Print
Category: Հարցազրոյցներ

Առա­ջի՞ն ան­գամն է, որ կը մաս­նակցիք արե­ւելա­հայե­րէնի եւ արեւմտա­հայե­րէնի մեր­ձեցման խնդիր­նե­րու ու­սումնա­սիրու­թեան խորհրդա­ժողո­վի մը։ Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թե­նէն ետք այս հար­ցի քննար­կումը, մա­մու­լէն դուրս, լուրջ ու­սումնա­սիրու­թեան առար­կայ դար­ձա՞ծ է։ Մեր եր­կու՝ արե­ւելա­հայե­րէն-արեւմտա­հայե­րէն լե­զուա­ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման խնդի­րը օրա­կարգ ու­նե­ցող որե­ւէ խորհրդա­ժողո­վի չեմ մաս­նակցած: Ար­դէն, բա­ցի եթէ յի­շողու­թե­նէս կը վրի­պի, ուղղա­կի եւ բա­ցառա­պէս այդ հար­ցը օրա­կարգ ու­նե­ցող ժո­ղով չէ կազ­մա­կեր­պուած: Ան­կա­խու­թեան ան­մի­ջական նա­խօրեակին, թե­րեւս եւ հե­տեւող քա­նի մը տա­րինե­րուն, իմա­ցած եմ, կամ յղումնե­րու հան­դի­պած՝ հա­յագի­տական-հա­յերէ­նագի­տական ընդհան­րա­կան թե­մանե­րով խորհրդա­ժողով­նե­րու մա­սին. նաեւ Ակա­դեմիայի կազ­մա­կեր­պած հայ գի­րերու գիւ­տի 1600ամեակի գի­տաժո­ղովին մա­սին: Իսկ իմ ուղղա­կի կամ հե­ռակայ մաս­նակցու­թեամբ՝ յի­շեմ Գիտութեան եւ Կրթութեան Նա­խարա­րու­թեան առա­ջին խորհրդա­ժողով­նե­րը հա­յերէ­նի ու­սուցման հար­ցե­րու մա­սին՝ 2005էն 2009ի մի­ջեւ, ապա եւ Սփիւռքի Նա­խարա­րու­թեան 2010 Յու­լի­սի ժո­ղովը:

Ասոնց մէջ եր­բեմն ար­ծարծուեր է լե­զուա­ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման խնդի­րը, բայց աւե­լի՝ զե­կու­ցա­բեր­նե­րու նա­խաձեռ­նութեամբ եւ իբր ընդհա­նուր մտա­հոգու­թիւն, ոչ իբր միակ հաս­տա­տուած օրա­կարգ:

Մա­մու­լին ճամ­բով ղրկուած հա­ղոր­դագրու­թիւնը, մեր­ձեցման խնդ­րի կող­քին, առա­ջին գծի վրայ, իբր քննե­լի գլխա­ւոր նիւթ կը յի­շատա­կէ նաեւ Սփիւռքի մէջ արեւմտա­հայե­րէնի պահ­պանման մի­ջոց­նե­րու-ձե­ւերու օրա­կարգ մը…

Այո, եւ ատի­կա որոշ տա­րակու­սանք կրնայ ստեղ­ծել օրա­կար­գի պատ­կե­րաց­ման իմաս­տով: Արեւմտա­հայե­րէնի պահ­պանման նիւ­թը ինքնին հսկայ խնդիր է՝ լրիւ ան­ջատ, ինչպէս ինքնին հսկայ խնդիր է, եւ ան­ջա՛տ խնդիր, լեզուա­ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման նիւ­թը:

Չեմ գի­տեր՝ առա­ջինի կցու­մը երկրոր­դին, միակ խորհրդա­ժողո­վի մը շրջա­նակին մէջ, լուրջ քննար­կումի ի՛նչ կա­րելիու­թիւններ կրնայ ստեղ­ծել...: Մտա­հոգու­թիւն՝ որ խճո­ղուած եւ բազ­մա­տարր օրա­կարգ մը կազ­մա­կեր­պիչներ կամ/եւ մաս­նա­կից­ներ չմատ­նէ ճշդուած նիւ­թե­րը «կար­գա­խօսա­յին» մօ­տեցու­մով ըն­կա­լելու փոր­ձութեան: 

