճամ­­բոր­դու­­թիւն­նե­­րու, ար­­խի­­­ւա­յին նիւ­­թեր ձեռք բե­­րե­լու ծախ­­սե­­­րէն մին­­չեւ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի յու­­շա­­­նո­ւէ­­րա­յին բա­­ժի­նի կազ­­մա­­­ւո­րու­­մը, բան մը, որ ինք­նին նիւ­­թա­­­կան աղ­­բիւր ա­պա­­հո­վե­­լու մի­­տո­ւած է։

Օ­րի­­նա­կե­­լի այս մօ­­տե­ցում­նե­­րը ոչ միայն կ­՚ա­պա­­հո­վեն ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի կեան­­քը, այ­­լեւ ա­նոր հա­­ւա­քա­­ծու­­նե­­­րու պահ­­պա­­­նու­­մը, ընդ­լայ­­նու­մը, հարս­տա­­ցու­­մը եւ ար­­դիա­կան պատ­­շա­­­ճե­ցու­­մը։ Դ­ժուար է պատ­­կե­­­րաց­­նել ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նը ա­ռանց Հ­րա­­չեայ ­Թամ­­րա­­­զեա­նի։ ­Սա­­կայն ա­նոր ձգած հսկա­­յա­կան ա­ւան­­դը ոչ միայն պի­­տի ապ­­րի հա­­րիւ­­րա­­­ւոր ե­րախ­­տա­­­պարտ­նե­­րու ընդ­մէ­­ջէն, ոչ միայն հնա­­մեայ ձե­­ռա­գիր­­նե­­­րուն վե­­րապ­­րած է­ջե­­րէն, այ­­լեւ իր գծած ու ձե­­ւած ու­­ղի­­­նե­րէն։ Իր յա­­ջորդ­նե­­րը պի­­տի ներշն­չո­ւին իր ե­ռան­­դուն աշ­­խա­­­տե­լաո­ճի սկզբունք­նե­­րէն, նո­ւի­րո­ւած, հե­­ռա­տես եւ նոյն­քան ճար­­տար ու ա­կա­­դե­մա­­կան։ Ա­նոր յա­­ջորդ­նե­­րը պի­­տի նա­­յին ե­տեւ ու պի­­տի տես­­նեն ա­պա­­գան։

Այժմ ­Մա­տե­նա­դա­րա­նի տնօ­րի­նու­թիւ­նը ժա­մա­նա­կա­վո­րա­պէս վստա­հո­ւած է ­Մա­տե­նա­դա­րա­նի գի­տա­կան քար­տու­ղար ­Վա­հան ­Տէր-­Ղե­­ւոն­դեա­նին: Ան պի­տի վա­րէ այս պաշ­տօ­նը մին­չե­­ւ ­նոր տնօ­րէ­նի ընտ­րու­թիւ­նը: ­Վա­հան ­Տէր-­Ղե­­ւոն­դեան հա­յա­գէտ-ա­րե­­ւե­լա­գէտ է, ու­նի դի­ւա­նա­գի­տա­կան փորձ, վա­րած է Հ.Հ. գլխա­ւոր դես­պա­նի պաշ­տօն Ֆ­րան­սա­յի, Ար­ժան­թի­նի ե­­ւ ­Լի­բա­նա­նի նման հա­յա­շատ եր­կիր­նե­րու մէջ: ­Յայտ­նի՝ իր ա­րա­­բե­րէ­­նի ի­մա­­ցու­­թեամբ եւ իս­­լա­­­մա­կան ձե­­ռա­գիր­­նե­­­րու մաս­­նա­­­գի­տու­­թեամբ, ­Վա­­հան ­Տէր-­Ղե­­ւոն­­դեան կու գայ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նին շա­­հեց­­նե­­­լու նոր ուղ­ղու­­թիւն­ներ։

­Տա­­կա­ւին այս տա­­րո­ւան ըն­­թաց­քին ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի մա­­տե­նա­­շա­րէն լոյս տե­­սած է ­Վա­­հան ­Տէր-­Ղե­­ւոն­­դեա­նի խմբագ­րու­թեամբ ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նի ձե­­ռա­գիր­­նե­­­րու հա­­ւա­քա­­ծո­յին ­Ղու­­րան­նե­­րու ձե­­ռագ­­րա­­­ցու­­ցա­­­կը։ ­Խիստ ժա­­մա­նա­­կա­յին գի­­տակ­­ցու­թեամբ այս հրա­­տա­րա­­կու­­թիւ­նը ­Հա­­յաս­­տա­­­նը եւ հա­­յա­գի­­տու­­թիւ­նը կը դնէ իս­­լա­­­մա­գի­­տու­­թեան քար­­տէ­­­սի կեդ­­րո­­­նին։ ­Վա­­հան ­Տէր-­Ղե­­ւոն­­դեա­նի տար­­բեր հա­­յե­րէն­­նե­­­րու ի­մա­­ցու­­թիւ­նը, գի­­տա­կան բարձր զգօ­­նու­­թիւ­նը, դի­­ւա­նա­­գէ­տի հե­­ռա­տե­­սու­­թիւ­նը, վստա­­հա­բար շա­­հե­կան պի­­տի դառ­­նան ­Մա­­տե­նա­­դա­րա­­նին եւ ա­նոր ողջ անձ­նա­­կազ­­մին հա­­մար։

­Վեր­­ջա­­­պէս յստակ է, թէ ­Մա­­տե­նա­դա­րա­նը ա­ռանց­քա­յին կա­ռոյց է ­Հա­յաս­տա­նի պէս երկ­րի մը հա­մար։ Իր բարձ­րա­դիր դիր­քով՝ Ե­րե­ւան քա­ղա­քի մէջ­տե­ղը, զբօ­սաշր­ջիկ­նե­րու ա­ռա­ջին հաս­ցէ­նե­րէն մէ­կը, երկ­րին թե­րեւս ա­ռա­ջին հպար­տու­թիւ­նը, ազ­գա­յին գան­ձա­տան իր համ­բա­ւով, ­Մա­տե­նա­դա­րա­նը ե­ղած է ու կը մնայ իր հմայ­քին վրայ։
Հ­րա­չեայ ­Թամ­րա­զեա­նի եւ իր նման նո­ւի­րեալ­նե­րու շնոր­հիւ։

ՎԱՀԱԳՆ ՔԷՇԻՇԵԱՆ - «Ա­կօս»