altԱ­րամ Ա. ­­Վե­հա­փառ ­­Հայ­րա­պետ կը պա­տաս­խա­նէ Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի տագ­նա­պին, Իս­լամ ­­Ծայ­րա­յե­ղա­կա­նու­թեան չա­րի­քին, ­­Սու­րիա­հա­յու­թեան ա­ղէ­տին եւ ­­Յու­նա­հա­յու­թեան ազ­գա­յին կա­ռոյց­նե­րու ճգնա­ժա­մին մա­սին «Ա­զատ Օր»ի հար­ցում­նե­րուն, Ուր­բաթ՝ 4 ­Սեպ­տեմ­բե­րին, Ա­թէնք իր այ­ցե­լու­թեան ա­ռի­թով:

«Մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւ­նը կ­’ար­տա­յայ­տենք Ան­թի­լիա­սէն, Ե­րե­ւա­նէն, ամ­բողջ Ս­փիւռ­քէն, նաեւ ու յատ­կա­պէս ­­Թուր­քիա­յէն, մա­նա­ւա՛նդ Սիսի կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի հո­ղէն, որ սրբա­ցած հող է»

Հար­ցաց­րոյ­ցը վարե­ցին՝ Նա­զա­րէթ ­Պէրպէրեան, Մայք ­Չի­լին­կի­րեան

Վե­հա­փառ ­­Տէր, Ա­թէնք ե­կած էք ­­Ձեր պատ­գա­մը փո­խան­ցե­լու «Ք­րիս­տոնեայ-իս­լամ խա­ղաղ հա­մա­գո­յակ­ցու­թիւ­նը ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քէն ներս» թե­մա­յին շուրջ տե­ղի ու­նե­ցած հա­մա­գու­մա­րին։ ­­Կա­րե­լի՞ է լու­սա­բա­նել մեր ըն­թեր­ցող­նե­րը հա­մա­գու­մա­րին եւ ա­նոր ա­ռա­ջադ­րանք­նե­րուն մա­սին։
Այս հա­մա­գու­մա­րը կազ­մա­կեր­պո­ւած էր ­­Վիեն­նա­յի մէջ հաս­տա­տո­ւած միջ-կրօ­նա­կան մի­ջազ­գա­յին կեդ­րո­նին կող­մէ։ Այս կեդ­րո­նը հաս­տա­տո­ւած էր 2012 թո­ւա­կա­նին, շուրջ ե­րեք տա­րի­ներ ա­ռաջ, ­­Սէու­տա­կան Ա­րա­բիոյ նախ­կին թա­գա­ւո­րին՝ Ապ­տալ­լա­յի կող­մէ։ ­­Սէու­տա­կան Ա­րա­բիոյ պատ­մու­թեան մէջ ա­ռա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով այս թա­գա­ւո­րը ու­զեց դէ­պի այլ կրօն­ներ, դէ­պի ա­րեւ­մուտք պա­տու­հան բա­նալ։ ­­Թէեւ ­­Սէու­տա­կան Ա­րա­բիան պահ­պա­նո­ղա­կան եր­կիր մը ե­ղած է եւ հա­կա­ռակ այն ի­րո­ղու­թեան, որ երկ­րի կրօ­նա­կան պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րը շատ հա­մա­ձայն չէին, այ­դու­հան­դերձ՝ Ապ­տալ­լա թա­գա­ւո­րը այս ուղ­ղու­թեամբ վճռա­կան քայլ մը ա­ռաւ եւ ­­Վիեն­նա­յի մէջ հաս­տա­տեց այս կեդ­րո­նը։
Հե­տե­ւա­բար, այս կեդ­րո­նը կը պատ­կա­նի ­­Սէու­տա­կան Ա­րա­բիոյ, ամ­բող­ջու­թեամբ կը ֆի­նան­սա­ւո­րո­ւի ­­Սէու­տա­կան Ա­րա­բիոյ կող­մէ, սա­կայն միա­ժա­մա­նակ հո­վա­նա­ւո­րու­թիւ­նը կը վա­յե­լէ Ս­պա­նիոյ, Աւստ­րիոյ եւ ­­Վա­տի­կա­նի։
Այս կեդ­րո­նին նպա­տակն է ընդ­հան­րա­պէս կրօն­նե­րու եւ մշա­կոյթ­նե­րու մի­ջեւ յա­րա­բե­րու­թիւն, երկ­խօ­սու­թիւն, գոր­ծակ­ցու­թիւն յա­ռա­ջաց­նել եւ մաս­նա­ւո­րա­բար քրիս­տո­նեայ-իս­լամ հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թիւ­նը ամ­րապն­դել։ Եւ այս ուղ­ղու­թեամբ անց­նող մի քա­նի տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին բա­ւա­կան աշ­խա­տանք­ներ կա­տա­րո­ւե­ցան։ Ն­կա­տի ու­նե­նա­լով, որ կեդ­րո­նը կը վա­յե­լէ հա­րուստ այս երկ­րի հո­վա­նա­ւո­րու­թիւ­նը, 100է ա­ւե­լի մաս­նա­գէտ­ներ կը գոր­ծեն այս կեդ­րո­նին մէջ։ Անց­նող տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին յա­ճա­խա­կի կեր­պով զիս հրա­ւի­րե­ցին, որ մաս­նակ­ցիմ ի­րենց հա­մա­գու­մար­նե­րուն, սա­կայն ա­ռիթ չե­ղաւ։ Այս ան­գամ շատ խնդրե­ցին, ես ալ ան­պայ­ման ու­զե­ցի որ գամ, ո­րով­հե­տեւ ա­ռա­ւե­լա­բար այս հա­մա­գու­մա­րը կա­պուած է ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի, քրիս­տո­նեայ-իս­լամ գոր­ծակ­ցու­թեան եւ յատ­կա­պէս, այդ ծի­րէն ներս, հա­մա­քա­ղա­քա­ցիու­թեան հաս­կա­ցո­ղու­թեան, որ այս հա­մա­գու­մա­րին հիմ­նա­կան նիւ­թը պի­տի դառ­նայ։
Ի՞նչ կը նշա­նա­կէ նոյն երկ­րի քա­ղա­քա­ցի ըլ­լալ. հա­մա­քա­ղա­քա­ցիու­թիւն ի՞նչ կը նշա­նա­կէ։
Վս­տա­հա­բար, նուրբ, զգա­յուն հարց մըն է ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քէն ներս, քրիս­տո­նեայ-իս­լամ յա­րա­բե­րու­թեան ծի­րէն ներս։
Նաեւ ու­զե­ցի այս հա­մա­գու­մա­րին ներ­կայ ըլ­լալ, որ­պէս­զի այս ա­ռի­թով ­­Լի­բա­նա­նի մեր թե­մի, մեր գա­ղու­թի կա­պո­ւած ծրա­գիր­նե­րով ու աշ­խա­տանք­նե­րով ու մտա­հո­գու­թիւն­նե­րով քիչ մը ա­ւե­լի մօ­տէն զբա­ղիմ։

Այս հա­մա­քա­ղա­քա­ցիու­թեան օ­րա­կար­գը քիչ մը կը բա­ցատ­րէ՞ք։
Ա­յո, հի­մա պի­տի գամ այդ հար­ցին։