Նշեմ, որ՝ Սփիւռքի նա­խարա­րու­թեան 2010ի ժո­ղովը, որ ի վեր­ջոյ «միաս­նա­կան դա­սագիրք»ի օրա­կար­գով հրամ­ցուեցաւ մաս­նա­կից­նե­րուն, սկզբնա­պէս յայ­տա­րարուած օրա­կար­գի մը մէջ, կը յի­շեմ, կը բո­վան­դա­կէր արեւմտա­հայե­րէնի կի­րար­կած տա­ռադար­ձա­կան ձե­ւերու քննարկման-հարթման թե­մա մը, որ յե­տոյ ան­հե­տացաւ - բա­րեբախ­տա­բար: Ոչ թէ որ այդ թե­ման թա­պու կը նկա­տեմ, բայց անոր քննար­կումը, աւե­լի կա­րեւոր ընդհան­րա­կան հար­ցե­րու կող­քին՝ ան­գործնա­կան էր, եւ ոչ-առաջ­նա­հերթ: Ինչպէս ան­գործնա­կան դուրս եկաւ նաեւ՝ ի վեր­ջոյ ընդգրկուած-պա­հուած օրա­կար­գը, այ­սինքն Սփիւռքի հա­մար ստեղ­ծումը դա­սագիր­քե­րու («միաս­նա­կան» կամ՝ ոչ...)՝ ա՛յն ձե­ւով եւ առաջ­նա­հեր­թութեան կար­գով, որ դրուեցաւ: Բայց ասի­կա ու­րիշ խնդիր է:

Ու­րեմն արե­ւելա­հայե­րէն-արեւմտա­հայե­րէնի մեր­ձեցման խնդիր­նե­րու ու­սումնա­սիրու­թիւնը նոր է, որ կու գայ օրա­կար­գի վրայ։

Խորհրդա­ժողո­վի օրա­կար­գի վրայ՝ այո: Բայց, սա ալ նշեմ, Սփիւռքի նա­խարա­րու­թիւնը սկիզ­բէն քայ­լեր առած է այս մտա­հոգու­թեամբ: Վե­րը նշած թե­մաս՝ արեւմտա­հայե­րէնի կի­րար­կած (օտար անձնա­նուն-տե­ղանուննե­րու) տա­ռադարձման թե­ման, խորհրդա­ժողո­վի օրա­կար­գէն նպա­տակա­յար­մա­րօրէն վեր­ցուած, նա­խարա­րու­թեան կող­մէ հա­մացան­ցա­յին խորհրդակ­ցութեան կար­գով եր­կու-երեք տա­րի ետք (կար­ծեմ 2013ին), ղրկուեցաւ ան­հատնե­րու: Ես ինքս, կա­րելիու­թիւննե­րուս սահ­մաննե­րուն մէջ, ար­ձա­գան­գե­ցի հար­ցադրու­մին: Բայց քննարկման ընդհա­նուր ար­դիւնքնե­րէն, եթէ ան­շուշտ բա­ւարար ար­ձա­գան­գում եւ ար­դիւնքներ եղան, տե­ղեակ չպա­հուե­ցանք:

Երբ կը խօ­սուի հա­յերէ­նի եր­կու լե­զուա­ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման մա­սին, օրա­կար­գին մէջ ուղղագ­րա­կան հար­ցը տեղ ու­նի՞։ Ի՞նչ չա­փերով։