Ու­րեմն բնա­կա­նա­բար ես հրա­ւի­րո­ւած էի որ­պէս գլխա­ւոր դա­սա­խօս­նե­րէն մէ­կը, ա­ռա­ջին իսկ նիս­տին դա­սա­խօ­սու­թիւնս տո­ւի եւ դա­սա­խօ­սու­թեանս մէջ յատ­կա­պէս ծան­րա­ցայ այս հա­մա­քա­ղա­քա­ցիու­թեան հար­ցին վրայ։ ­­Հար­ցը հե­տե­ւեալն է.- Երբ տո­ւեալ երկ­րի մը կը պատ­կա­նին քրիս­տո­նեա­ներ եւ իս­լամ­ներ՝ հա­մա­քա­ղա­քա­ցի են։ ­­Հա­մա­քա­ղա­քա­ցի ըլ­լալ կը նշա­նա­կէ նոյն պար­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րը եւ նոյն ի­րա­ւունք­նե­րը ու­նե­նալ։ Բ­նա­կան է, բայց փաս­տօ­րէն այդ­պէս չէ։ Օ­րի­նակ՝ ­­Սէու­տա­կան Ա­րա­բիոյ մէջ քրիս­տո­նեայ մը կրնա՞յ նա­խա­րար ըլ­լալ։ Ե­գիպ­տո­սի մէջ քրիս­տո­նեայ մը կրնա՞յ նա­խա­րար կամ վար­չա­պետ ըլ­լալ։ ­­Լա­ւա­գոյն պա­րա­գա­յին՝ խեղճ ու կրակ նա­խա­րա­րու­թիւն մը կը տրո­ւի քրիս­տո­նեա­յին։
Հոս է հար­ցը եւ ես ի­րա­պէս զար­մա­ցայ, որ այս նուրբ զգա­յուն հար­ցը իս­լամ­նե­րու կող­մէ դրո­ւած է օ­րա­կար­գի վրայ։ Ու­րեմն՝ շատ յստակ կեր­պով իմ խօս­քիս մէջ այս բո­լո­րին անդ­րա­դար­ձայ։ Ը­սի՝ հա­մա­քա­ղա­քա­ցիու­թիւ­նը պար­տա­ւո­րու­թիւն­ներ եւ ի­րա­ւունք­ներ ու­նի։ Եւ քրիս­տո­նեա­նե­րը այդ պար­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րը լիո­վին կա­տա­րած են ու կը շա­րու­նա­կեն կա­տա­րել։ ­­Սա­կայն ի­րա­ւունք­նե­րը զլա­ցուած են։ ­­Կարգ մը եր­կիր­ներ իս­լա­մա­կան սկզբունք­նե­րու վրայ հիմ­նո­ւած են, կարգ մը եր­կիր­ներ ա­ւե­լի գա­ղա­փա­րա­կան, քա­ղա­քա­կան սկզբունք­նե­րու վրայ հիմ­նո­ւած են, ինչ­պէս ­­Սու­րիան էր, Ի­րաքն էր։ ­­Սէու­տա­կան Ա­րա­բիան ու­րիշ կա­ցու­թիւն է, Ե­գիպ­տո­սը ու­րիշ կա­ցու­թիւն է։ Այս բո­լո­րին մէջ զո­հը, ա­նի­րա­ւո­ւա­ծը՝ միշտ ե­ղած է քրիս­տո­նեան։ Ու­րեմն շատ հե­տաքրք­րա­կան է, թէ ին­չո՞ւ այս հար­ցը այս օ­րե­րուն օ­րա­կար­գի վրայ կը դրո­ւի, եւ ես մօ­տեց­մանս մէջ քիչ մը ա­ւե­լի ի­րա­տես եւ քննա­դա­տա­կան էի։ Ի­րա­պէս զար­մա­ցայ, որ շատ դրա­կան կեր­պով ըն­դու­նո­ւե­ցան իմ տե­սա­կէտ­ներս իս­լամ­նե­րուն կող­մէ։ ­­Վեր­ջին հա­շո­ւով ­­Սէու­տա­կան Ա­րա­բիոյ պատ­կա­նող կեդ­րոն մը  ըլ­լա­լով՝ ի­րենք շատ զգոյշ պէտք է ըլ­լա­յին։ ­­Բայց պար­զո­ւե­ցաւ հա­կա­ռա­կը։ ­­Սա կը նշա­նա­կէ, որ դրա­կան է մօ­տե­ցու­մը ­­Սէու­տա­կան Ա­րա­բիոյ մօտ դէ­պի քրիս­տո­նեա­ներ, դէ­պի ա­րեւ­մուտք։ ­­Սա նոր զար­գա­ցում մըն է։ Ու­րեմն հա­մա­գու­մա­րին մաս­նակ­ցե­ցանք շուրջ 50 հո­գի­ներ՝ կրօ­նա­կան պե­տեր կա­յին, նաեւ մաս­նա­գէտ­ներ կա­յին, եւ այս ի­մաս­տով քրիս­տո­նեայ-իս­լամ երկ­խօ­սու­թիւ­նը ա­ւե­լի ամ­րապն­դող, յատ­կա­պէս ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի ծի­րէն ներս, կա­րե­ւոր ժո­ղով մըն էր։

Հա­մա­քա­ղա­քա­ցիու­թեան այս հար­ցը ի­րենց կեան­քին մէջ ալ տագ­նա­պի աղ­բիւր չէ՞։ Իս­լա­մը եւս տար­բեր յա­րա­նուա­նու­թեանց խնդիր ու­նի, ա­նոնց մի­ջեւ խտրա­կա­նու­թեան խնդիր­ներ կան...
Այդ ալ կայ։ Ես որ­պէս քրիս­տո­նեայ՝ մեր տե­սան­կիւ­նէն դի­տե­ցի։ Օ­րի­նակ՝ իմ բա­նա­խօ­սու­թե­նէս յե­տոյ, Ի­րա­քի կրօ­նա­կան ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը խօսք ա­ռաւ եւ ը­սաւ, որ «ամ­բող­ջու­թեամբ հա­մա­ձայն եմ ­­Կա­թո­ղի­կո­սի ը­սա­ծին»։  «Ին­չո՞ւ օ­րի­նակ,- ը­սաւ ան,- Ի­րա­նի մէջ վար­չա­պե­տը սիւ­ննի պի­տի չըլ­լայ, կամ քրիս­տո­նեայ պի­տի չըլ­լայ»։ Ես ալ կա­տա­կով ը­սի, թէ «կը սպա­սէի, որ պի­տի ը­սէիր, թէ ին­չո՞ւ հայ պի­տի չըլ­լայ»։ Ինքն ալ ը­սաւ, որ «ե­թէ քրիս­տո­նեայ ը­սի՝ մտքիս մէջ հայ ալ կար»։
Հի­մա, ի­րա­պէս ա­սի­կա զար­գա­ցում է, ինչ որ հա­յե­րուն հա­մար հե­տաքրք­րա­կան բան մըն է։

Ընդ­հան­րա­պէս ­­Մեր­ձա­ւոր Ա­րե­ւել­քի եւ յատ­կա­պէս ­­Սու­րիոյ մէջ քրիս­տո­նեա­նե­րու նկատ­մամբ սաստ­կա­ցած հա­լա­ծան­քին եւ գոր­ծո­ւած վայ­րա­գու­թեանց դէմ յան­դի­ման՝ միջ-ե­կե­ղե­ցա­կան Էօ­քիւ­մե­նիք շար­ժու­մը ի՞նչ նա­խա­ձեռ­նու­թեանց դի­մած է եւ որ­քա­նո՞վ ար­դիւ­նա­ւոր մի­ջամ­տու­թիւն կա­րե­լի ե­ղած է ի­րա­կա­նաց­նել։
Հա­մա­գու­մա­րի օ­րա­կար­գին վրայ դրուած երկ­րորդ մեծ խնդի­րը, ինչ­պէս որ քիչ ա­ռաջ կ­’ը­սէի, իս­լամ ծայ­րա­յե­ղա­կա­նու­թեան հարցն էր։ Ես այս խնդրին ալ անդ­րա­դար­ձայ դա­սա­խօ­սու­թեանս մէջ՝ ա­րագ կեր­պով, բայց յե­տոյ մի քա­նի ա­ռիթ­նե­րով, որ խօսք ա­ռի, ը­սի.- «­­Նա­յե­ցէք, ինչ որ Ո­ւա­շինկ­թը­նի մէջ - Օ­պա­մա­յի հետ երբ որ հան­դի­պում ու­նե­ցանք մենք ­­Պատ­րիարք­ներս - հոն ը­սի եւ այս տեղն ալ կը կրկնեմ.-Հարց մըն է, որ ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի մէջ ա­ռա­ջա­նա­լէ ետք, սկսած է կա­մաց-կա­մաց Ա­մե­րի­կա­յի, Եւ­րո­պա­յի, Ափ­րի­կէի մէջ եւս կա­տա­րո­ւիլ, հե­տե­ւա­բար ա­սի­կա հա­մա­մարդ­կա­յին հարց է...
Մարդ­կա­յին ըն­կե­րու­թեան ա­մէ­նէն մեծ տագ­նապ­նե­րէն մէկն է եւ սա կը նշա­նա­կէ, որ մեր մօ­տե­ցու­մը պէտք է ըլ­լայ հա­մաշ­խար­հա­յին, հա­մա­մարդ­կա­յին եւ հա­մա­պար­փակ։
Այլ խօս­քով՝ մենք պէտք է ու­նե­նանք այն­պի­սի ռազ­մա­վա­րա­կան, մար­տա­վա­րա­կան մօ­տե­ցում մը, ուր քա­ղա­քա­կան, դի­ւա­նա­գի­տա­կան, զի­նո­ւո­րա­կան, տնտե­սա­կան, ըն­կե­րա­յին բո­լոր ազ­դակ­նե­րը եւ մօ­տե­ցում­նե­րը մենք պէտք է նկա­տի ու­նե­նանք եւ ներ­դաշ­նա­կենք։ ­­Միայն զի­նո­ւո­րա­կան մօ­տե­ցու­մով՝ վե­րէն ռմբա­կո­ծե­լով ծայ­րա­յե­ղա­կան­նե­րու կեդ­րոն­նե­րը, մենք չենք կրնար հար­ցը լու­ծել։ Ա­ւե­լի շատ հա­լա­ծան­քը տա­րա­ծանք կ­’ըլ­լայ եւ փաս­տօ­րէն այդ­պէս է։
Հե­տե­ւա­բար ա­սի­կա լուրջ ծրագ­րում կ­’են­թադ­րէ։ Այդ­պէ՛ս պէտք է ըլ­լայ։ Ո­րով­հե­տեւ այս մեր հար­ցը չէ։ ­­Հա­մաշ­խար­հա­յին հարց է ա­սի­կա։ Եւ բո­լո­րին մօ­տե­ցումն ալ այս­պէ՛ս է։ ­­Բայց դժբախ­տա­բար ա­րեւ­մուտ­քը այս ուղ­ղու­թեամբ տա­կա­ւին անհ­րա­ժեշտ յանձ­նա­ռու­թիւ­նը կամ լրջու­թիւ­նը ցոյց չի տար։ Օ­րի­նակ՝ ես վեր­ջերս, երբ Ֆ­րան­սա էի, նա­խա­գահ ­­Հո­լան­տի ա­մե­նա­մօ­տիկ գոր­ծա­կից­նե­րէն մէ­կը կ­’ը­սէր, թէ Սու­րիոյ հար­ցին լու­ծու­մը կը տես­նէ ­­Պա­շար Ա­սա­տի մեկ­նե­լուն մէջ։ Ը­սի, սխալ մօ­տե­ցում է ա­տի­կա, ­­Պա­շա­րը միակ փրոպ­լե­մը չէ, փրոպ­լեմ­նե­րէն մէ­կը կրնայ ըլ­լալ եւ է՛, բայց ա­նոր մեկ­նու­մը մեծ քաոս կը ստեղ­ծէ։ Ե­թէ այ­սօր քրիս­տո­նեա­նե­րը, օ­րի­նակ, եր­կընտ­րան­քի առ­ջեւ դրո­ւին՝ ­­Պա­շա՞ր, կա՞մ միւս­նե­րը, հար­կաւ ­­Պա­շա­րին պի­տի նա­խընտ­րեն։ Այդ միւս­նե­րը ի՞նչ են։ Ընդ­դի­մա­դիր՝ կ­’ը­սեն։ Ի՞նչ ընդ­դի­մա­դիր։ Ք­րիս­տո­նեա­յին ի՞նչ հոգն են այդ ընդ­դի­մա­դիր­նե­րը։ ­­Հե­տե­ւա­բար շատ զգոյշ պէտք է ըլ­լանք։
Ա­րեւ­մուտ­քը եր­բեմն միա­կող­մա­նի, մա­կե­րե­սա­յին մօ­տե­ցում ու­նի այս հար­ցին գծով եւ, դժբախ­տա­բար, այս բո­լո­րին մէջ վնա­սո­ւո­ղը քրիս­տո­նեա­ներն են։ Ա­մէն օր քրիս­տո­նեա­ներ կը մեկ­նին ի­րենց երկ­րէն, նաեւ ան­շուշտ՝ հա­յե­րը։ ­­Խառ­նո­ւած է Ի­րա­քը, ­­Սու­րիան կը պար­պո­ւի...։ ­­Սա լուրջ հարց մըն է։ Դժ­բախ­տա­բար ա­րեւ­մուտ­քը այդ տե­սան­կիւ­նէն չի դի­տեր հար­ցը։ Եւ շա­հեր ու­նի, աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան շա­հեր ու­նի շրջա­նին կա­պո­ւած։ Այս ծի­րէն ներս ը­սեմ ձե­զի որ ­­Պա­պը, յա­ռա­ջի­կայ շա­բաթ, կար­ծեմ թէ Ա­մե­րի­կա պի­տի եր­թայ եւ իր խօս­քը պի­տի ուղ­ղէ ­­Միա­ցեալ Ազ­գե­րու կազ­մա­կեր­պու­թեան, ինչ­պէս նաեւ Ա­մե­րի­կեան ­­Քոնկ­րէ­սին մէջ։ Ա­ռա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով ­­Պապ մը ­­Քոնկ­րէ­սին մէջ պի­տի խօ­սի։ Ու­րեմն, ­­Պա­պի հետ հան­դի­պու­մին, ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի ­­Պատ­րիարք­նե­րը ա­ռա­ջար­կե­ցին, ես ալ անձ­նա­պէս ա­ռա­ջար­կե­ցի տար­բեր ձե­ւով, որ ­­Պա­պը եր­կու տեղն ալ ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քին անդ­րա­դառ­նայ։  Եւ այդ ծի­րէն ներս նաեւ անդ­րա­դառ­նայ ­­Լի­բա­նա­նի նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թիւ­նը ան­յա­պաղ կա­տա­րե­լու կա­րե­ւո­րու­թեան, ո­րով­հե­տեւ ­­Լի­բա­նա­նի պա­րա­գա­յին ինչ­պէս գի­տէք նա­խա­գա­հը քրիս­տո­նեայ է եւ ո­րոշ ի­մաս­տով ամ­բողջ քրիս­տո­նէու­թիւ­նը կը ներ­կա­յաց­նէ ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի մէջ։

Ընդ­հան­րա­պէս ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի եւ յատ­կա­պէս ­­Սու­րիոյ հա­յու­թեան պաշտ­պա­նու­թեան եւ օ­ժան­դա­կու­թեան կեն­սա­կան գոր­ծին ծանր պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան գլխա­ւոր բա­ժի­նը վեր­ցու­ցած էք ­­Ձեր ու­սե­րուն վրայ։ Ի՞նչ վի­ճակ կը պար­զեն այ­սօր հա­մա­հայ­կա­կան տա­րո­ղու­թեամբ ա­ռաջ տա­րո­ւող այդ աշ­խա­տանք­նե­րը։
Իս­լամ ծայ­րա­յե­ղա­կա­նու­թեան ներ­կա­յու­թիւ­նը, վայ­րա­գու­թեանց հետզ­հե­տէ տա­րա­ծու­մը լուրջ հարց մըն է բո­լո­րին հա­մար։ Բ­նա­կա­նա­բար ա­սոնք վերջ պէտք է ու­նե­նան։ ­­Յա­ւի­տե­նա­պէս չեն կրնար այդ­պէս շա­րու­նա­կել եւ մնալ, վերջ պի­տի ու­նե­նան։ ­­Բայց մին­չեւ որ վերջ ու­նե­նան, քրիս­տո­նէու­թիւնն է որ սկսած է կո­րիլ, քրիս­տո­նէու­թի՛ւ­նը։  Եւ որ­քան շուտ այս չա­րի­քը ար­մա­տա­խիլ ը­նենք, ա­տի­կա բա­րիք է այդ ամ­բողջ շրջա­նին հա­մար եւ յատ­կա­պէս, այս պա­րա­գա­յին, քրիս­տո­նէու­թեան հա­մար։
Հա­մա­գու­մա­րի ըն­թաց­քին փոր­ձե­ցինք - նաեւ ես իմ խօս­քիս մէջ նշե­ցի - այս հար­ցի ախ­տան­շան­նե­րէն ան­դին՝ ա­նոր տուն տո­ւող պատ­ճառ­նե­րուն մա­սին խօ­սիլ։ Երբ որ մէ­կը հի­ւանդ է, պատ­ճառ­նե­րուն մա­սին պէտք է խօ­սինք։ Այդ պատ­ճառ­նե­րը իս­լամ­նե­րը ա­ռա­ւե­լա­բար կը տես­նեն ­­Պա­ղես­տի­նեան ­­Հար­ցին մէջ։ ­­Հա­ւա­նա­բար պատ­ճառ­նե­րէն մէ­կը այդ կրնայ ըլ­լալ, սա­կայն կայ նաեւ շրջա­նին մէջ ճնշող ամ­բող­ջա­տի­րա­կան ռե­ժիմ­նե­րու հար­ցը. ժո­ղո­վուր­դը աղ­քատ է, ա­նի­րա­ւու­թիւն կայ, այս կայ, այն կայ։ ­­Յե­տոյ՝ ա­րեւմը­տեան ա­պա­բա­րո­յա­կան ար­ժէք­նե­րու թա­փան­ցու­մը իս­լա­մա­կան աշ­խար­հէն ներս սկսած է հա­կազ­դե­ցու­թիւն յա­ռա­ջաց­նել։ Ու­րեմն՝ այս բո­լոր պատ­ճառ­նե­րը կան եւ այս կա­ցու­թիւնն է, որ յա­ռա­ջա­ցուց ծայ­րա­յե­ղա­կա­նու­թիւ­նը։ ­­Պէտք է ա­մէն գնով - իս­լամ­ներն ալ շատ մտա­հոգ են այս կա­ցու­թեամբ - ար­մա­տա­խիլ ը­նել այս չա­րի­քը։ Ըն­կե­րու­թեան կեան­քին մէջ հիմ­նա­կան բա­րե­փո­խու­թիւն պէտք է։ Այ­լա­պէս ամ­բողջ աշ­խար­հը կը կո­րի...