Ուղղագ­րութեան հար­ցը ան­պայման որ տեղ ու­նի լե­զուա­ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման եւ որոշ միաձե­ւու­թեան ստեղծման խնդ­րին մէջ: 
Որով­հե­տեւ՝ հոս շատ ամ­փոփ ըսած՝ լե­զուի ո՛չ ձե­ւաբա­նու­թիւնը, ո՛չ ալ անոր օր­կա­նապէս կա­պուած շա­րահիւ­սութիւ­նը ձե­ւափո­խելի են... հրա­հան­գումով: Նոյնն է պա­րագան՝ հնչա­բանա­կան գետ­նի վրայ, ուր չնչին բա­ցառու­թիւննե­րով՝ գրե­թէ ան­կա­րելի է փո­փոխումներ պա­տուի­րել-իրա­գոր­ծել, նոյ­նիսկ եթէ բաղ­ձա­լի ըլ­լա­յին: Լե­զուի կեն­դա­նի ըն­թացքը մեծ չա­փով ինքնա­բաւ է ու ինքնա­վար, եւ միայն յե­տադարձ, a posteriori սրբագ­րումներ կրնայ ըն­դունիլ, այն ալ՝ որոշ չա­փով: Պէտք է աշ­խա­տիլ բա­ռեր ու լե­զուա­ձեւեր եր­կուստեք շփման դնե­լու, ըմբռնե­լի դարձնե­լու ուղղու­թեամբ, թո­ղելով որ կեանքն ու կեան­քի շփումնե­րը վճռեն...: 
Ան­շուշտ կը մնան կողմնա­կի, օժան­դակ մար­զեր, որոնց վրայ կ՚ար­ժէ աւե­լի աշ­խա­տիլ - առա­ւելա­բար՝ բա­ռամը­թերքի մար­զը: Այ­սինքն՝ հոս ալ՝ եր­կուստեք ըն­կա­լելի-ըն­տա­նի դարձնել՝ միայն մէկ կամ միւս լե­զուա­ճիւ­ղին մէջ գոր­ծա­ծուող բա­ռեր-ար­տա­յայ­տութիւննե­րը. որ­պէսզի արեւմտա­հայա­խօս սփիւռքա­հայը ան­մի­ջապէս հասկնայ վաղ-առա­ւօտը, վայրկեանը, թող­նե­լը, դառ­նը (ար­դէն բա­ւական լաւ կը հասկնայ, կար­ծեմ...), իսկ հայ­րե­նի հա­յը չի­նարէն չնկա­տէ առ­տու-կա­նու­խը, երկվայրկեանը, ձգե­լը, լե­ղին (չեմ կար­ծեր, որ հոս կրնամ նոյ­նը ըսել...): Բա­ռակեր­տումի գետ­նի վրայ՝ կ՚ար­ժէ հա­սարա­կաց դարձնել մէկ կամ միւս լե­զուա­ճիւ­ղի յա­ջող բա­ռակեր­տումնե­րը, վերցնել ձա­խորդնե­րը, սկսած ան­շուշտ օտա­րամուտնե­րէն կամ անոնց վրայ ըն­դօ­րինա­կուած-ձե­ւաւո­րուած­նե­րէն...