Վե­րա­դառ­նա­լով մեր հար­ցին։ Բ­նա­կա­նա­բար մեր ժո­ղո­վուր­դին զա­ւակ­նե­րը մե­ծա­պէս ազ­դո­ւե­ցան այս ծայ­րա­յե­ղա­կա­նու­թեան ներ­կա­յու­թե­նէն։ ­­Թէ՛ Ի­րա­քի, թէ՛ ­­Սու­րիոյ մէջ։ Ար­դէն փաս­տօ­րէն Ի­րա­քի մէջ այ­սօր պար­պո­ւած է հա­յու­թիւ­նը։ ­­Բուռ մը հա­յու­թիւն մնա­ցած է, այդ ալ ­­Պաղ­տա­տի մէջ։ ­­Քիւր­տիս­տա­նի շրջա­նին մէջ դար­ձեալ ո­րոշ հա­յու­թիւն կայ, ­­Մո­սու­լէն ան­ցած են այդ շրջան­նե­րը։ Ինչ կը վե­րա­բե­րի ­­Սու­րիոյ՝ տագ­նա­պա­լից կա­ցու­թիւն կը տի­րէ ­­Հա­լէ­պի մէջ։ Այդ շրջան­նե­րը ի­րար­մէ ան­ջա­տո­ւած են։ ­­Ճե­զի­րէի շրջա­նը յա­րա­բե­րա­բար խա­ղաղ է։ ­­Հա­լէ­պը ամ­բող­ջու­թեամբ կղզիա­ցած, շատ վտան­գա­ւոր շրջան մըն է։ ­­Դա­մաս­կոս եր­բեմն-եր­բեմն մթնո­լոր­տը կը փո­խո­ւի, ռում­բեր կ­’իյ­նան։ ­­Յարա­բե­րա­բար՝ ­­Քե­սապ եւ ­­Լա­թա­քիա, այդ շրջան­նե­րը խա­ղաղ են։
Հա­լէ­պէն հե­ռա­նա­լով՝ շուրջ տա­սը հա­զար հա­յեր հաս­տա­տո­ւած են ­­Լի­բա­նան։ Կ’ը­սեն շուրջ տա­սը հա­զար հա­յեր՝ ­­Հա­յաս­տան, ո­րոշ թի­ւով հա­յեր ալ՝ ­­Քե­սապ, ­­Լա­թա­քիա, ­­Թար­սուս եւ շրջան­ներ։ ­­Վեր­ջին տո­ւեալ­նե­րուն հա­մա­ձայն, տա­սը հա­զար հայ մնա­ցած է ­­Հա­լէ­պի մէջ։ ­­Սա­կայն ե­թէ ­­Հա­լէ­պի քար­տէ­սը ձեր առ­ջեւ ու­նե­նաք, քա­նի մը շա­բաթ ա­ռաջ ին­ծի փո­խան­ցե­ցին - ­­Միա­ցեալ Ազ­գե­րու ­­Կազ­մա­կեր­պու­թեան շրջա­նա­կէն - ­­Հա­լէ­պի նոր քար­տէ­սը՝ ցոյց տա­լու հա­մար, թէ ի՞նչ բա­ժա­նում­ներ կան, ծայ­րա­յե­ղա­կան­նե­րը ո՞ւր են, պե­տա­կան ու­ժե­րը ո՞ւր են, քրիս­տո­նեա­նե­րը ո՞ւր են։ Այդ քար­տէ­սը տես­նո­ղը քիչ մը կը սոս­կայ, երբ տես­նէ մեր հա­յե­րը ո՞ւր են։ Ա­ռաջ­նոր­դա­րա­նը եւ քրիս­տո­նեայ շրջան­նե­րը ճիշդ բա­ժան­ման գի­ծին վրայ կը գտնո­ւին։
Այս ուղ­ղու­թեամբ՝ մենք ի՞նչ աշ­խա­տանք կը տա­նինք։
Քա­ղա­քա­կան գետ­նի վրայ մեր հա­սո­ղու­թեան սահ­ման­նե­րը շատ նեղ են, պե­տու­թիւ­նը միշտ կը քա­ջա­լե­րէ, որ քրիս­տո­նեա­ներ մնան ­­Հա­լէպ։ Ա­մէն օր պե­տա­կան պա­տաս­խա­նա­տու­ներ կ­’այ­ցե­լեն Ա­ռաջ­նոր­դա­րան, հա­մայն­քա­յին պա­տասխա­նա­տու­նե­րու կը հան­դի­պին, ե­ւայլն։ ­­Սա­կայն այն կա­ցու­թեան մէջ, երբ ա­մէն օր ռում­բեր կ­’իյ­նան, ջուր չկայ, ե­լեկտ­րա­կա­նու­թիւն չկայ, ա­պա­գան յստակ չէ, դժուար է ստի­պել մեր ժո­ղո­վուր­դին, որ մնայ իր տե­ղը։ ­­Հա­կա­ռակ այն ի­րո­ղու­թեան, որ մենք քրիս­տո­նեայ պա­տաս­խա­նա­տու­ներ ենք, մենք կառ­չած կը մնանք ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քին, մեր ի­րա­ւուք­նե­րուն, մենք դէմ ենք ար­տա­գաղ­թին - ա­սի­կա մեր բո­լո­րին մօ­տե­ցումն է, այ­սու­հան­դերձ՝ ի­րա­կա­նու­թիւ­նը բո­լո­րո­վին տար­բեր է, երբ որ մենք չենք կրնար ի­րո­ղա­կան գետ­նի վրայ ո­րե­ւէ գործ­նա­կան քայ­լի դի­մել, ա­պա­հո­վել եւ բա­րե­լա­ւել ա­նոնց տնտե­սա­կան կա­ցու­թիւ­նը կամ ա­նոնց ա­պա­հո­վու­թիւ­նը ե­րաշ­խա­ւո­րել, բնա­կա­նա­բար չենք կրնար ակն­կա­լել ու պա­հան­ջել, որ մնան ի­րենց տե­ղե­րը։ ­­Սա լուրջ հարց մըն է։
Ու­րեմն՝ քա­ղա­քա­կան գետ­նի վրայ, ինչ­պէս ը­սի, սահ­մա­նա­փակ են յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը։ Ա­ռա­ջին իսկ օ­րէն մենք փոր­ձե­ցինք միշտ բո­լո­րին հետ կա­պեր պա­հել, սա­կայն սկիզ­բը ընդ­դի­մա­դիր­նե­րը նախ­կին բա­նա­կա­յին­ներն էին, ­­Սու­րիոյ ժո­ղո­վուրդն էր։ Եւ այդ օ­րե­րուն մենք քա­ջա­լե­րե­ցինք, որ կա­պե­րը պա­հենք։ ­­Բայց հի­մա փաս­տօ­րէն դի­մա­ցին­նե­րը ծայ­րա­յե­ղա­կան­ներն են, ոճ­րա­գործ­ներ են, ա­նոնց հետ ի՞նչ կապ պի­տի պա­հենք։ ­­Լուրջ կա­ցու­թիւն մը ստեղ­ծո­ւե­ցաւ։ Ոչ միայն մե­զի հա­մար, այլ նաեւ ար­տա­քին աշ­խար­հի հա­մար ալ։ Ա­րեւ­մուտ­քի մէջ տար­բեր մօ­տե­ցում­ներ կան։ Ա­րեւ­մուտ­քը կը փոր­ձէ այդ նախ­կին ընդ­դի­մա­դիր­նե­րուն հետ կա­պե­րը պա­հել, բայց փաս­տօ­րէն այդ ու­ժե­րը ներ­կա­յու­թիւն չեն, ուժ չեն ներ­կա­յաց­ներ եւ ա­րեւ­մուտ­քի մէջ կը վախ­նան, որ ե­թէ օգ­տա­կար ըլ­լան ա­նոնց, միւս­նե­րը՝ ծայ­րա­յե­ղա­կան­նե­րը ա­նոնց ձեռ­քէն պի­տի խլեն այն, ինչ որ պի­տի տրո­ւի ա­նոնց - զէնք կամ դրամ։
Հե­տե­ւա­բար այս է ի­րա­կա­նու­թիւ­նը։ ­­Կա­ցու­թիւ­նը փաս­տօ­րէն իր սկզբնա­կան փու­լէն տար­բեր ըն­թացք ստա­ցած է։ ­­Ռե­ժի­մի փո­փո­խու­թեան խնդի­րը կամ Ա­րա­բա­կան ­­Գա­րու­նը, ո­րոնք բնո­րո­շե­ցին սկզբնա­կան փու­լը, յստակ էին։ ­­Բայց դէպ­քե­րու զար­գա­ցու­մը տար­բեր ըն­թացք մը, տար­բեր բնոյթ մը ստա­ցաւ։ ­­Յատ­կա­պէս ­­Սու­րիոյ մէջ։ Ի­րա­քը տար­բեր է, ­­Սու­րիան տար­բեր է։ Այս կա­ցու­թեան դի­մաց, երբ ին­ծի հար­ցում կ­’ուղ­ղեն թղթա­կից­նե­րը, ա­տի­կա պա­տա­հե­ցաւ Ա­մե­րի­կա­յի մէջ, թէ ի՞նչ պի­տի ըլ­լայ այս կա­ցու­թեան դի­մաց ձեր նա­խընտ­րու­թիւ­նը, պա­տաս­խանս շատ յստակ է։ Ը­սի եւ կ­’ը­սեմ.- ­­Մէկ կող­մէ կայ ­­Պա­շա­րը, միւս կող­մը ի՞նչ է, քաո՛ս է, ա­հա­բեկ­չու­թի՛ւն է։
Բ­նա­կա­նա­բար, երբ մարդ ա­նոնց մի­ջեւ նա­խընտ­րու­թեան դի­մաց դրո­ւի՝ ան ռե­ժի­մը կը նա­խընտ­րէ։ ­­Շատ բնա­կան է ա­նի­կա, եւ յե­տոյ սխալ է ը­սե­լը, որ ­­Պա­շարն է բրոպ­լե­մը... ­­Սու­րիոյ նա­խա­գա­հը բրոպ­լեմ­նե­րէն մէ­կը կրնայ ըլ­լալ, բայց այ­սօր բուն բրոպ­լե­մը՝ չա­րի­քին աղ­բիւ­րը այդ ա­հա­բե­կիչ­ներն են։ Եւ այդ չա­րի­քը միայն մե­զի՝ քրիս­տո­նեա­նե­րուն ուղ­ղուած չէ, ա­ռա­ջին հեր­թին իս­լամ­նե­րուն դէմ ուղղո­ւած է։
Ու­րեմն՝ շատ բարդ կա­ցու­թիւն մըն է մե­զի հա­մար, հա­յե­րուս հա­մար։ ­­Գործ­նա­կան մօ­տե­ցու­մով եւ ի­րա­պաշտ մօ­տե­ցու­մով՝ նկա­տի ու­նե­նա­լով ներ­կայ տո­ւեալ­նե­րը, այս հար­ցադ­րու­մը մենք ալ կը կա­տա­րենք, մեր պա­տաս­խա­նա­տու­ներն ալ ­­Հա­լէ­պի մէջ կը կա­տա­րեն - կրօ­նա­կան թէ հա­մայն­քա­յին։ ­­Մեր տե­սա­կէ­տը, բնա­կա­նա­բար, սկզբուն­քա­յին մօ­տե­ցում կը նկա­տո­ւի։ Ա­մէն գնով մենք պէտք է ­­Հա­լէ­պի, ­­Սու­րիոյ հայ գա­ղու­թը պա­հենք։ ­­Սա հա­մա­հայ­կա­կան խնդիր է։ ­­Շատ մը պատ­ճառ­ներ մե­զի կը յի­շեց­նեն այս գա­ղու­թին կեն­սա­կան կա­րե­ւո­րու­թիւ­նը մեր ժո­ղո­վուր­դին հա­մար։ ­­Հիմ­նա­կան է մեր այս յանձ­նա­ռու­թիւ­նը։ Այս գա­ղու­թը մենք պէտք է պա­հենք եւ ա­ւե­լի ամ­րապն­դենք, նաեւ՝ իբ­րեւ հա­մա­հայ­կա­կան մար­տահրա­ւէր մօ­տե­նանք այս հար­ցին։
Երկ­րո՛րդ. մեր քա­ղա­քա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը ա­ռա­ւե­լա­գոյն չա­փով պէտք է պահ­պա­նենք բո­լոր կող­մե­րուն հետ, բա­ցի ա­հա­բե­կիչ­նե­րէն։ Եր­կու ա­միս ա­ռաջ, ես ա­ռի­թը ու­նե­ցայ հե­ռա­ձայ­նա­յին խօ­սակ­ցու­թիւն մը ու­նե­նա­լու ­­Քա­թա­րի ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րին հետ։ ­­Քա­թա­րը, ինչ­պէս գի­տէք, կա­րե­ւոր դեր ու­նի այս մար­զին մէջ։ Եւ ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րը ին­ծի ը­սաւ՝ «­­Մենք հայ հա­մայն­քը կը նկա­տենք ­­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի ըն­կե­րու­թեան քրե­ման»։ Այդ­պէ՛ս է, ա­րաբ ժո­ղո­վուր­դին մէջ բո­լո­րը մեզ կը սի­րեն ու կը գնա­հա­տեն, բայց միւս կող­մէ կա­ցու­թիւ­նը տար­բեր է։ Ի­րո­ղա­կա՛ն կա­ցու­թիւ­նը։ ­­Բայց ինչ­պէս ը­սի, քա­ղա­քա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը մենք պէտք է պահ­պա­նենք։
Այս ուղ­ղու­թեամբ նաեւ ես կը կար­ծեմ, թէ ­­Հա­յաս­տա­նի պե­տու­թիւ­նը կա­րե­ւոր դեր մը ու­նի իր ար­տա­քին յա­րա­բե­րու­թեանց քա­ղա­քա­կան դի­ւա­նա­գի­տա­կան յա­րա­բե­րու­թեանց՝ օ­րա­կար­գի վրայ պէտք է միշտ պա­հէ ­­Սու­րիոյ հա­յու­թեան հար­ցը։
Ըն­կե­րա­յին ի­մաս­տով, օգ­նու­թեան ի­մաս­տով՝ ինչ­պէս գի­տէք, մենք կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նէն ներս հա­շիւ մը բա­ցած ենք։ Այդ օ­ժան­դա­կու­թիւն­նե­րը կը շա­րու­նա­կենք։ ­­Միշտ մեր թե­մե­րուն, գա­ղութ­նե­րուն կը յի­շեց­նենք, որ ա­ռա­ւե­լա­գոյն չա­փով պէտք է օգ­տա­կար ըլ­լալ ­­Սու­րիոյ հա­յու­թեան։ ­­Կը շա­րու­նա­կենք ա­ռա­ւել կամ նո­ւազ չա­փով այդ աշ­խա­տան­քը, սա­կայն միւս կող­մէ դար­ձեալ պէտք է ի­րա­տես ըլ­լանք։ Ա­մէն գա­ղութ իր ներ­քին հար­ցե­րը եւ դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րը ու­նի, ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թիւն­նե­րը ու­նի։ ­­Հետզ­հե­տէ քիչ մը ա­ւե­լի դժո­ւար կը դառ­նայ նիւ­թա­կան ո­րոշ ա­ջակ­ցու­թիւն ա­պա­հո­վել այդ գա­ղութ­նե­րէն։ ­­Սա­կայն հա­կա­ռակ այս դժո­ւա­րու­թեան, պէտք է մեր ա­ջակ­ցու­թիւ­նը շա­րու­նա­կենք ­­Սու­րիա­հա­յու­թեան։
Եր­րորդ հար­ցը ­­Սու­րիոյ մեր գա­ղու­թին ա­պա­հո­վու­թեան հարցն է։ ­­Յատ­կա­պէս՝ ­­Հա­լէ­պի։ Ո­րով­հե­տեւ ­­Հա­լէ­պի աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան դիր­քը շատ վտան­գա­ւոր է։ Այս ուղ­ղու­թեամբ, պահ մը մտա­ծե­ցինք, միշտ խորհր­դակ­ցա­բար մեր պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րուն հետ, ար­դեօք ճիշդ պի­տի ըլ­լա՞յ, ե­թէ մեր ժո­ղո­վուր­դին մէկ մա­սը, կա­րե­ւոր մա­սը, ժա­մա­նա­կա­ւոր կեր­պով փո­խադ­րել դէ­պի ­­Քե­սապ, ­­Լա­թա­քիա, ա՛յդ շրջա­նը։ ­­Լա­թա­քիոյ պա­րա­գա­յին մեծ դժո­ւա­րու­թիւն ու­նինք, ո­րով­հե­տեւ եր­կու մի­լիոն ժո­ղո­վուրդ ու­նե­ցող քա­ղաք մը այ­սօր կ­’ը­սո­ւի, թէ 7-8 մի­լիոն ժո­ղո­վուրդ ու­նի։ ­­Տեղ չկայ։ ­­Սա­կայն այս հար­ցը միշտ քննու­թեան տակ է, յատ­կա­պէս մեր պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րուն կող­մէ, ­­Հա­լէ­պի մէջ։
Ա­հա­ւա­սի՛կ, մօ­տա­ւո­րա­պէս ա՛յս է ­­Սու­րիոյ կա­ցու­թիւ­նը։ ­­Մե­զի կը մնայ միշտ յի­շել մեր պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւնն ու պար­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րը գա­ղու­թին, յատ­կա­պէս ­­Հա­լէ­պի հան­դէպ։

Քա­նի տա­րի է կը դի­մագ­րա­ւենք ­­Սու­րիա­հա­յու­թեան տագ­նա­պը։ ­­Բայց հա­մա­հայ­կա­կան ու­ժե­րով դի­մագ­րա­ւե­լու հար­ցը դրո­ւա՞ծ է։ Ո­րո­շա­պէս այդ պա­հան­ջը ե­կած է «­­Հա­յաս­տան» ­­Հա­մա­հայ­կա­կան ­­Հիմ­նադ­րա­մի պա­տաս­խա­նա­տու մար­մի օ­րա­կար­գին վրայ։ Ինչ­պէս որ կայ սահ­մա­նա­մերձ գիւ­ղե­րու վե­րա­կանգ­նու­մի եւ բա­րե­կար­գու­մի հարց, այն­պէս ալ դրո­ւա՞ծ է կոր­ծա­նո­ւող սու­րիա­հա­յու­թեան օգ­նու­թեան հաս­նե­լու օ­րա­կարգ...