Գա­լով ուղղագ­րութեա՞ն…

Այո, կու գանք հոն...: Լե­զուա­ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման կա­րելիու­թեան ճամ­բան ան­խուսա­փելիօրէն կ՚անցնի գրե­լաձե­ւերու, այ­սինքն ուղ­ղագ­րութեան հանգրուանէն. պէտք էր ըսել՝ կա­րեւո­րագոյն քա­ռու­ղիէն, խաչ­մե­րու­կէն: Հա­յերէ­նի հո­լո­վոյ­թով ստա­ցուած երկճե­ղու­մը, թէեւ պատ­մա­կան ժխտա­կան պայ­ման­նե­րու հե­տեւանք, բնա­կան երե­ւոյթ է, եւ «անբնա­կան» մի­ջոց­նե­րով փո­փո­խե­լի չէ (չհա­շուած վե­րը նշած սահ­մա­նափակ մար­զերս): Միակ ան­բնա­կան ձե­ւով տե­ղի ու­նե­ցած փո­փո­խու­մը՝ 1922ի աբե­ղեանա­կան գրե­լա­ձե­ւի որ­դեգրումն է, հիմ­նուած լե­զուի գրե­լաձե­ւը տուեալ պա­հու հնչա­կան հա­մակար­գին են­թարկե­լու, անոր հա­մապա­տաս­խան դարձնե­լու պատ­կե­րա­ցու­մի մը վրայ, որ ինքնին սխալ է առ­հա­սարակ՝ լե­զուա­բանօ­րէն ըսած, բայց եւ մա­նաւանդ՝ տաս­նհինգդա­րեայ մշա­կոյթ եւ մա­տե­նագ­րութիւն ու­նե­ցող ժո­ղովուրդի ու լե­զուի պա­րագա­յին (նոյ­նիսկ 40ական տա­րինե­րու Գ. Սե­ւակի եւ գոր­ծա­կից­նե­րու բե­րած սրբագ­րութիւննե­րէն ետք): Դեռ առանց խօ­սելու այս գրե­լաձե­ւի պար­տադրման յստակ, խոս­տո­վանուած քա­ղաքա­կան դրդումնե­րուն մա­սին...

Մին­չեւ այ­սօր Հա­յաս­տան-Սփիւռք հա­մաժո­ղով­նե­րուն լե­զու­նե­րու եւ ուղղագ­րութեան խնդիր­նե­րու ներգրա­ւու­մը օրա­կար­գին մէջ հա­յաս­տա­նեան կող­մէն կը մեր­ժուէր։ Ինչպէ՞ս կը մեկ­նա­բանէք այս յան­կարծա­կի անակնկալ կե­ցուած­քի փո­փոխու­թիւնը։ Ի՞նչ կ՚անկնա­լէք նման հա­մաժո­ղովէ։

Ճիշդ է, հայ­րե­նի ակա­դեմա­կան շրջա­նակ­նե­րու մօտ տի­րող է խու­սա­փու­մը, մեր­ժումը՝ խնդրոյ առար­կայ դարձնե­լու աբե­ղեանա­սեւա­կեան գրե­լաձե­ւը, թէեւ շատ լուրջ փոք­րա­մաս­նութիւն մը հաս­տատ կը մնայ վե­րադար­ձի անհրա­ժեշ­տութեան տե­սակէ­տին վրայ: Բայց գի­տէք, լրիւ հա­ւատա­լով հան­դերձ դա­սական ուղղագ­րութեան հա­մահայ­կա­կան որ­դեգրման կեն­սա­կան կա­րիքին, կար­ծեմ միակ­տուր պնդու­մը այդ ուղղու­թեամբ ար­դիւնք չի տար: Ցարդ չէ տուած ար­դէն, յան­գած է հա­կառա­կին՝ կարծրաց­ման. ին­նը­սու­նա­մեայ իրո­ղու­թիւնը de facto իրադ­րութիւն է դար­ձած, որ­մէ ետ-դար­ձը յայտնօ­րէն կ՚ըն­կա­լուի իբր «բռնի» փո­փոխ­ման նոր քայլ... 
Հի­մա, նա­խարա­րու­թիւնը ի՞նչ առա­ջադ­րանքով մեր­ձեցման խնդի­րը խորհրդա­ժողո­վի նիւթ կը դարձնէ, դժուար է ըսել:

Կա­րելի չէ, որ դրդիչ եղած ըլ­լայ կար­գա­խօսա­յին մօ­տեցում մը («Հար­ցը քննե­ցինք, զե­կոյցնե­րը ար­ձա­նագ­րուեցան, թղթած­րա­րը կազ­մուեցաւ» ոճի): Հար­ցը շատ զգա­յուն է դի­ւանա­կալա­կան-բիւ­րոկրա­տիկ այդպի­սի մօ­տեցու­մի առար­կայ դառ­նա­լու հա­մար: Միւս կող­մէ, եթէ ուղղագ­րութեան խնդ­րի այս կամ այն կողմ լու­ծումը որե­ւէ ձե­ւով մեր­ձե­ցու­մի ազ­դակ պի­տի նկա­տուի, եւ իբր այդ՝ ներգրա­ւուի օրա­կար­գի մէջ, ատի­կա կրնայ ըլ­լալ միայն հայ­րե­նի գրե­լաձե­ւը դա­սական ուղղագ­րութեան մօ­տեց­նե­լու (գո­նէ մօ­տեց­նե­լու...) ուղղու­թեամբ: Ան­լուրջ պի­տի ըլ­լար ակնկա­լել, որ աւան­դա­կան Սփիւռքը, որ ան­շուշտ կը բաժ­նէ լե­զուա­ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման հո­գը, այդպի­սի մեր­ձեցման սի­րոյն՝ օտա­րանայ իր հո­գեհա­րազատ լե­զուի հա­րազա­տագոյն տար­րը կազ­մող դա­սական ուղղագ­րութե­նէն. լե­զուին՝ որ օտա­րու­թեան մէջ իր ու­ղե­ցոյց փա­րոսը եղած է ահա դար մըն է:

Իր­մէ օտա­րելու գնով անոր լոյ­սը, որ ար­դէն ինքնին կը տկա­րանայ տա­կաւ առ տա­կաւ: 
Մինչդեռ՝ եթէ գտնուի կեր­պը հայ­րե­նի գրե­լաձե­ւը վե­րադարձնե­լու դա­սակա­նին, գո­նէ հա­յերէ­նի ար­մատնե­րու հետ հա­րազա­տաց­ման սահ­մաննե­րուն մէջ՝ շահն ու «մեր­ձե­ցու­մը» կ՚ըլ­լան կրկնա­կի, հսկա­յական: Հայ­րե­նիքն ու Սփիւռքը ան­շուշտ կը մեր­ձե­նան, բայց եւ հայ­րե­նի ժո­ղովուրդն ու մշա­կոյ­թը իրենց կար­գին կը մեր­ձե­նան բազ­մա­դարեան ան­ցեալի մը, կը կամրջուին անոր՝ քիչ մը աւե­լի զրա­հելով մեզ հա­մաշ­խարհայ­նա­ցու­մի ալի­քին դէմ, յատ­կա­պէս անոր ժխտա­կան երե­ւոյթնե­րուն, որոնց բա­ւակա՛ն զգա­յուն կը թուի ար­դէն հայ­րե­նի ժո­ղովուրդը:

Դա­սական ուղղագ­րութեան վե­րադար­ձի խնդի­րը ար­դէն ըստ էու­թեան ա՛յս է, հայ­րե­նի ներ­կայ մշա­կոյ­թը իր աւան­դութիւննե­րուն վե­րակամրջե­լու խնդիրն է. հայ­րե­նի մշա­կոյ­թին խնդիրն է։ Դա­սական ուղղագ­րութիւ­նը Սփիւռքին չի պատ­կա­նիր, ոչ ալ արեւմտա­հայու­թեան. թո՛ղ յստակ ըլ­լայ միան­գա­մընդմիշտ: Պար­զա­պէս պա­րագա­ները բե­րած են, որ Սփիւռքը դառ­նայ անոր աւան­դա­պահը... 
Ու­րեմն, գա­լով հար­ցումին, թէ՝ լե­զուա­ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման խնդի­րը եւ անոր ան­խուսա­փելի զու­գընթա­ցը՝ ուղղագ­րութեան թե­ման ին­չո՛ւ եկած են օրա­կար­գի - պարզ է, որ չու­նիմ պա­տաս­խան այս հար­ցումին: Խորհրդա­ժողո­վի ըն­թացքը բե­րէ պի­տի պա­տասխանը.

«Նոր Յառաջ»