Չէ՛, ա­տի­կա չէ ե­ղած։ ­­Սա­կայն զա­նա­զան ա­ռիթ­նե­րով ­­Հա­յաս­տա­նի նա­խա­գա­հը, Ս­փիւռ­քի նա­խա­րա­րու­հին մնա­յուն կեր­պով անդ­րա­դար­ձած են ­­Սու­րիոյ հա­յու­թեան կա­ցու­թեան, ­­Սու­րիոյ հա­յու­թեան օ­ժան­դա­կու­թիւն տա­լու կա­րե­ւո­րու­թիւ­նը շեշ­տո­ւած է։ ­­Մի քա­նի ա­միս­ներ ա­ռաջ ­­Հա­յաս­տա­նի նա­խա­գա­հը ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րը ղրկեց ­­Դա­մաս­կոս՝ ­­Սու­րիոյ նա­խա­գա­հին տես­նե­լու։ Այս­պէս հե­տաքրք­րու­թիւն միշտ կայ, զա­նա­զան ձե­ւե­րով, ­­Սու­րիոյ հա­յու­թեան նկատ­մամբ։ ­­Սա­կայն ինչ­պէս ը­սի, ­­Սու­րիոյ հա­յու­թիւ­նը «­­Հա­յաս­տան» ­­Հիմ­նադ­րա­մի հիմ­նա­կան հարց նկա­տե­լու, օ­րա­կար­գի վրայ դնե­լու կա­րե­ւո­րու­թիւ­նը, այդ մօ­տե­ցու­մը ցարդ չէ ե­ղած։ Այդ ուղ­ղու­թեամբ նա­խա­ձեռ­նու­թիւն մը պի­տի առ­նեմ մօտ յա­ռա­ջի­կա­յին, երբ ­­Հա­յաս­տա­նի մէջ տե­ղի պի­տի ու­նե­նայ ­­Հա­րիւ­րա­մեա­կի ­­Յանձ­նա­ժո­ղո­վին հան­դի­պու­մը, ո­րուն դժբախ­տա­բար ես ներ­կայ պի­տի չըլ­լամ, ո­րով­հե­տեւ ճիշդ այդ օ­րե­րուն ­­Զո­ւի­ցե­րիա հրա­ւի­րո­ւած եմ՝ ­­Հա­րիւ­րա­մեա­կի հան­դի­սու­թեանց հա­մար։ ­­Հոն խօսք պի­տի ուղ­ղեմ ե­րեք քա­ղաք­նե­րու մէջ եւ իմ գնա­հա­տանքս, շնոր­հա­կա­լու­թիւնս պի­տի յայտ­նեմ զո­ւի­ցե­րիա­ցի ժո­ղո­վուր­դին, ո­րով­հե­տեւ ­­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան օ­րե­րուն եւ ­­Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն յե­տոյ, հսկա­յա­կան գործ կա­տա­րե­ցին զո­ւի­ցե­րիա­ցի­նե­րը։ Ու­րեմն՝ ­­Հա­րիւ­րա­մեա­կի ­­Յանձ­նա­ժո­ղո­վի հան­դիպ­ման ուղ­ղո­ւած իմ պատ­գա­միս մէջ, որ սրբա­զա­նը պի­տի կար­դայ, ես ­­Սու­րիոյ հա­յու­թեան հար­ցին կ­’անդ­րա­դառ­նամ եւ պի­տի ա­ռա­ջար­կեմ, որ ­­Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թիւ­նը յա­տուկ կա­րե­ւո­րու­թիւն ցու­ցա­բե­րէ եւ գործ­նա­կան մօ­տե­ցու­մով տէր կանգ­նի սու­րիա­հա­յու­թեան։

Հա­յոց ­­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հա­րիւ­րա­մեա­կին ա­ռի­թով՝ 28 Ապ­րի­լին, ­­Մե­ծի ­­Տանն ­­Կի­լի­կիոյ ­­Կա­թո­ղի­կո­սու­թիւ­նը ­­Թուր­քիոյ ­­Սահ­մա­նադ­րա­կան ­­Դա­տա­րա­նին մօտ դատ բա­ցաւ՝ պա­հան­ջե­լով ­­Սի­սի պատ­մա­կան ­­Կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի վե­րա­դար­ձը։ Ն­կա­տի ու­նե­նա­լով ­­Ձեր նա­խա­ձեռ­նու­թեան պատ­մա­կան նշա­նա­կու­թիւ­նը ու ե­զա­կի կա­րե­ւո­րու­թիւ­նը հայ ժո­ղո­վուր­դի պա­հան­ջա­տի­րա­կան պայ­քա­րի ծի­րէն ներս, կա­րե­լի՞ է ամ­փոփ գի­ծե­րու մէջ ներ­կա­յաց­նել ի­րա­ւա­կան այս քայ­լին դի­մե­լու նա­խա­պատ­րաս­տա­կան աշ­խա­տանք­նե­րը, նման դա­տա­կան հայ­ցի ի­րա­ւա­կան հիմ­նա­ւո­րում­նե­րը եւ դա­տի յա­ջո­ղու­թեամբ պսա­կու­մին հիմք տո­ւող ե­րաշ­խիք­նե­րը։ Ո՞ւր կը գտնո­ւի այ­սօր ­­Ձեր կա­տա­րած դա­տա­կան հայ­ցը եւ ի՞նչ է ցարդ ­­Թուր­քիոյ հա­կազ­դե­ցու­թիւ­նը։ ­­Վեր­ջա­պէս, ի՞նչ նպա­տակ ու­նէր ­­Կա­թո­ղի­կո­սու­թիւ­նը ներ­կա­յաց­նող միա­բա­նա­կան պա­տո­ւի­րա­կու­թեան այ­ցը ­­Սի­սի կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի վայ­րը։

Ինչ­պէս գի­տէք, մենք ­­Թուր­քիոյ սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նին մօտ դատ բա­ցինք։ Եւ այս դա­տը մե­զի հա­մար մա­կե­րե­սա­յին մօ­տե­ցու­մով, զգա­ցա­կան մօ­տե­ցու­մով չե­ղաւ։ ­­Քա­րոզ­չա­կան մօ­տե­ցու­մով չե­ղաւ։ Այլ, շուրջ ե­րեք տա­րի­ներ այս ուղ­ղու­թեամբ քննար­կում­ներ կա­տա­րե­ցինք։ ­­Փոքր յանձ­նա­խումբ մը, մաս­նա­գէտ­նե­րէ բաղ­կա­ցած, հինգ հան­գի­պում­ներ ու­նե­ցաւ եւ այս հար­ցը հա­մա­պար­փակ կեր­պով, լրջօ­րէն, գի­տա­կան, ի­րա­ւա­կան մօ­տե­ցում­նե­րով քննար­կեց։
Մի­ջազ­գա­յին օ­րէն­քի տո­ւեալ­նե­րուն լոյ­սին տակ, մեր դիր­քը այդ­քան ալ զօ­րեղ չէ։ ­­Նախ՝ ­­Սի­սի կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի թա­փուն՝ կա­լո­ւա­ծա­թուղ­թը մենք չու­նինք։ ­­Մեր դի­մա­ցը պե­տու­թիւն է։ Երբ որ պե­տու­թիւ­նը կ­’ու­րա­նայ ­­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը եւ կ­’ու­րա­նայ ինչ որ կա­պո­ւած է ­­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հետ - այդ վան­քե­րու, ե­կե­ղե­ցի­նե­րու սե­փա­կա­նու­թիւ­նը ե­ւայլն - եւ երբ, ա­նոր դի­մաց, մենք սե­փա­կա­նա­տի­րու­թեան յստակ փաս­տա­թուղ­թեր չու­նինք, դա­տա­կա­նօ­րէն դժո­ւար կա­ցու­թիւն կը ստեղ­ծո­ւի։ ­­Հա­կա­ռակ այդ բո­լո­րին մենք ու­զե­ցինք ան­պայ­ման այս դա­տա­վա­րա­կան ըն­թաց­քին մէջ մտնել։ Բ­նա­կա­նա­բար, բա­ւա­կան ու­սում­նա­սի­րե­ցինք։ Դ­րա­կան եւ ոչ-դրա­կան ե­րես­նե­րը ճշդե­ցինք։ Եւ պաշ­տօ­նա­պէս այս տա­րի Ապ­րիլ 27ին դի­մե­ցինք ­­Թուր­քիոյ ­­Սահ­մա­նադ­րա­կան ­­Դա­տա­րան։
Մեր նպա­տա­կը, այս դա­տին նպա­տա­կը, միայն նիւ­թա­կան հա­տու­ցում պա­հան­ջե­լը չէ։
Դժ­բախ­տա­բար մի քա­նի ա­միս­ներ ա­ռաջ այս ուղ­ղու­թեամբ սխալ մթնո­լորտ մը ստեղ­ծո­ւե­ցաւ։ ­­Մեր նպա­տա­կը այդ հո­ղը՝ կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նը պա­հան­ջելն է։ Ա­նոր սե­փա­կա­նա­տէ­րը ­­Կա­թո­ղի­կո­սու­թիւնն է։ ­­Կա­թո­ղո­կո­սա­րա­նը մենք կը պա­հան­ջենք՝ նախ իբ­րեւ կա­լո­ւած։ ­­Նաեւ՝ երկ­րորդ մեր պա­հան­ջը այդ կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նին վրայ կրօ­նա­կան պաշ­տա­մունք կա­տա­րե­լու մեր ի­րա­ւուն­քին վե­րա­հաս­տա­տումն է։
Հի­մա, պի­տի ը­սէք, այս երկ­րոր­դը ին­չո՞ւ։
Երկ­րոր­դը կա­րե­ւոր է, նոյ­նիսկ քիչ մը ա­ւե­լի կա­րե­ւոր է։ Ո­րով­հե­տեւ ա­ռա­ջի­նը եւ երկ­րոր­դը զի­րար կը պայ­մա­նա­ւո­րեն։
Մէկ՝ երբ որ պաշ­տա­մուն­քի ի­րա­ւունք կը պա­հան­ջենք, ո՞ւր պի­տի կա­րե­նանք կա­տա­րել ա­տի­կա։
Երկ­րոր­դը՝ քա­նի որ մեր նպա­տա­կը նաեւ Եւ­րո­պա­կան ­­Դա­տա­րան դի­մելն է, Եւ­րո­պա­կան ­­Դա­տա­րա­նին մօ­տե­ցում­նե­րը, ի­րա­ւա­կան մօ­տե­ցում­նե­րը ա­ռա­ւե­լա­բար հաս­տա­տո­ւած են, հիմ­նա­ւո­րուած են կրօ­նա­կան պաշ­տա­մուն­քի, խղճի ա­զա­տու­թեան վրայ եւ ոչ թէ կա­լո­ւած­նե­րու վե­րա­դար­ձի վե­րա­բե­րեալ։ Երկ­րոր­դա­կան է։ ­­Միւսն է կա­րե­ւո­րը։
Ու­րեմն՝ այս եր­կու տո­ւեալ­նե­րը նկա­տի ու­նե­նա­լով, մենք ը­սինք. ա՛յս եր­կու­քը մենք կը պա­հան­ջենք։
Ինչ կը վե­րա­բե­րի դրա­մա­կան հա­տուց­ման հար­ցին, որ վեր­ջերս մէջ­տեղ դրուե­ցաւ սխալ կեր­պով, հե­տե­ւեա­լը պար­զեմ.- Թր­քա­կան դա­տա­րան­նե­րու մօտ - կար­ծեմ՝ ո­րե­ւէ դա­տա­րա­նի պա­րա­գա­յին նոյնն է, ես մաս­նա­գէտ չեմ - գոր­ծըն­թա­ցը նաեւ կը պա­հան­ջէ հայ­ցի թուղթ մը լեց­նել, ուր այլ տո­ւեալ­նե­րու շար­քին կը ճշդես նաեւ ար­ժե­գի­նը քու պա­հան­ջած ինչ­քիդ... պաշ­տօ­նա­կան-ձե­ւա­կան ար­ձա­նագ­րու­թեան հարց է։ Բ­նա­կա­նա­բար հայ­ցա­թեր­թի­կը ամ­բող­ջաց­նող մեր փաս­տա­բա­նը գրած է ար­ժե­գի­նի գու­մար մը - հոն կրնաս գրել մէկ տո­լար, կամ մէկ մի­լիոն տո­լար... ձե­ւա­կան է։ Ա­նի­կա դա­տին նպա­տա­կը չէ։ Ա­տի­կա թղթա­տա­րա­կան՝ ձե­ւա­կան ու ա­նի­մաստ բան մըն է։
Ու­րեմն՝ մեր նպա­տա­կը յստակ է։ ­­Մեր կա­լո­ւա­ծը կը պա­հան­ջենք։
Նաեւ կը սպա­սենք, բնա­կա­նա­բար - մենք ի­րա­տես պէտք է ըլ­լանք -, որ սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նը կրնայ մեր­ժել մեր հայ­ցը։ ­­Մենք նաեւ գի­տենք, որ ի­րենք շատ լաւ կ­’ի­մա­նան, թէ ա­սի­կա սոսկ կտոր մը հող առ­նե­լու, վե­րա­դարձնե­լու հարց մը չէ։ Ա­սի­կա ըստ էու­թեան քա­ղա­քա­կան հարց մըն է.- Ի­րա­ւա­կա­նը, ը­սենք, կե­ղեւն է, բայց մի­ջու­կը՝ քա­ղա­քա­կանն է։ Երկ­րո՛րդ. ­­Թուր­քիա շատ լաւ գի­տէ, որ ա­սի­կա գոց դուռ մը կրնայ բա­նալ։ Եւ ա­նի­կա ան­պայ­ման պի­տի բացուի։ Եւ ե­թէ այդ դու­ռը բա­ցո­ւի, ա­նոր ե­տե­ւէն շատ բա­ներ կրնան ըլ­լալ։ Ե­կե­ղե­ցի­ներ կան, ե­կե­ղեց­ւոյ պատ­կա­նող կա­լո­ւած­ներ կան, ազ­գա­պատ­կան կա­լո­ւած­ներ կան, հսկայ բան մը։ Ա­սի­կա ­­Թուր­քիան շատ լաւ գի­տէ։ ­­Հե­տե­ւա­բար, հի­մա ­­Թուր­քիա հա­շիւ պի­տի ը­նէ՝ ոչ-իրա­ւա­կան մօ­տե­ցու­մով։ ­­Հա­շիւ պի­տի ը­նէ - վստահ եմ -, թէ այս կա­ցու­թեան դի­մաց ե­թէ մեր հայ­ցը բա­ւա­րա­րէ, ­­Սի­սի ­­Կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նը տայ, ա­նոր վրայ պաշ­տա­մունք կա­տա­րե­լը ար­տօ­նէ, ի՞նչ են ա­ռա­ւե­լու­թիւն­նե­րը եւ ան­պա­տե­հու­թիւն­նե­րը։ ­­Քա­ղա­քա­կան հա­շո­ւար­կում­ներ կան։ ­­Չենք գի­տեր՝ ի՞նչ պի­տի ըլ­լայ։
Այժմ ­­Թուր­քիոյ դա­տա­րա­նը ար­ձա­կուր­դի մէջ է։ ­­Հոկ­տեմ­բե­րին կը բա­ցո­ւի։ Եւ մե­զի հա­սած տե­ղե­կու­թիւն­նե­րուն հա­մա­ձայն՝ մեր հայ­ցին թղթած­րա­րը սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նին սե­ղա­նին վրայ է։ ­­Չենք գի­տեր, ի՞նչ պի­տի ըլ­լայ ­­Թուր­քիոյ մօ­տե­ցու­մը։ ­­Գա­լով ­­Սի­սի կա­թո­ղի­կո­սա­րան մեր միա­բա­նու­թեան ա­ռա­քե­լու­թեան՝ ը­սեմ ան­մի­ջա­պէս, որ ա­տի­կա իմ մտա­ծումս էր։ ­­Վեր­ջին ա­միս­նե­րուն մտա­ծե­ցի եւ ոե­ւէ մէ­կուն բան մը չը­սի՝ տե­սայ, որ ­­Հա­րիւ­րա­մեա­կի հան­դի­սու­թիւն­նե­րը ե­ղան, կ­’ըլ­լան, բայց յե­տոյ ի՞նչ, ը­սի մտո­վի։
Մ­տա­ծե­ցի, թէ բան մը պէտք է ը­նել եւ մեր ժո­ղո­վուր­դը ար­թուն պա­հել։ Երկ­րո՛րդ. նաեւ մեր կող­մէ քայլ մը պէտք է առ­նենք՝ ­­Թուր­քիոյ ժո­ղո­վուր­դին, մի­ջազ­գա­յին հա­մայն­քին եւ Եւ­րո­պա­կան ­­Դա­տա­րա­նի պատ­գամ մը՝ մե­սաժ մը տա­լու հա­մար։
Նա­յե­ցէ՛ք, 100 տա­րի ան­ցեր է, մենք չենք մոռ­ցած, ա­սի­կա մե­զի կը պատ­կա­նի։ ­­Թէ­կուզ քան­դո­ւած ըլ­լայ կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նը։ Ա­նի­կա մե­զի կը պատ­կա­նի։ ­­Թուղ­թը, ա­յո՛, կա­րե­ւոր է դա­տը։ ­­Բայց երբ միա­բան­նե­րը կ­’եր­թան հոն, հո­գե­հան­գիստ կ­’ը­նեն պատ­մա­կան ա­ւան­դի մը հա­մար, ո­րուն մենք կա­պուած ենք ա­մէն ի­մաս­տով, ա­տի­կա դիւ­րու­թեամբ ըն­դու­նե­լի չէ ­­Թուր­քիոյ նման պե­տու­թեան մը հա­մար, յատ­կա­պէս այ­սօրուան ­­Թուր­քիոյ մէջ ստեղ­ծո­ւած զգա­յուն, ա­պա­հո­վա­կան, քա­ղա­քա­կան պայ­ման­նե­րուն մէջ դիւ­րին չէր նման քայ­լի մը դի­մել, մա­նա­ւանդ որ ար­գի­լո­ւած է ­­Թուր­քիոյ մէջ պաշ­տա­մունք­նե­րու դի­մել ա­ռանց ար­տօ­նու­թեան։
Բա­ւա­կան մտա­ծե­ցի այս ուղ­ղու­թեամբ եւ ո­րո­շե­ցի այս քայ­լը առ­նել։ ­­Մեր միա­բան­նե­րը կան­չե­ցի գի­շե­րը եւ ը­սի.- ­­Վա­ղը առ­տու այ­սինչ տե­ղը կ­’եր­թաք։ Ի­րենք ալ չէին գի­տեր։ Ա­մէն բան պատ­րաս­տած էի ես։ Ա՛յս, ա՛յս, ա՛յս պի­տի ըլ­լայ ը­սի, ա­մէն բան ծրագ­րած էի։ Եւ չորս միա­բան­ներ գա­ցին։ ­­Հա­կա­ռակ ա­նոր, որ ոս­տի­կան­ներ տե­սեր են, հար­ցու­փորձ կա­տա­րած են, ո­րոշ դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րէ ան­ցած են ի­րենք այն­տեղ, սա­կայն մեր նպա­տա­կը հոն եր­կու բան ի­րա­կա­նացնել էր.- ­­Նախ՝ հո­գե­հան­գիստ կա­տա­րել, յի­շել 1293էն սկսեալ մին­չեւ 1915։ ­­Քա­նի՜ կա­թո­ղի­կոս­ներ, հո­գե­ւո­րա­կան­ներ այդ­տեղ ապ­րած են - յի­շել, հո­գե­հան­գիստ կա­տա­րել 100 տա­րի ետք։ Ա­պա՝ հոն պատ­գամս կար­դալ մեր ժո­ղո­վուր­դին։ Այն պատ­գա­մը, որ մենք Ան­թի­լիա­սի մէջ ձեռ­նա­ծալ նստած չենք, որ մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւ­նը կ­’ար­տա­յայ­տենք Ան­թի­լիա­սէն, Ե­րե­ւա­նէն, ամ­բողջ Ս­փիւռ­քէն, նաեւ ու յատ­կա­պէս ­­Թուր­քիա­յէն, մա­նա­ւա՛նդ Սիսի կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի հո­ղէն, որ սրբա­ցած հող է։ Այդ­տեղ մենք կը պա­հան­ջենք թէ՛ կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նը, թէ՛ մեր ժո­ղո­վուր­դին ի­րա­ւունք­նե­րը։ Ա­սի­կա հո­գե­բա­նա­կան, բա­րո­յա­կան, ազ­գա­յին, քա­ղա­քա­կան ի­մաս­տով կա­րե­ւոր է։ ­­Խո­րունկ, խորհր­դան­շա­կան բան մը կայ ա­սոր մէջ։ Եւ այդ­պէ՛ս ե­ղաւ։
Ու­րեմն՝ կար­ծեմ, թէ ա­մէն ի­մա­սով մե­զի հա­մար լուրջ հարց մըն է կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նին վե­րա­դար­ձը հե­տապն­դե­լը եւ զա­նա­զան ձե­ւե­րով։ Ինչ­պէս ը­սի ար­դէն, հի­մա կը սպա­սենք ար­դիւն­քին եւ մեր նպա­տա­կը, վեր­ջին հա­շո­ւով, ե­թէ մեր­ժո­ղա­կան ըլ­լայ ­­Թուր­քիոյ մօ­տե­ցու­մը - ստոյգ չենք գի­տեր ի՞նչ պի­տի ըլ­լայ -, այդ պա­րա­գա­յին կը դի­մենք Եւ­րո­պա­կան ­­Դա­տա­րան։

Ի՞նչ հա­կազ­դե­ցու­թիւն ու­նե­ցաւ ­­Թուր­քիա՝ միա­բա­նա­կան ա­ռա­քե­լու­թե­նէն ետք։
Թուր­քե­րը գրե­ցին մեր դէմ, թէ ինչ­պէ՞ս կ­’ըլ­լայ, որ հա­յեր կու­գան եւ ­­Թուր­քիոյ կա­ռա­վա­րու­թե­նէն կը պա­հան­ջեն այս հո­ղը, պաշ­տա­մունք կը կա­տա­րեն։ Ն­մանօ­րի­նակ բա­ւա­կան ար­տա­յայ­տու­թիւն­ներ ե­ղան։ ­­Նա­յե­ցէ՛ք, վտան­գա­ւոր ե­րես մըն ալ կայ ա­սոր մէջ, ո­րով­հե­տեւ ­­Սի­սի քա­ղա­քա­պե­տը ա­հա­ւոր հա­կա­ռակ էր եւ երբ որ ­­Պա­պը ­­Վա­տի­կա­նի մէջ յի­շեց ­­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը, ա­ռա­ջին հա­կազ­դե­ցու­թիւ­նը ե­կաւ ­­Սի­սի քա­ղա­քա­պե­տէն։ Ան ­­Պա­պին դէմ գրեց շատ հա­սա­րակ ո­ճով։ Ու­րիշ ա­ռի­թով մըն ալ ինք ը­սած է, որ թող փոր­ձեն հա­յե­րը այս­տեղ գալ եւ առ­նել մեր հո­ղը։ ­­Մէկ սան­թիմ հող չկայ հա­յե­րուն հա­մար...
Ա­յո՛, ընդ­հան­րա­պէս թրքա­կան հա­կազ­դե­ցու­թիւ­նը մեծ է, շատ ժխտա­կան է ու բուռն՝ թէ՛ դա­տա­կան հայ­ցի գծով, թէ՛ ընդ­հան­րա­պէս նաեւ մեր ­­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան պա­հան­ջա­տի­րա­կան կե­ցո­ւածք­նե­րուն նկատ­մամբ։

Յու­նաս­տա­նի տնտե­սա­կան ծան­րա­գոյն ճգնա­ժա­մը իր մտա­հո­գիչ անդ­րա­դար­ձը ու­նե­ցած է նաեւ յու­նա­հա­յոց ազ­գա­յին կա­ռոյց­նե­րուն վրայ։ Վ­տանգո­ւած է հայ ու­սու­ցիչ­նե­րու պե­տա­կան հո­վա­նա­ւո­րու­թիւ­նը, ինչ որ մեր վար­ժա­րան­նե­րը կը մատ­նէ փակուե­լու վտան­գին։ Վ­տան­գո­ւած է նաեւ ամ­բողջ Եւ­րո­պա­յի միակ օ­րա­թեր­թը հան­դի­սա­ցող «Ա­զատ Օր»ի տպա­գիր հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը։  ­­Վե­հա­փառ ­­Տէր, ի՞նչ խոր­հուրդ կու տաք մեր գա­ղու­թին եւ կրնա՞ք օգ­նու­թեան հաս­նիլ ­­Ձեր հօ­տին։
Ես ընդ­հան­րա­պէս մօ­տէն կը հե­տե­ւիմ ­­Յու­նաս­տա­նի կա­ցու­թեան եւ վեր­ջերս նոր նշա­նա­կո­ւած ­­Յու­նաս­տա­նի դես­պա­նը ե­կաւ քովս եւ խօ­սե­ցանք այս մա­սին։ Ին­քը թէեւ ընդ­հան­րա­պէս ­­Յու­նաս­տա­նի կա­ցու­թեան մա­սին խօ­սե­լով, իր մօ­տե­ցու­մը ա­ւե­լի լա­ւա­տե­սա­կան էր։ Կ’ը­սէր, որ նա­խորդ վար­չա­պե­տը շատ հա­ւա­նա­բար վե­րա­դառ­նայ իշ­խա­նու­թեան գլուխ, ո­րովհ­տեեւ այդ ուղ­ղու­թեամբ ընդ­հա­նուր Եւ­րո­պա­յի մօտ դրա­կան մօ­տե­ցում կայ։ Դես­պա­նը նաեւ կ­’ը­սէ, որ ըստ ե­րե­ւոյ­թին Եւ­րո­պան օգ­տա­կար պի­տի ըլ­լայ նոր կա­ռա­վա­րու­թեան, որ­պէս­զի ծրագրո­ւած կեր­պով գոր­ծըն­թաց մը ճշդէ, հանգ­րո­ւան­նե­րը յստա­կաց­նէ եւ ներ­կայ կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը յոյս կը ներշն­չէ, որ իր խոս­տում­նե­րը պի­տի կա­տա­րէ։
Դես­պա­նը նոյն­պէս հա­մո­զո­ւած է, որ ե­թէ եր­կու զօ­րա­ւոր կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րը՝ ­­Սի­րի­զան եւ ­­Նէա ­­Տի­մոք­րա­թիան հա­մա­գոր­ծակ­ցա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւն մը կազ­մեն, ա­տի­կա կրնայ ա­ւե­լի ինք­նավստա­հու­թիւն ներշն­չել ժո­ղո­վուր­դին։
Այս բո­լո­րին մէջ նաեւ բնա­կա­նա­բար մեր գա­ղու­թը կայ, որ ալ մաս կազ­մե­լով ­­Յու­նաս­տա­նի ժո­ղո­վուր­դի ըն­կե­րու­թեան՝ դժո­ւար կա­ցու­թեան մէջ է։ Այս կա­ցու­թե­նէն ա­ռա­ւե­լա­բար ազ­դո­ւող­նե­րը մեր կա­ռոյց­ներն են, հա­մայն­քա­յին, ե­կե­ղե­ցա­կան, ազ­գա­յին կա­ռոյց­ներն են եւ, այդ ծի­րէն ներս, յատ­կա­պէս դպրոց­նե­րը։ Այս մա­սին, դպրոց­նե­րու մա­սին ես խօ­սած էի ան­ցեալ տա­րի, երբ հովուա­պե­տա­կան այ­ցով հոս կը գտնո­ւէի։ Ո­րոշ խոս­տում կար պե­տու­թեան կող­մէ։ ­­Դես­պա­նին հետ դար­ձեալ խօ­սե­ցայ ան­ցեալ շա­բաթ։ ­­Դես­պա­նը ը­սաւ, այս կա­ցու­թեան մէջ շատ դժո­ւար պի­տի ըլ­լայ ո­րե­ւէ խոս­տում ի­րա­գոր­ծել, ո­րով­հե­տեւ հար­ցը միայն ձե­զի հետ կա­պո­ւած չէ, այլ ընդ­հա­նուր ­­Յու­նաս­տա­նի հետ կա­պո­ւած հարց մըն է։
Ու­րեմն՝ այս կա­ցու­թեան դի­մաց մենք ի­րա­պաշտ պէտք է ըլ­լանք։ Ես դեռ չեմ հան­դի­պած պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րուն, այ­սօր պի­տի հան­դի­պիմ գա­ղու­թի պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րուն հետ։ ­­Տես­նենք, թէ ի՞նչ կրնանք ը­նել։
Ո­րով­հե­տեւ, դար­ձեալ կ­’ը­սեմ, ի­րա­տես պէտք է ըլ­լանք, այս վի­ճա­կին որ մատ­նո­ւած է պե­տու­թիւ­նը, որ­քա­նով կրնայ օգ­տա­կար ըլ­լալ մե­զի։ ­­Սա­կայն պէտք է միաս­նա­բար մտա­ծենք, թէ ի՞նչ կրնանք ը­նել։ ­­Հիւ­սի­սա­յին շրջա­նին մէջ կա­լո­ւած­ներ կան։ Այդ մա­սին պէտք է լրջօ­րէն մտա­ծել։ ­­Վեր­ջին հա­շո­ւով ­­Յու­նաս­տա­նի հա­յու­թիւ­նը մէկ ամ­բող­ջու­թիւն է։ ­­Հա­րաւ-հիւ­սիս չկայ, ես-դուն չկայ, ա­սի­կա իմս է, ա­սի­կա քե­զի է՝ չկայ։ ­­Մէկ ամ­բող­ջու­թիւն է եւ այդ ամ­բող­ջու­թեան ծի­րէն ներս պէտք է մեր կա­լո­ւած­նե­րը շա­հար­կե­լու մա­սին մտա­ծել, եւ այդ կա­լո­ւած­նե­րու շա­հար­կու­մով մենք մեր գա­ղու­թը պի­տի ապ­րեց­նենք։
Պէտք է մեր կա­ռոյց­նե­րը ա­ռողջ եւ կեն­սու­նակ պա­հենք։ Ո­րով­հե­տեւ գա­ղու­թի մը հիմ­քը այդ կա­ռոյց­ներն են։ Ինչ կրնանք ը­նել, որ­պէս­զի այդ կա­ռոյց­նե­րը, կրթա­կան,  մշա­կու­թա­յին, հա­մայն­քա­յին, մնան ա­ռողջ եւ գոր­ծօն։ Այս­պէս հա­մա­պար­փակ կեր­պով պէտք է մօ­տե­նանք այս հար­ցին։